An ninh mạng không gian vũ trụ không chỉ tạo ra các tầng phức tạp và rủi ro đối với chính trị quốc tế, ổn định toàn cầu, nguy cơ gia tăng xung đột, các hoạt động gián điệp, mà còn tạo ra sự gián đoạn đối với các quốc gia trong bảo đảm lợi ích quốc gia - dân tộc trong giai đoạn hiện nay.

1. An ninh mạng không gian vũ trụ

Trong những năm qua, chính phủ nhiều nước trên thế giới đã tập trung, đầu tư xây dựng chương trình không gian vũ trụ phục vụ các mục đích kinh tế[1], chính trị, tình báo, quân sự và khoa học, đồng thời phát triển những biện pháp đối phó chống lại các mối đe dọa trên không gian vũ trụ từ các quốc gia đối thủ. Không gian vũ trụ được đánh giá là “chiến trường mới” trong tương lai, hay còn gọi là “mặt trận thứ năm”, bên cạnh “mặt trận” trên mặt đất, trên biển, trên không và trên không gian mạng. Không gian vũ trụ đang được sử dụng để cung cấp các dịch vụ quan trọng liên kết với không gian mạng, chẳng hạn như kết nối internet băng thông rộng tới một bộ phận nhân loại rộng lớn hơn, bao gồm cả các cộng đồng với tỷ lệ người nghèo cao, chưa có cơ hội được tiếp cận công nghệ số.

Hiện nay, không gian vũ trụ gắn kết với hoạt động của các quốc gia, con người thông qua các hệ thống vũ trụ, bao gồm mạng lưới vệ tinh, trạm mặt đất, hệ thống máy tính, phần mềm và người dùng cuối[2]. Nói cách khác, hệ thống không gian vũ trụ bao gồm: (i) Các trạm mặt đất điều khiển vệ tinh hoặc nhận dữ liệu và tín hiệu từ các vệ tinh; (ii) Thông tin liên lạc và dữ liệu được gửi đến - gửi đi từ các vệ tinh; Các vệ tinh trên quỹ đạo.  

Các chuyên gia, nhà khoa học dự báo trong 10 năm tới, thế giới sẽ có sự thay đổi đáng kể về mức độ phụ thuộc từ hệ thống mạng mặt đất sang phân khúc không gian mạng với việc gần 25.000 vệ tinh phóng vào vũ trụ, hơn 500.000 petabyte dữ liệu được tạo ra cùng 1,2 nghìn tỷ USD doanh thu trong bán lẻ thương mại[3]. Sự phát triển này cho thấy rõ những rủi ro về kinh tế và bảo mật dữ liệu liên quan đến mức độ dễ bị tổn thương ngày càng mở rộng do sự phụ thuộc ngày càng lớn vào kết cấu hạ tầng không gian mạng. Đồng thời cũng cho thấy, không gian mạng, nhất là an ninh không gian mạng, ngày càng liên quan nhiều đến không gian vũ trụ, thể hiện ở ba khía cạnh chính: (i) Luật pháp quốc tế, bao gồm luật nhân đạo quốc tế, đều có thể áp dụng cho cả lĩnh vực không gian vũ trụ và không gian mạng, tuy nhiên hệ thống không gian mạng và không gian vũ trụ của các quốc gia thường được sử dụng nhằm hướng tới cả mục tiêu quân sự và dân sự; (ii) Lĩnh vực không gian mạng và không gian vũ trụ có chung những thách thức liên quan đến vấn đề quản trị quốc tế khi phải đối mặt với khó khăn trong xác định nguồn gốc các cuộc tấn công mạng và thiết lập trách nhiệm giải trình của các quốc gia; (iii) Những cuộc tấn công mạng nhằm vào các hệ thống không gian vũ trụ, đặc biệt là hạ tầng kỹ thuật số phục vụ truyền tải dữ liệu trong không gian vũ trụ, xuất hiện với tần suất nhiều hơn.

Như vậy, sự phát triển, diễn biến khó lường về không gian mạng, đặc biệt là an ninh mạng, đã và đang mang đến những nguy cơ đối với không gian vũ trụ khi mà các vệ tinh và tài sản không gian khác dễ bị tấn công mạng.

2. Những nguy cơ, thách thức từ an ninh mạng không gian vũ trụ

- Về quân sự - an ninh:

Một là, tấn công mạng nhằm vào hệ thống vệ tinh vũ trụ sẽ dẫn đến nguy cơ mất kiểm soát của thế giới về răn đe hạt nhân, hiểm họa hạt nhân trong nhiều năm qua[4]. Bên cạnh đó là nguy cơ tấn công mạng vào hệ thống cảnh báo sớm phát hiện các vụ phóng tên lửa hoặc các mối đe dọa khác dựa vào hệ thống cảm biến trên không gian vũ trụ. Việc thao túng hoặc phá vỡ các hệ thống này có thể làm suy yếu sự ổn định chiến lược và dẫn đến những tính toán sai lầm quân sự giữa các quốc gia. Ngoài ra, các cuộc xâm nhập mạng chiếm đoạt quyền kiểm soát, vô hiệu hóa các vệ tinh gây ra những thiệt hại khó lường. Năm 1998, khi tin tặc chiếm đoạt vệ tinh thiên văn ROSAT của Đức và điều hướng các tấm pin mặt trời của vệ tinh này về phía Mặt trời gây ra hiện tượng pin được sạc quá tải, dẫn đến vệ tinh bị phá hủy. Các vệ tinh bị phá hủy tiếp tục gây ra rủi ro về an toàn cho các vật thể và các nhà vận hành khác trên quỹ đạo.

Hai là, các quốc gia coi tài sản không gian là một trong những thành phần quan trọng của an ninh quốc gia. Những cuộc tấn công mạng vào hệ thống mặt đất kiểm soát các sứ mệnh không gian có thể thay đổi quỹ đạo, thay đổi các thông số của sứ mệnh hoặc vô hiệu hóa các thiết bị khoa học. Sự can thiệp này có thể dẫn đến những thất bại về khoa học, kinh tế và an ninh. Do vậy, bất kỳ mối đe dọa nào đối với những tài sản này đều có thể kích hoạt phản ứng phòng thủ của các quốc gia, gây ảnh hưởng không nhỏ đến sự an toàn, ổn định của khu vực và toàn cầu.

Ba là, nguy cơ dẫn đến đối đầu quân sự ngoài ý muốn giữa các quốc gia khi xuất hiện cuộc tấn công mạng vào tài sản không gian vũ trụ bằng các vệ tinh, trạm mặt đất, kết cấu hạ tầng không gian khác, có thể gây ra hậu quả sâu rộng, ảnh hưởng đến các hoạt động quân sự. Các cuộc tấn công mạng nhằm vào tài sản không gian vũ trụ hoặc tấn công mạng không gian vũ trụ có thể làm nhiễu tín hiệu của hệ thống vệ tinh định vị toàn cầu (GPS), vô hiệu hóa việc điều hướng hoặc giả mạo tín hiệu GPS, cung cấp các vị trí sai lệch, làm gián đoạn việc di chuyển, đi lại và dẫn đường của hệ thống vũ khí. Đơn cử như, một ngày trước khi xảy ra cuộc xung đột Nga - Ukraina vào tháng 02/2022, cuộc tấn công mạng được công khai cho là do Nga thực hiện nhằm vào hệ thống vệ tinh Viasat’s KA-SAT của Ukraina đã gây ra sự cố mất liên lạc ở Ukraina, ảnh hưởng không nhỏ đến quân đội, lực lượng tình báo, cảnh sát, người dân Ukraina và toàn khu vực châu Âu. Vụ tấn công thu hút sự quan tâm đặc biệt của cộng đồng quốc tế đối với vấn đề an ninh và phòng thủ chiến lược về không gian vũ trụ[5]. Cuộc tấn công này không chỉ được coi là cuộc chiến không gian mạng vũ trụ đầu tiên trên thế giới, mà còn là “chiến trường chính” của các cường quốc toàn cầu trong thế kỷ XXI. Tháng 3/2023, Đô đốc John Aquilino, Tư lệnh Bộ Tư lệnh Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương của Mỹ từng phát biểu hàm ý về tương lai của các cuộc chiến trên không gian vũ trụ, rằng: “Chúng tôi đã đi một chặng đường dài trong một thời gian ngắn để có thể tích hợp các miền không gian vũ trụ và mạng không gian”[6]. Còn Giám đốc Cơ quan vũ trụ Nga (Roscosmos) Dmitry Rogozin khẳng định, Nga sẽ coi bất kỳ hành động tấn công tin tặc nào vào hệ thống vệ tinh của Nga là hành động chiến tranh[7]. Đây là một trong những biểu hiện về nguy cơ bùng nổ mối quan hệ giữa không gian mạng và không gian vũ trụ, nghĩa là việc phát động một cuộc tấn công mạng vào tài sản không gian vũ trụ có thể gây phản ứng dưới hình thức chiến tranh thông thường.

- Về kinh tế, tài chính, phát triển:

Thứ nhất, thách thức về việc chưa có các chuẩn mực phù hợp với thực tế phát triển trong không gian vũ trụ. Đây là vấn đề không chỉ một quốc gia đơn lẻ có thể tự giải quyết, mà cần có sự chung tay của cả thế giới để kịp thời xử lý, đưa ra các khuôn khổ, “luật chơi” chung để các nước tuân thủ và vận hành, loại bỏ những nguy cơ, đe dọa đối với hòa bình và an ninh thế giới, cũng như hạn chế tối đa những tác động tiêu cực đến tăng trưởng kinh tế toàn cầu.

Thứ hai, các nguy cơ về an ninh mạng không gian vũ trụ làm gia tăng các thách thức về vấn đề tạo được sự đồng thuận chung trong việc coi công nghiệp vũ trụ là một động lực cho phát triển bền vững và chia sẻ, áp dụng các công cụ vũ trụ đối với việc cải thiện khả năng tiếp cận dữ liệu và ứng dụng dựa trên không gian, kết cấu hạ tầng không gian, phục vụ triển khai thực hiện các chương trình nghị sự toàn cầu, Mục tiêu phát triển Thiên niên kỷ đến năm 2030 (MDG - 30).

Thứ ba, thách thức về việc bảo đảm sự minh bạch, công bằng, có tính đến nhu cầu cụ thể của các nước đang phát triển trong khai thác, sử dụng khoảng không gian vũ trụ phục vụ mục đích hòa bình và phát triển bền vững.

Thứ tư, nguy cơ từ các cuộc tấn công không gian mạng vũ trụ có thể “làm mù” các vệ tinh viễn thám cung cấp hình ảnh trạng thái và các dữ liệu khác được thu thập bởi những hệ thống cảm biến khác nhau. Nó có thể phá vỡ hệ thống ngân hàng và thanh toán quốc tế, quốc gia, bao gồm cả việc sử dụng thẻ tín dụng và các máy ngân hàng tự động vốn dựa vào thời gian chính xác trên vệ tinh.

- Về chính trị, đối ngoại:

Một là, các nguy cơ về gián điệp mạng dựa trên không gian vũ trụ. Các quốc gia có thể sử dụng kỹ thuật không gian mạng để thu thập thông tin tình báo từ các tài sản không gian vũ trụ, như vệ tinh, hệ thống mặt đất... Các hoạt động gián điệp không gian vũ trụ có thể dẫn đến những cáo buộc vi phạm chủ quyền và vi phạm các thỏa thuận quốc tế, gây căng thẳng trong quan hệ ngoại giao.

Hai là, nguy cơ mất kiểm soát của nhà nước đối với các chủ thể phi nhà nước (các tập đoàn công nghệ vũ trụ xuyên quốc gia) khi các chủ thể này có xu hướng hoạt động độc lập, thách thức vai trò quản lý của nhà nước đối với các hoạt động kinh tế vũ trụ, thậm chí là quốc phòng - an ninh, tạo ra những hệ lụy chưa thể lường hết được đối với chủ quyền không gian mạng, không gian vũ trụ của các quốc gia.

Ba là, các cuộc đàm phán và chuẩn mực ngoại giao có nguy cơ thất bại do thiếu những chuẩn mực, quy tắc, quy định quốc tế thiết lập đối với các hoạt động không gian mạng và không gian vũ trụ. Bên cạnh đó, những nỗ lực xây dựng, phát triển các thỏa thuận quốc tế về cách hành xử có trách nhiệm của các quốc gia trong các loại hình không gian mạng vũ trụ chưa đạt được những kết quả như mong muốn, làm gia tăng các hoạt động phát triển, thử nghiệm và triển khai các khả năng ứng phó đối với không gian mạng.

Bốn là, nguy cơ gia tăng căng thẳng địa - chính trị giữa các quốc gia trong không gian vũ trụ. Khi các quốc gia đẩy mạnh cạnh tranh để giành quyền thống trị và ảnh hưởng trong không gian vũ trụ sẽ kéo theo sự gia tăng các hoạt động trong không gian vũ trụ, đồng thời, cũng khiến các hoạt động mạng trong không gian vũ trụ tăng lên. Các quốc gia tích cực theo đuổi những biện pháp nhằm mục đích phá vỡ, làm hư hại hoặc phá hủy bất kỳ thành phần nào trong hệ thống không gian vũ trụ có thể vô tình làm leo thang căng thẳng hiện có giữa các quốc gia, thậm chí tạo ra xung đột trong không gian vũ trụ hoặc ngược lại. Bên cạnh đó, các xung đột lợi ích quốc gia và việc bảo vệ tài sản không gian thiết yếu có thể dẫn đến căng thẳng chính trị, thậm chí là đối đầu. Các quốc gia có nguồn lực tài chính hạn chế nhưng vẫn mong muốn thực hiện phóng vệ tinh riêng, tuy nhiên, do thiếu phương tiện dự phòng hoặc đi thuê nên khi vệ tinh bị chiếm đoạt quyền kiểm soát, vô hiệu hóa, có thể khiến các quốc gia này đối mặt với nhiều rủi ro khó lường, thậm chí là an ninh quốc gia.

- Về quản lý, quản trị không gian vũ trụ:

Thứ nhất, rác thải vũ trụ, nhất là những mảnh vỡ từ các vệ tinh bị phá hủy hoặc hư hại hoặc bị tấn công an ninh mạng trong vũ trụ đang là mối quan ngại ngày càng tăng của các quốc gia trên thế giới[8]. Nếu rác thải xuất hiện ngày càng nhiều sẽ cản trở quỹ đạo bay của các vệ tinh đang hoạt động và những tên lửa được phóng lên từ Trái đất, khi di chuyển trong vũ trụ dễ va chạm, gây hư hại, thiệt hại đối với các vệ tinh quân sự và dân sự.

Thứ hai, cơ chế không gian vũ trụ quốc tế vốn được thành lập từ thời kỳ Chiến tranh lạnh đến nay không thể thích ứng với sự phát triển của công nghệ vũ trụ và sự tham gia của các doanh nghiệp tư nhân, nhất là việc quản lý an ninh mạng và an ninh không gian, khi mà các chủ thể tham gia không gian vũ trụ không chỉ là các quốc gia, nhà nước như trước đây[9].

Thứ ba, khó có thể phân loại một cách rõ ràng giữa các hoạt động quân sự và dân sự hay phân biệt các ý định giữa phòng thủ và hiếu chiến trong không gian mạng vũ trụ. Các cuộc tấn công mạng sử dụng vũ khí trong không gian vũ trụ với những mục đích xấu có thể làm gián đoạn, hư hỏng, phá hủy hoặc vô hiệu hóa các phương tiện, vật thể lưỡng dụng trong quân sự và dân sự (y tế, giao thông, vận tải, năng lượng và thương mại)[10]; gây gián đoạn các hoạt động nhân đạo khẩn cấp, cảnh báo sớm vốn được sử dụng để giảm thiểu những nguy cơ thiên tai và xung đột. Từ đó, làm gia tăng những mối nguy cơ, đe dọa trên theo cấp số nhân[11].

Đàm Trọng Tùng

Học viện Kỹ thuật Quân sự

[1] Bên cạnh đó, sự phát triển của công nghệ vũ trụ trong những năm qua đã thúc đẩy các thành tựu khám phá không gian vũ trụ, thu hút sự tham gia của tất cả các chủ thể lợi ích trên thế giới bao gồm nhà nước và phi nhà nước. Năm 2020, nền kinh tế vũ trụ toàn cầu tăng 4,4%, lên 447 tỷ USD, với nhiều quốc gia tham gia hơn so với trước đây. Tính từ năm 2005 đến nay, kinh tế vũ trụ toàn cầu tăng 176%. Ngân hàng Mỹ dự báo kinh tế vũ trụ sẽ phát triển để trở thành một thị trường trị giá 1,4 nghìn tỷ USD vào năm 2030. Xem: Nguyễn Việt Lâm: “Vấn đề không gian vũ trụ trong quan hệ quốc tế và hàm ý chính sách đối với Việt Nam”, Tạp chí Cộng sản, số 994, tháng 7-2022, tr. 99 - 106.

[2] Trong công nghệ thông tin, người dùng cuối (end-user) là người cuối cùng sử dụng hoặc là người cuối cùng có dự định sẽ sử dụng sản phẩm, song người dùng cuối không phải là “khách hàng” theo nghĩa thông thường, mà thường là nhân viên của “khách hàng”. Đơn cử như, một tập đoàn bán lẻ lớn mua gói phần mềm cho nhân viên của mình sử dụng, mặc dù tập đoàn bán lẻ lớn là “khách hàng” đã mua phần mềm, nhưng người dùng cuối là nhân viên của tập đoàn sẽ sử dụng phần mềm tại nơi làm việc.

[3] Northern Sky Research: “Space Cybersecurity: Current State and Future Needs” (Tạm dịch: An ninh không gian mạng: Nhu cầu hiện tại và tương lai”, White Paper, tháng 4/2022.

[4] Thế giới hiện còn hơn 13.000 đầu đạn hạt nhân, được đặt ở tình trạng cảnh giác cao. Các đầu đạn này không chỉ được sử dụng để đối phó với một cuộc tấn công mạng hoặc các vũ khí động lực học nhằm vào các tài sản không gian vũ trụ quan trọng, mà còn có thể được sử dụng trong các trường hợp xảy ra tấn công hạt nhân.

[5] Xem: “Case Study Viasat” (Tạm dịch: Nghiên cứu điển hình Viasat), Cyber Peace Institute, tháng 6/2022

[6] Demetri Sevastopulo: “US and Australia boost space and cyber co-operation to counter China” (Tạm dịch: Mỹ và Australia tăng cường hợp tác trên hệ thống không gian mạng để chống lại Trung Quốc), Financial Times, 2023.

[7] Xem: “Russia space agency head says satellite hacking would justify war - report” (Tạm dịch: “Người đứng đầu cơ quan vũ trụ Nga nói rằng, việc tấn công vệ tinh sẽ biện minh cho chiến tranh”), Reuters, ngày 03/3/2022.

[8] Rác thải vũ trụ được định nghĩa là những vật thể nhân tạo không còn giá trị sử dụng tồn tại ngoài vũ trụ, bao gồm những thiết bị được phóng lên hoặc bỏ lại. Số lượng xác tên lửa đẩy, các vệ tinh hết hoạt động và nhiều mảnh vỡ khác trong không gian hiện đã vượt xa số lượng phương tiện đang hoạt động trên quỹ đạo trong không gian. Mỗi lần phóng vệ tinh mới hay mỗi chuyến đi đến Trạm vũ trụ quốc tế (ISS), nguy cơ va chạm tăng lên.

[9] Hầu hết các tổ chức về không gian tư nhân hiện đang do Mỹ thống trị, trong khi Nhật Bản, Ấn Độ, Israel và các quốc gia khác có tương đối ít loại hình tổ chức này. Trung Quốc và Nga nắm giữ số lượng tương đối các doanh nghiệp tư nhân về không gian, nhưng chưa đủ mạnh về nguồn lực như các doanh nghiệp tư nhân của Mỹ.

[10] Ví dụ, các GPS (Beidou, Galileo và GLONASS) đóng vai trò quan trọng trong kiểm soát không lưu, vận chuyển hàng hải,... đồng bộ thời gian chính xác của kết cấu hạ tầng thiết yếu, như thông tin liên lạc, ngân hàng, tài chính và điện lực. Các hệ thống này cũng được sử dụng trong quân đội làm các vật thể quân sự trong một số trường hợp.

[11] Position paper submitted by the International Committee of the Red Cross to the Secretary-General of the United Nations on the issues outlined in General Assembly Resolution 75/36 (Tạm dịch: Báo cáo quan điểm do Ủy ban Chữ thập đỏ quốc tế trình Tổng Thư ký Liên hợp quốc về các vấn đề được nêu trong Nghị quyết số 75/36 của Đại hội đồng Liên hợp quốc), ngày 08/4/2021.