Ở Việt Nam, thị trường thương mại điện tử đang phát triển theo bề rộng với tốc độ thuộc top đầu thế giới. Thị trường thương mại điện tử Việt Nam phát triển mạnh mẽ với ước tính tốc độ tăng trưởng của lĩnh vực này năm 2023 tăng trên 25% so với năm 2022 và đạt 25 tỷ USD. Trong đó, quy mô bán lẻ hàng hóa trực tuyến đạt 17,3 tỷ USD... Vì vậy, để hướng tới phát triển bền vững thương mại điện tử, cần phải có những giải pháp để giải quyết những vấn đề hạn chế, bất cập.

1. Những kết quả tích cực và những vấn đề đặt ra

Thương mại điện tử tiếp tục là một trong những điểm sáng trong phát triển kinh tế số của Việt Nam với doanh thu thương mại điện tử bán lẻ cả nước ước đạt 20,5 tỷ USD năm 2023[1]. Năm 2018, doanh thu thương mại điện tử bán lẻ cả nước mới chỉ đạt 8,06 tỷ USD, thì đến năm 2019, đã vượt mốc 10 tỷ USD (đạt 10,8 tỷ USD) và tăng lên 11,8 tỷ USD vào năm 2020. Đến năm 2022, con số này tăng trưởng 20% so với năm trước, đạt 16,4 tỷ USD, chiếm 7,5% doanh thu bán lẻ hàng hóa, dịch vụ tiêu dùng cả nước; số lượng người tiêu dùng tham gia mua sắm trực tuyến là trên 54,6 triệu người, giá trị mua sắm trực tuyến của một người đạt gần 270 USD/năm. Tốc độ tăng trưởng hàng năm của thương mại điện tử luôn đạt mức 2 con số (hầu như trên 20%) trong giai đoạn 2018 - 2023. Trên cơ sở có thể khẳng định, thương mại điện tử Việt Nam trong nhiều năm đã tăng trưởng mạnh mẽ và đang là một trong những lĩnh vực tiên phong của nền kinh tế số, tạo động lực phát triển kinh tế và dẫn dắt chuyển đổi số trong doanh nghiệp.

Khảo sát trong tháng 7/2023, Nielsen Việt Nam cho biết, có 60% người tiêu dùng Việt Nam hiện dùng internet để mua sắm mỗi tuần. Đồng thời, 30% người tiêu dùng chi tiêu nhiều nhất đóng góp 70% giá trị cho kinh tế số Việt Nam; 71% cho rằng, có thể mua sắm mọi lúc, mọi nơi và rất tiện lợi[2].

Theo Báo cáo Nền kinh tế số của 6 quốc gia thuộc khu vực Đông Nam Á (e-Conomy SEA 2023) được Google, Temasek và Bain & Company công bố vào ngày 01/11/2023, Việt Nam là quốc gia có tốc độ tăng trưởng kinh tế số nhanh nhất khu vực Ðông Nam Á trong hai năm liên tiếp (2022, 2023) và dự báo sẽ tiếp tục giữ được vị trí này trong năm 2025. Tổng giá trị hàng hóa (GMV) của Việt Nam dự kiến đạt tỷ lệ tăng trưởng kép hằng năm (CAGR) ở mức 20%, từ 30 tỷ USD năm 2023 lên gần 45 tỷ USD năm 2025. Ðáng chú ý, tăng trưởng GMV trong 2 năm tới của kinh tế số Việt Nam sẽ được dẫn dắt bởi lĩnh vực thương mại điện tử.

Báo cáo của Cục Thương mại điện tử và Kinh tế số (Bộ Công Thương) cũng cho biết, từ năm đầu tiên triển khai (năm 2014) Chương trình Tuần lễ Thương mại điện tử quốc gia và Ngày mua sắm trực tuyến Việt Nam - Online Friday, với chỉ khoảng 1.000 doanh nghiệp và hơn 3.000 sản phẩm khuyến mãi, tới nay, Chương trình này đã thu hút hơn 3.000 doanh nghiệp với hơn 300 nghìn mặt hàng, sản phẩm giảm giá được cung cấp tới người tiêu dùng[3].

Đa số các doanh nghiệp Việt Nam có hoạt động liên quan đến lĩnh vực thương mại điện tử, gồm các doanh nghiệp sản xuất, phân phối và các sàn thương mại điện tử, như: TikTokShop, Lazada, Shopee, Tiki, Sendo, Oppo, Nagakawa, Sunhouse; các doanh nghiệp hỗ trợ hạ tầng thương mại điện tử, như: Viettel Post, VietnamPost, Napas; các ngân hàng và tổ chức thanh toán… đều tích cực tham gia chương trình.

Có thể thấy rằng, tăng trưởng của thương mại điện tử nhiều năm qua cho thấy xu hướng tiêu dùng đã có sự thay đổi, khả năng tiếp cận và ứng dụng công nghệ thông tin của người tiêu dùng ngày càng cao hơn. Ở góc độ tổng thể, cơ cấu hàng hóa xuất khẩu của Việt Nam tiếp tục được cải thiện theo chiều hướng tích cực, giảm hàm lượng xuất khẩu thô, tăng xuất khẩu sản phẩm chế biến, sản phẩm công nghiệp. Qua đó, tạo điều kiện cho hàng hóa Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi sản xuất và cung ứng toàn cầu.

Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả tích cực, thương mại điện tử cũng đối mặt với nhiều khó khăn, thách thức, kìm hãm sự phát triển bền vững của thương mại điện tử, như sau:

Thứ nhất, sự phát triển không đồng đều giữa các địa phương cũng được cho là tạo ra mối đe dọa cho thương mại điện tử trong tương lai. Hiện khoảng gần 70% dân số ở nông thôn, nhưng các thành phố lớn, như: Thành phố Hồ Chí Minh và Hà Nội lại chiếm tới 70% doanh số bán lẻ trực tuyến toàn quốc. Thực tế, doanh thu trên các sàn thương mại điện tử chủ yếu đến từ hai thành phố này, lần lượt trên 42 nghìn tỷ đồng ở Hà Nội và 57 nghìn tỷ đồng ở Thành phố Hồ Chí Minh[4].

Thứ hai, tuy tăng trưởng nhanh và liên tục, nhưng doanh thu thương mại điện tử mới chỉ chiếm tỷ trọng nhỏ trên tổng doanh thu bán lẻ hàng hóa và dịch vụ tiêu dùng của cả nước[5].

Thứ ba, vấn đề vi phạm trên các sàn thương mại điện tử và website thương mại điện tử B2C còn khá phổ biến, ảnh hưởng đến niềm tin của người tiêu dùng trong việc phát triển thương mại điện tử. Theo Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia (Bộ Công Thương), thương mại điện tử đang đứng thứ 2 trong tổng số 22 nhóm hàng hóa, dịch vụ được phân loại bởi hệ thống Tổng đài tư vấn và hỗ trợ người tiêu dùng 18006838. Khiếu nại về thương mại điện tử năm 2022 chiếm khoảng 15%; khiếu nại về TMĐT 10 tháng năm 2023 chiếm khoảng 6%[6].

Ngày 01/12/2023, tại Hội nghị Phát triển thương mại điện tử Việt Nam, báo cáo của Cục thương mại điện tử và Kinh tế số (Bộ Công Thương) cho biết, trong 10 năm qua, mặc dù thị trường thương mại điện tử Việt Nam đã phát triển rất nhanh về lượng, nhưng lý do lớn nhất mà người tiêu dùng vẫn coi là trở ngại khi mua hàng trực tuyến vẫn là “Chất lượng kém so với quảng cáo”, “Không tin tưởng đơn vị bán hàng”, “Khó kiểm định chất lượng hàng hóa”[7].

Có thể nhận thấy rằng, việc thanh toán trực tuyến của thị trường thương mại điện tử còn gặp nhiều khó khăn do tỷ lệ chuyển hoàn trong các đơn hàng thương mại điện tử còn cao; Người mua có xu hướng suy nghĩ lại sau khi đặt hàng; Người mua bận không thể nhận hàng; Đơn vị vận chuyển dịch vụ không tốt gây mất khách hàng của người bán hàng; Người mua nhận được hàng giả, hàng nhái không đúng với mô tả; Hàng bị vỡ trong quá trình vận chuyển; Nhận thiếu hàng… Bên cạnh đó, các sàn thương mại điện tử đã có cơ chế bảo vệ người tiêu dùng, nhưng chưa có cơ chế bảo vệ chủ shop và không có cơ chế giải quyết tranh chấp chính thống, tiện ích.

Thứ tư, ô nhiễm môi trường do bao bì, đóng gói sản phẩm cũng là những nguyên nhân khiến thương mại điện tử Việt Nam khó phát triển bền vững.

Thứ năm, dù ngành thương mại điện tử đang tạo động lực phát triển kinh tế và dẫn dắt chuyển đổi số trong doanh nghiệp song nhân lực cho ngành này lại chưa được quan tâm đào tạo đúng mức. Theo khảo sát của Cục thương mại điện tử và Kinh tế số, chỉ 30% nhân lực tại công ty cung cấp giải pháp thương mại điện tử hiện nay được đào tạo chính quy về thương mại điện tử; 70% còn lại được tuyển dụng từ các lĩnh vực thương mại, quản trị kinh doanh, công nghệ thông tin và một số ngành nghề liên quan[8]. Điều này cho thấy, nhu cầu của xã hội, doanh nghiệp đối với nguồn nhân lực về thương mại điện tử là rất lớn.

Tuy nhiên, theo báo cáo của Hiệp hội thương mại điện tử Việt Nam, số lượng trường đại học và cao đẳng tại Việt Nam là trên 500; trong đó, 36 trường đào tạo chuyên ngành thương mại điện tử, trên 50 trường đào tạo học phần thương mại điện tử. Con số này còn khá hạn chế để có thể đáp ứng nhu cầu của thị trường. Bên cạnh đó, hoạt động đào tạo thương mại điện tử tại các trường đại học còn gặp nhiều trở ngại, như: giảng viên, học liệu, chương trình đào tạo, hợp tác giữa các trường, gắn đào tạo với thực tiễn… Một số chuyên gia nhìn nhận, mặc dù tốc độ đào tạo nhân lực thương mại điện tử trong các trường đại học đã tăng nhanh (gần 30%), nhưng vẫn chưa theo kịp nhu cầu tăng trưởng, phát triển “nóng” của ngành[9].

Thứ sáu, nguy cơ lộ dữ liệu cá nhân trong thương mại điện tử. Nhìn chung, thương mại điện tử trong thời gian qua đã bị các đối tượng lợi dụng để kinh doanh buôn bán hàng giả, hàng cấm, không rõ nguồn gốc xuất xứ, lừa đảo chiếm đoạt tài sản. Hành vi vi phạm ngày càng tinh vi và khó lường cả về quy mô lẫn địa bàn hoạt động, nhất là ở các thành phố lớn, như: Thành phố Hồ Chí Minh và Hà Nội. Hoạt động thương mại điện tử trên mạng xã hội cũng rất phức tạp.

Thứ bảy, hạ tầng logistics thương mại điện tử còn chưa đáp ứng kịp tốc độ tăng trưởng của thị trường. Theo Báo cáo Chỉ số Thương mại điện tử Việt Nam[10] của Hiệp hội Thương mại điện tử Việt Nam, với tốc độ phát triển của thương mại điện tử ở Việt Nam diễn ra rất nhanh trong những năm qua, cũng đã kéo theo sự phát triển mạnh mẽ của E-Logistics. Phương thức vận chuyển trong thương mại điện tử được sử dụng nhiều nhất là tự vận chuyển, chiếm 69% và thấp hơn một chút là sử dụng dịch vụ vận chuyển của bên thứ 3. Tuy nhiên, theo phản hồi của các khách hàng, thì chi phí vận chuyển (chiếm 31%) và chất lượng dịch vụ vận chuyển (chiếm 19%) cũng là 2 tiêu chí được nhiều khách hàng đánh giá thấp, là yếu tố cản trở đến sự phát triển của thương mại điện tử ở Việt Nam.

2. Một số giải pháp 

Để nâng cao hiệu quả hoạt động thương mại điện tử, hướng tới phát triển bền vững thương mại điện tử, cần thực hiện một số giải pháp sau:

Một là, phải cân bằng và hài hòa lợi ích các bên liên quan từ doanh nghiệp sản xuất, nền tảng thương mại điện tử, đơn vị dịch vụ chuyển phát, thanh toán, người tiêu dùng… Thu hẹp dần khoảng cách, tiến tới cân bằng sự phát triển thương mại điện tử giữa các vùng miền. Đồng thời, đảm bảo liên kết vùng trong phát triển thương mại điện tử. Điều này có nghĩa là việc đầu tư, phát triển các hạ tầng hỗ trợ như logistics, hạ tầng công nghệ, cũng như các hoạt động đào tạo, nâng cao năng lực cho người lao động cần chú trọng phát huy tính liên kết vùng, lợi thế vùng nguyên liệu, nguồn lao động tại khu vực chứ không chỉ mạnh địa phương nào địa phương đó phát triển. Phát triển chuỗi liên kết và cung ứng trong vùng sẽ tạo ra được sức mạnh tổng thể cho sản phẩm địa phương có đủ sức cạnh tranh khi tham gia vào thị trường thương mại điện tử.

Hai là, cần duy trì một tốc độ tăng trưởng thương mại điện tử tích cực, ổn định. Thiếu một trong hai yếu tố tăng trưởng tích cực, hoặc ổn định thì không có sự bền vững trong phát triển thương mại điện tử.

Tốc độ tăng trưởng thương mại điện tử của Việt Nam liên tục trong 15 năm qua trung bình đạt 20%/năm và tốc độ tăng trưởng nằm trong nhóm top 10 trên toàn thế giới. Vì vậy, để duy trì điểm sáng này, các cơ quan quản lý nhà nước cần tiếp tục rà soát các quy định pháp luật, nhất là Luật Giao dịch điện tử, Luật Bảo vệ người tiêu dùng; phân cấp, phân quyền cho địa phương nhằm quản lý toàn diện giao dịch giữa người mua và người bán trên mạng.

Bên cạnh hành lang pháp lý, các chính sách phát triển cũng cần được xây dựng và triển khai, các bên liên quan như: các doanh nghiệp lớn trong ngành, doanh nghiệp hạ tầng cần chung tay với cơ quan quản lý nhà nước, gương mẫu, đi đầu, hỗ trợ cho các doanh nghiệp từng bước ứng dụng thương mại điện tử để giúp cả xã hội đều có thể "Go Online", sử dụng lợi thế của thương mại điện tử để nâng cao hiệu quả sản xuất, kinh doanh.Thường xuyên tuyên truyền để đảm bảo tính thực thi pháp luật hiệu quả trong doanh nghiệp và xã hội.

Ba là, phát triển thương mại điện tử bền vững không thể thiếu yếu tố niềm tin. Trước hết là niềm tin của các doanh nghiệp nhỏ và vừa tham gia vào hệ sinh thái thương mại điện tử. Các doanh nghiệp nhỏ cần có niềm tin thị trường sẽ có cơ chế bảo vệ họ để có thể sáng tạo mà không bị doanh nghiệp lớn chèn ép, cạnh tranh không lành mạnh. Với người tiêu dùng, họ cần có niềm tin vào chất lượng hàng hóa, tin rằng quyền lợi của họ được bảo vệ khi tham gia mua sắm trên thị trường thương mại điện tử.

Để tạo được niềm tin cho doanh nghiệp và người tiêu dùng, cần hoàn thiện pháp luật cạnh tranh trên môi trường thương mại điện tử; hoàn thiện quy định pháp luật về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng; thường xuyên thanh tra, kiểm tra, giám sát để kịp thời phát hiện và xử lý vi phạm; xây dựng các quy tắc, chuẩn mực kinh doanh trên môi trường mạng. Tăng cường hoạt động quản lý, giám sát trên môi trường mạng, chủ động yêu cầu các mạng xã hội, sàn thương mại điện tử xóa bỏ các thông tin sản phẩm hàng hóa vi phạm pháp luật. Tăng cường chia sẻ cơ sở dữ liệu kết nối để khai thác thông tin phục vụ cho quản lý nhà nước trong vấn đề này.

Bốn là, chuyển đổi xanh trong phát triển thương mại điện tử phải đến từ hai phía, người tiêu dùng và doanh nghiệp. Thương mại điện tử là lĩnh vực có thể đóng góp nhiều vào việc tiết kiệm năng lượng và giảm thiểu rác thải độc hại cho môi trường. Với việc tối ưu hóa quy trình kinh doanh, quy trình giao vận, thương mại điện tử sẽ giảm một lượng lớn khí thải phương tiện ra môi trường, đồng thời tiết kiệm được năng lượng tiêu thụ hao phí. Cùng với người tiêu dùng, các sàn thương mại điện tử, các nền tảng số có thể khuyến khích các sản phẩm xanh, ưu tiên sử dụng các sản phẩm bảo vệ môi trường bao gồm từ vật chứa cho đến các sản phẩm được mua bán.Bằng hệ thống công nghệ thông tin, các doanh nghiệp cũng có thể hình thành các quy trình kiểm soát, đánh giá việc thực hiện các quy trình xanh, nâng cao nhận thực của toàn hệ thống về bảo vệ môi trường.

Năm là, phát triển nguồn nhân lực cho thương mại điện tử. Theo đó, cần chú trọng vào đào tạo thương mại điện tử. Theo đó, chương trình đào tạo cần được tiếp cận có độ mở, linh hoạt để sinh viên ra trường có thể thích ứng cao nhất với những thay đổi về công nghệ, môi trường kinh doanh và trở thành nhân lực cốt lõi trong doanh nghiệpthương mại điện tử lớn và doanh nghiệp ứng dụng thương mại điện tử, quyết định xu hướng phát triển thương mại điện tử trong tương lai.

Nhằm đạt được những kỳ vọng về chất lượng đào tạo thương mại điện tử, không thể thiếu được sự phối hợp 3 bên là cơ sở giáo dục và đào tạo, doanh nghiệp và cơ quan quản lý nhà nước. Vai trò cao nhất trong việc đào tạo là các cơ sở đào tạo là các trường đại học, cao đẳng từ thiết kế chương trình, thành lập mạng lưới đào tạo để nâng cao chất lượng đào tạo, đảm bảo sự cập nhật, định hướng nghề nghiệp cho sinh viên.

Theo đó, các trường đào tạo ngành thương mại điện tử cần đóng vai trò tiên phong và cùng với sự sát cánh của doanh nghiệp, đảm bảo sự phù hợp và đáp ứng cao nhất từ thực tiễn đào tạo, bởi vì doanh nghiệp là nơi tiếp nhận nhân lực từ các trường và chứng minh được chất lượng đào tạo. Các cơ quan quản lý nhà nước, hiệp hội tổ chức cần đóng vai trò hỗ trợ, có thể tạo điều kiện thông qua các chính sách từ  Bộ Giáo dục và Đào tạo, Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội thông qua các hỗ trợ học liệu, chương trình, công nhận chuẩn đào tạo chung. Bộ Thông tin và Truyền thông, Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội, Bộ Công Thương, Hiệp hội Thương mại điện tử Việt Nam đóng vai trò hỗ trợ kết nối giữa doanh nghiệp và các cơ sở giáo dục và đào tạo. Nếu phát huy được sức  mạnh cộng hưởng từ mô hình 3 bên, thì số lượng và chất lượng đào tạo sẽ được nâng lên.

ThS. Tạ Đức Tuấn

Học viện Báo chí và Tuyên truyền

[1] Theo Sách trắng Thương mại điện tử Việt Nam 2023.

[2] https://vov.vn/kinh-te/60-nguoi-tieu-dung-da-tiep-can-hoac-rat-yeu-thich-mua-sam-online-post1061452.vov.

[3] https://nhandan.vn/phat-trien-thuong-mai-dien-tu-ben-vung-post785303.html.

[4] https://qltt.vn/thuong-mai-dien-tu-cuoc-dua-cua-nhung-gia-tri-ben-vung-va-dai-han-98494.html.

[5] Cụ thể, theo Sách trắng thương mại điện tử năm 2022, năm 2023, thì năm 2022, quy mô thị trường TMĐT bán lẻ Việt Nam đạt 16,4 tỷ USD, chiếm 7,5% tổng mức bán lẻ hàng hóa và doanh thu dịch vụ tiêu dùng (so với 2021, tăng 19,7%). Năm 2023, quy mô thị trường TMĐT bán lẻ Việt Nam ước đạt 20,5 tỷ USD, chiếm 8% doanh thu hàng hóa và dịch vụ tiêu dùng của cả nước.

[6]https://vnbusiness.vn/viet-nam/noi-lo-cua-thuong-mai-dien-tu-viet-nam-sau-thoi-ky-phat-trien-than-toc-1096977.html.

[7]https://viettimes.vn/niem-tin-cua-nguoi-tieu-dung-van-la-tro-ngai-lon-nhat-cua-thuong-mai-dien-tu-post171898.html.

[8] https://plo.vn/thuong-mai-dien-tu-khat-nhan-luc-post698525.html.

[9]https://dansinh.dantri.com.vn/nhan-luc/phat-trien-nong-nganh-thuong-mai-dien-tu-thieu-nhan-luc-20240613100554733.htm.

[10] Báo cáo Chỉ số Thương mại điện tử Việt Nam (EBI 2024), ngày 25/4/2024 (Hiệp hội Thương mại điện tử Việt Nam)