Trong cuộc đời hoạt động cách mạng của mình, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã để lại nhiều di sản tư tưởng phong phú về giáo dục. Những di sản tư tưởng ấy được kế thừa từ giá trị giáo dục truyền thống dân tộc, tinh hoa giáo dục nhân loại, chủ nghĩa Mác - Lênin, được vận dụng vào điều kiện Việt Nam và nâng tầm trở thành triết lý, thành minh triết Hồ Chí Minh đối với sự nghiệp “Trồng người”.

Sinh thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh khẳng định giáo dục có vai trò to lớn trong cải tạo con người cũ, xây dựng con người mới. Người khẳng định: “Ngủ thì ai cũng như lương thiện, tỉnh dậy phân ra kẻ dữ, hiền; Hiền, dữ phải đâu là tính sẵn, phần nhiều do giáo dục mà nên”. Vì vậy, ngay sau khi lập nước Việt Nam mới (02/9/1945), một trong những việc cấp bách đầu tiên của chính quyền cách mạng mà Người vạch ra là diệt giặc đói, giặc dốt, giặc ngoại xâm. Diệt giặc đói là phải thực hành tiết kiệm, tăng gia sản xuất (phải trồng cây). Diệt giặc dốt là phải nâng cao trình độ, bồi dưỡng dân trí, mở mang giáo dục (phải trồng người). Diệt giặc ngoại xâm để bảo vệ thành quả của sự nghiệp “trồng cây” và “trồng người”.

Trăn trở với sự nghiệp “trồng người”, trong các bài nói chuyện và bài viết, Chủ tịch Hồ Chí Minh có tới 592 lần đề cập đến “giáo dục”, 159 lần nói đến “đào tạo”, trên 190 lần nhắc đến “trường học”, gần 100 lần nhắc đến “đại học”, 92 lần đề cập đến “trường học, giáo sư”, 161 lần nhắc đến “giáo viên, thầy cô giáo”, khoảng hơn 140 lần nhắc đến “sinh viên” và có 225 lần nhắc đến “học sinh”... Đó là những di sản quý báu mà Người để lại cho công cuộc xây dựng và phát triển nền giáo dục của nước ta.

Đặc biệt, ngày 13/9/1958, tại Lớp học chính trị của giáo viên cấp II, cấp III toàn miền Bắc, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã có lời căn dặn về giáo dục và đào tạo: “Vì lợi ích mười năm thì phải trồng cây, vì lợi ích trăm năm thì phải trồng người”[1]. Câu nói trên của Bác được phát triển từ lời của người xưa là: “Vì lợi ích trăm kế thụ mộc, vi bách niên chi kế thụ nhân”, nhưng với nội hàm rộng mở hơn, thống nhất cả hình thức và nội dung, thể hiện tính triết lý về sự phát triển được nâng lên tầm minh triết.

Theo cách nói, cách so sánh rất hữu ý của Chủ tịch Hồ Chí Minh, muốn trồng cây có kết quả thì phải chọn được giống tốt, đất tốt, phải quan tâm chăm sóc, nhưng sự chăm sóc cũng phải đúng cách và khoa học thì cây mới sinh trưởng tốt được. Việc “trồng người” cũng như vậy, nó là cả một quá trình và liên quan đến nhiều yếu tố như môi trường sư phạm, vai trò của người thầy, phương pháp giáo dục, vai trò các cơ quan quản lý giáo dục, tác động của xã hội... Người không chỉ so sánh lợi ích “trồng cây” với lợi ích “trồng người” bằng lời nói, mà thông qua những việc cụ thể để làm sáng tỏ mối quan hệ giữa “trồng cây” và “trồng người”. Đó là lối sống hài hòa giữa thiên nhiên và xã hội, giữa môi trường sống trong lành và con người có đạo đức cách mạng, rộng hơn là mối quan hệ giữa cá thể đơn lẻ với cuộc sống của cả nhân loại.

Nghiên cứu minh triết Hồ Chí Minh đối với sự nghiệp “trồng người” rất gần với 4 trụ cột về giáo dục mà Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên Hợp Quốc (UNESCO) đã đề ra, đó là:

(1) Học để biết, cung cấp những công cụ nhận thức cần có để hiểu biết thế giới một cách tốt hơn, có nền tảng tri thức đủ và phù hợp để học tập tốt trong tương lai.

(2) Học để làm, cung cấp các kỹ năng giúp mỗi người có thể tham gia hiệu quả, tích cực vào nền kinh tế và xã hội toàn cầu.

(3) Học để tồn tại, cung cấp khả năng phân tích và kỹ năng xã hội giúp mỗi người phát huy tốt nhất tiềm năng của mình về mọi mặt, trở thành một con người toàn diện.

(4) Học để chung sống, hướng mỗi người hiểu biết giá trị tiềm ẩn của dân chủ, giữa các nền văn hóa để tôn trọng và chung sống hòa bình, hòa thuận ở mọi cấp bậc xã hội.

Minh triết Hồ Chí Minh đối với sự nghiệp “trồng người”, cùng với tấm gương mẫu mực tự học tập suốt đời, là minh chứng sinh động Người là một nhà giáo dục lớn trong lịch sử Việt Nam; đồng thời, nâng truyền thống giáo dục văn hiến của đất nước lên tầm cao mới, góp phần đưa dân tộc Việt Nam đồng hành cùng nhân loại.

Có thể khẳng định, minh triết Hồ Chí Minh đối với sự nghiệp “trồng người” phản ánh sâu đậm từ chính cuộc đời và sự nghiệp của Người luôn phấn đấu, hy sinh quên mình cho độc lập, tự do của dân tộc, hạnh phúc của Nhân dân, cho hòa bình và tiến bộ của nhân loại. Người luôn canh cánh trong lòng điều ham muốn tột bậc là “…làm sao cho nước ta hoàn toàn được độc lập, dân ta được hoàn toàn tự do, đồng bào ta ai cũng có cơm ăn, áo mặc, ai cũng được học hành”. Để tiến hành cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc, xây dựng đất nước phồn vinh, hạnh phúc thì phải chăm lo sự nghiệp “trồng người”. Đó chính là một quy luật tất yếu, là kế sách lớn cho sự phát triển đất nước, hàm chứa giá trị nhân văn sâu sắc.

Trong minh triết Hồ Chí Minh đối với sự nghiệp “trồng người”, nổi bật sự nhất quán giữa tư tưởng và hành động. Từ quan điểm vì con người đến quan điểm chiến lược “trồng người” là một bước phát triển hợp lôgic của tư tưởng minh triết Hồ Chí Minh. Ngày 03/9/1945 trong buổi họp đầu tiên của Chính phủ, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã nói: “Một dân tộc dốt là một dân tộc yếu”. Vì vậy, để khôi phục nền kinh tế, củng cố an ninh - quốc phòng, triển khai các kế hoạch xây dựng và phát triển kinh tế - xã hội của đất nước từng thời kỳ, thì chiến lược “trồng người” phải đi trước một bước. Tư tưởng, quan điểm đó của Người đã được thể hiện trong lãnh đạo, chỉ đạo và tổ chức thực hiện những quyết sách mà Người đề ra liên quan đến lĩnh vực giáo dục, đó là: Cổ vũ, động viên toàn dân tham gia chống nạn mù chữ, thực hiện bình dân học vụ, bổ túc văn hóa; mở rộng hệ thống trường vừa học, vừa làm, Trường Bổ túc văn hóa công nông; xây dựng và hoàn chỉnh hệ thống giáo dục quốc dân; chú trọng xây dựng đội ngũ nhà giáo ở các bậc học; thực hiện cải cách, đổi mới nội dung chương trình, phương pháp giáo dục, ưu tiên đầu tư cho giáo dục... nhằm mục tiêu đào tạo lớp người kế cận cho đất nước.

Thực tiễn quy luật tồn tại và phát triển của mọi xã hội trên thế giới đã chứng minh, ở bất cứ quốc gia, dân tộc nào cũng phải coi trọng đến đào tạo, bồi dưỡng lực lượng kế cận, là tương lai của đất nước. Quy luật phát triển xã hội đó đã được Chủ tịch Hồ Chí Minh nâng lên tầm minh triết về quan điểm “trồng người” ở Việt Nam. Người khẳng định: “Giáo dục là sự nghiệp của quần chúng” và nêu ra một luận điểm nổi tiếng: “Muốn xây dựng chủ nghĩa xã hội thì trước hết cần có những con người xã hội chủ nghĩa”. Con người mới mà Bác mong muốn “trồng” không chỉ có lòng yêu nước, tinh thần đấu tranh anh dũng, có lý tưởng cách mạng, phẩm chất, đạo đức, mà còn phải có tri thức khoa học, kỹ năng lao động sản xuất… Tức là, biện chứng quá trình “trồng người” phải thực hiện tốt cả hai mặt trí dục và đức dục, tác động tương hỗ lẫn nhau, trong đó lấy đức dục làm gốc. Đó là một khoa học, một nghệ thuật giáo dục đối với con người.

 Trăn trở về chiến lược “trồng người”, ngày 15/10/1968, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã viết bức thư (cũng là bức thư cuối cùng) gửi cho ngành Giáo dục, trong đó Người nhấn mạnh yêu cầu của nền giáo dục nước ta phải gắng sức phấn đấu theo kịp với trình độ và chất lượng của các nước văn minh, tiên tiến. Trong bài viết của Người đăng trên báo Nhân dân ngày 01/6/1969 với tựa đề “Nâng cao trách nhiệm chăm sóc và giáo dục thiếu niên, nhi đồng”, cũng thể hiện sâu sắc sự chăm lo đến sự nghiệp “trồng người”, trong đó có đoạn: “Thiếu niên, nhi đồng là người chủ tương lai của nước nhà. Vì vậy, chăm sóc và giáo dục tốt các cháu là nhiệm vụ của toàn Đảng, toàn dân. Công tác đó phải kiên trì, bền bỉ...”. Trước khi ra đi về với cõi người hiền, Người đã để lại muôn vàn tình thương yêu cho dân tộc ta, Nhân dân ta và non sông đất nước ta trong bản Di chúc bất hủ. Người căn dặn: “Đầu tiên là công việc đối với con người”; “Đoàn viên thanh niên ta nói chung là tốt, mọi việc đều hăng hái xung phong, không ngại khó khăn, có chí tiến thủ. Ðảng cần phải chăm lo giáo dục đạo đức cách mạng cho họ, đào tạo họ thành những người thừa kế xây dựng xã hội chủ nghĩa vừa “hồng” vừa “chuyên”. Bồi dưỡng thế hệ cách mạng cho đời sau là một việc rất quan trọng và rất cần thiết”[2].

Một nội dung nổi bật trong minh triết Hồ Chí Minh đối với sự nghiệp “trồng người” đó là vấn đề nhà giáo. Theo Người, sức mạnh của giáo dục có thể làm nên nhiều điều kỳ diệu, tạo ra những thay đổi lớn, tác động tích cực tới con người và xã hội. Vì vậy, “muốn phát triển văn hóa thì phải cần thầy giáo... nếu không có thầy giáo thì không có giáo dục”. Trong dịp về thăm Trường Đại học Sư phạm Hà Nội ngày 21/10/1964, nói chuyện với các thầy giáo, cô giáo tương lai, Người đánh giá cao nghề dạy học: “Người thầy giáo tốt, thầy giáo xứng đáng là thầy giáo - là những người vẻ vang nhất. Dù là tên tuổi không được đăng trên báo, không được thưởng huân chương, nhưng những người thầy giáo là những người anh hùng vô danh. Đây là một điều rất vẻ vang. Nếu mà bây giờ không có thầy giáo dạy dỗ cho con em nhân dân, thì làm sao mà xây dựng chủ nghĩa xã hội được? Vì vậy nghề thầy giáo rất là quan trọng, rất là vẻ vang”.

Theo tư tưởng minh triết Hồ Chí Minh với sự nghiệp “trồng người”, để dạy tốt, đào tạo được những con người mới, có tài năng, trí tuệ, phẩm chất thì chữ tâm, chữ tài của người thầy phải được đặt lên hàng đầu. Người nhấn mạnh: “Giáo viên phải chú ý cả tài, cả đức, tài là văn hóa, chuyên môn, đức là chính trị. Muốn cho học sinh có đức thì giáo viên phải có đức… Cho nên thầy giáo, cô giáo phải gương mẫu, nhất là đối với trẻ con”. Người căn dặn: phải “xây dựng quan hệ thật tốt, đoàn kết thật chặt chẽ giữa thầy và thầy, giữa thầy và trò, giữa học trò với nhau, giữa cán bộ các cấp, giữa nhà trường với nhân dân”. Trong giáo dục, “cốt nhất của nhà trường là dạy cho học trò biết yêu nước, thương nòi. Phải dạy cho họ có ý chí tự lập, tự cường, quyết không chịu thua kém ai, quyết không chịu làm nô lệ”[3].

Những lời chỉ huấn của Chủ tịch Hồ Chí Minh thật dễ hiểu, dễ nhớ, nhưng hàm chứa cái nhìn biện chứng, khách quan, khoa học về biện pháp, cách thức “trồng người”. Những lời tâm huyết ấy như đang nhắc nhở chính những người thầy hôm nay phải gắn chặt lý luận với thực tiễn, học đi đôi với hành, nêu cao tinh thần tự giác học tập của học sinh và của chính mình: Học ở trường, học ở sách vở, học trên mạng internet, học lẫn nhau và học Nhân dân.

Thấm nhuần tư tưởng về sự nghiệp “trồng người” của Chủ tịch Hồ Chí Minh, Đảng và Nhà nước ta cũng như ngành Giáo dục - đào tạo đã và đang có chiến lược xây dựng đội ngũ giáo viên các cấp, các ngành học từ khâu tuyển sinh đến khâu đào tạo, từ tuyển dụng đến khâu bồi dưỡng thường xuyên về mọi mặt, để khi họ đã làm công tác giáo dục, giảng dạy ở trường thì họ phải thực sự là những tấm gương. Các nghị quyết Đại hội Đảng gần đây đều xác định rõ “Giáo dục trở thành quốc sách hàng đầu”; thực hiện “nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện, đổi mới nội dung, giải pháp dạy và học, hệ thống trường lớp và hệ thống quản lý giáo dục”; triển khai “giáo dục cho mọi người”, “cả nước thành một xã hội học tập”…

Tuy nhiên, bên cạnh những thành tựu trong sự nghiệp “trồng người” đạt được, thực trạng giáo dục và đào tạo ở nước ta đến nay chưa thực sự trở thành quốc sách hàng đầu, thành động lực phát triển; chất lượng, hiệu quả giáo dục và đào tạo còn thấp so với mục tiêu, yêu cầu đề ra, đã đặt ra vấn đề cấp thiết phải đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo để đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế, như Nghị quyết số 29-NQ/TW đã được Hội nghị Trung ương 8 (khóa XI) thông qua; trong đó có một số nhiệm vụ trọng tâm: “Đổi mới chương trình nhằm phát triển năng lực và phẩm chất người học, hài hòa đức, trí, thể, mỹ; dạy người, dạy chữ và dạy nghề”; “giáo dục nhân cách, đạo đức, lối sống, tri thức pháp luật và ý thức công dân”; “tập trung dạy cách học, cách nghĩ, khuyến khích tự học, tạo cơ sở để người học tự cập nhật và đổi mới tri thức, kỹ năng, phát triển năng lực”… Đó cũng chính là trở về với triết lý giáo dục Hồ Chí Minh nhằm thực hiện thành công chiến lược “trồng người” phục vụ sự phát triển đất nước.

Tại Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ XIII, Đảng ta đã đưa ra mục tiêu xây dựng nước Việt Nam phồn vinh, hạnh phúc, đến năm 2045 trở thành nước phát triển, thu nhập cao theo định hướng xã hội chủ nghĩa. Để thực hiện thành công mục tiêu đó đòi hỏi Đảng, Nhà nước cần hết sức quan tâm chăm lo sự nghiệp “trồng người”. Trong phần định hướng phát triển đất nước giai đoạn 2021 - 2030, Đảng ta đã dành riêng một mục nhấn mạnh đến vai trò, trách nhiệm của ngành Giáo dục và đào tạo, đó là: “Tạo đột phá trong đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao và trọng dụng nhân tài. Thúc đẩy chuyển giao, ứng dụng mạnh mẽ thành tựu của Cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư vào các lĩnh vực của đời sống xã hội, chú trọng một số ngành, lĩnh vực trọng điểm, có tiềm năng, lợi thế để làm động lực cho tăng trưởng theo tinh thần bắt kịp, tiến cùng và vượt lên ở một số lĩnh vực so với khu vực và thế giới”[4]. Điều đó cho thấy, Đảng, Nhà nước ta đã nhận thức đúng về vị trí, vai trò, tầm quan trọng của giáo dục và đào tạo nói chung và đối với sự nghiệp “trồng người” nói riêng, nhằm phục vụ công cuộc phát triển của đất nước trong thời kỳ mới.

Ngày nay, sau hơn 55 năm kể từ khi Người “đi xa”, 40 năm đất nước thực hiện công cuộc đổi mới toàn diện, giáo dục Việt Nam cũng có những bước phát triển. Từ triết lý giáo dục của Chủ tịch Hồ Chí Minh, suy ngẫm về những lời dạy của Người đối với sự nghiệp “trồng người”, chúng ta càng thấm thía hơn tầm nhìn xa rộng, thiết thực của Người. Đó là những tư tưởng minh triết Hồ Chí Minh vừa có ý nghĩa lý luận, vừa có cơ sở thực tiễn cho việc xác định chiến lược “trồng người” của Đảng, Nhà nước và Nhân dân ta hôm nay, để đào tạo các thế hệ kế tục sự nghiệp cách mạng vừa “hồng”', vừa “'chuyên”', đưa dân tộc Việt Nam phát triển và sánh vai cùng các cường quốc năm châu.

                                        ThS. Nguyễn Đức Thắng

                                              Viện Nghiên cứu hợp tác phát triển Giáo dục

[1] Hồ Chí Minh (2011), Toàn tập, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, tập 11, tr.528.

[2] Hồ Chí Minh (2011), Toàn tập, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, tập 15, tr.622.

[3] Hồ Chí Minh (2000), Toàn tập, tập 5, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội, tr.120.

[4] Đảng Cộng sản Việt Nam (2021), Văn kiện ĐHĐB toàn quốc lần thứ XIII, tập 1, Nxb Chính trị quốc gia-Sự thật, Hà Nội, tr.115.