Bất định và phức tạp là những đặc tính của cục diện khu vực Trung Đông trong năm 2023 - một năm chứng kiến nhiều sự kiện, biến động mới trong cục diện khu vực. Bên cạnh những diễn biến tích cực từ xu hướng phục hồi, phát triển kinh tế, hòa hoãn, bình thường hóa quan hệ giữa Iran, Syria, Israel với các nước khu vực, xung đột bùng phát giữa Israel và lực lượng Hamas từ đầu tháng 10/2023 khiến căng thẳng leo thang, thu hút sự quan tâm mạnh mẽ của cộng đồng quốc tế, nhất là các nước lớn.

Bối cảnh mới mang lại nhiều cơ hội phát triển, song cũng đi kèm không ít thách thức, đòi hỏi nỗ lực lớn từ chính quyền các nước trong khu vực.

1. Năm 2023, Trung Đông tiếp tục trở thành tâm điểm của cuộc đua giữa các siêu cường gồm Mỹ, Trung Quốc và Nga. Với vai trò kết nối cả ba lục địa Á, Phi, Âu, đồng thời, việc kiểm soát được Trung Đông có ý nghĩa đặc biệt đối với chiến lược của các bên.

Trong bối cảnh tình hình khu vực Trung Đông tiếp tục diễn biến phức tạp, khó lường, nhất là tác động từ xung đột vũ trang tại Dải Gaza, các nước lớn, như: Mỹ, Trung Quốc, Nga sẽ tiếp tục coi trọng hơn vị trí của Trung Đông trong tổng thể chính sách đối ngoại, đẩy mạnh hợp tác, tăng cường hiện diện, mở rộng tập hợp lực lượng, cạnh tranh ảnh hưởng tại khu vực.

Đối với Nga, Nga sẽ tiếp tục đẩy mạnh hợp tác với khu vực Trung Đông trên tinh thần quan hệ truyền thống, đối tác ưu tiên, gia tăng tập hợp lực lượng, góp phần phá kế hoạch cô lập của Mỹ và phương Tây đối với Nga. Theo đó, chính sách đối ngoại của Nga đối với khu vực Trung Đông sẽ được triển khai theo hướng: (i) Tiếp tục thúc đẩy quan hệ hợp tác toàn diện với Iran, hỗ trợ Syria, tăng cường quan hệ đối tác thân thiện với Saudi Arabia, UAE và các quốc gia thành viên của Tổ chức Hợp tác Hồi giáo; (ii) Tích cực tham gia giải quyết các vấn đề khu vực, nhất là xung đột giữa Israel - Hamas, tiến trình bình thường hóa quan hệ giữa Iran, Syria với các nước khu vực; (iii) Gia tăng hợp tác với các quốc gia và tổ chức khu vực, như: Liên đoàn Arab, GCC, triển khai Khái niệm An ninh tập thể của Nga với khu vực vùng Vịnh Ba Tư, coi việc thực hiện sáng kiến là một bước quan trọng hướng tới bình thường hóa toàn diện và bền vững tình hình Trung Đông; (iv) Đẩy mạnh hợp tác kinh tế, gia tăng đầu tư, mở rộng hợp tác trên các lĩnh vực thế mạnh như dầu khí, công nghiệp năng lượng, quốc phòng.

Đối với Trung Quốc, trên cơ sở những thành tựu đạt được thời gian qua, Trung Quốc sẽ tiếp tục ưu tiên mở rộng hợp tác với khu vực Trung Đông, theo hướng: (i) Gia tăng hợp tác kinh tế, thương mại, mở rộng đầu tư tại khu vực; (ii) Chủ động tham gia giải quyết các vấn đề khu vực, nhất là xung đột giữa Israel và Palestine trên cơ sở “đề xuất 3 điểm” được đưa ra bởi Chủ tịch nước Trung Quốc Tập Cận Bình nhân chuyến thăm của Tổng thống Palestine Mahmoud Abbas tới Thủ đô Bắc Kinh (Trung Quốc) vào tháng 6/2023; (iii) Đẩy mạnh hợp tác quân sự, chính trị - đối ngoại trong khuôn khổ Sáng kiến “Vành đai và Con đường” (BRI), các cơ chế đa phương, như: Nhóm các nền kinh tế lớn mới nổi (BRICS), Tổ chức Hợp tác Thượng Hải (SCO), khẳng định vị thế cường quốc tại khu vực.

Đối với Mỹ, nhằm bảo vệ vị thế và các mục tiêu cốt lõi tại khu vực, tạo đà thuận lợi cho cuộc bầu cử tổng thống dự kiến diễn ra vào tháng 11/2024, chính quyền Tổng thống Mỹ Joe Biden sẽ chú trọng triển khai chính sách đối ngoại theo hướng: (i) Duy trì chiến lược quân sự - đối ngoại có kiểm soát, tiếp tục nhất quán chủ trương giảm can dự trực tiếp tối đa; (ii) Tăng cường, làm sâu sắc hơn nữa hợp tác trong các lĩnh vực kinh tế, thương mại, năng lượng, phát triển xanh, kinh tế số, ứng phó với biến đổi khí hậu, triển khai Sáng kiến Hành lang Ấn Độ - Trung Đông - châu Âu (IMEC); (iii) Ưu tiên quan hệ với Israel, tham gia giải quyết cuộc xung đột Israel - Hamas, vừa duy trì cam kết bảo đảm an ninh với Israel, vừa tạo sức răn đe, hạn chế các nguy cơ leo thang quá giới hạn; (iv) Củng cố, tạo đột phá trong quan hệ với các đồng minh, đối tác chủ chốt, nhất là với Saudi Arabia, UAE và các nước GCC...; (v) Tích cực tham gia giải quyết các điểm nóng, nhất là vấn đề hạt nhân Iran, tiến trình hòa bình Trung Đông.

2. Các xu hướng phát triển của Trung Đông trong năm 2023 chịu ảnh hưởng không nhỏ từ các điểm nóng xung đột trên thế giới, đáng kể nhất vẫn là cuộc xung đột đang diễn ra ở Ukraine. Các điểm nóng khác như khủng hoảng châu Phi hay những mâu thuẫn dọc “vành đai giao thoa biển và lục địa” ở khu vực Ấn Độ Đương - Thái Bình Dương cũng có những mức độ ảnh hưởng khác nhau tới tình hình Trung Đông.

Cuộc xung đột ở Ukraine vẫn tiếp diễn sau hơn 2 năm (từ ngày 24/02/2022), kéo theo đó là áp lực duy trì cuộc xung đột đối với tất cả các bên liên quan. Khó có thể nói cuộc xung đột ở Ukraine đang vận hành theo ý muốn của phương Tây, khi bản thân thế giới phương Tây đang dần lâm vào thế bị động trong việc viện trợ cho Ukraine. Châu Âu vẫn ở trong tình thế lưỡng nan khi cắt đứt quan hệ với Nga, nhưng chưa thực sự tìm được đối tác kinh tế ổn định mới. Đặc biệt là việc tìm nguồn cung năng lượng trở thành bài toán khó khăn đối với lục địa già. Trung Đông chắc chắn là một nguồn cung lớn, gần về mặt địa lý, nhưng sự bất định về an ninh ở khu vực này luôn là một rào cản.

Thế lưỡng nan của các bên liên quan tới cuộc xung đột tại Ukraine tạo ra một cách tiếp cận không triệt để và sâu sát của họ đối với các khu vực khác, bao gồm cả Trung Đông. Điều đó khiến các lực lượng chính trị trong khu vực này có được thời cơ thuận lợi, thực hiện các tham vọng riêng của mình.

Trong khi đó, khủng hoảng đang diễn ra ở châu Phi với tâm điểm là sự trỗi dậy của các quốc gia ở vùng Sahel. Một loạt các cuộc đảo chỉnh ở khu vực này đang đẩy các cường quốc, đặc biệt là Pháp, vào tình thế mất khả năng ảnh hưởng ở châu Phi. Bên cạnh đó, hình thái căng thẳng dọc vùng Sahel làm tăng thêm vai trò của Trung Đông đối với châu Âu, nhất là về vấn đề năng lượng và thị trường.

Sức ảnh hưởng của các điểm nóng ở Đông Á đối với Trung Đông thể hiện chủ yếu ở góc độ kinh tế. Các quốc gia cũng như tổ chức khu vực ở Trung Đông đang có xu hướng tích cực mở rộng và tăng cường hợp tác kinh tế với khu vực Đông Á. Sự chồng chéo về lợi ích kinh tế, an ninh giữa các đối tác có mối quan hệ phức tạp với nhau đã và đang tạo ra sự đa dạng trong chính sách đối ngoại của các quốc gia khu vực Trung Đông.

3. Sau thành công trong việc hàn gắn quan hệ Nhật Bản - Hàn Quốc ở Đông Bắc Á, Mỹ đã tiếp tục thúc đẩy ngoại giao hòa giải ở Trung Đông, mục tiêu nhằm nối lại quan hệ giữa Israel và Saudi Arabia - những đồng minh cũng là các nhân tố quan trọng đối với chiến lược của Mỹ.

Đáp lại tác động từ Mỹ, ngày 17/4/2023, Thủ tướng Benjamin Netanyahu đã phát biểu rằng, Israel muốn bình thường hóa và hòa bình với Saudi Arabia. Đây có thể là một bước nhảy vọt tiến tới chấm dứt cuộc xung đột giữa người Arab và người Israel. Thỏa thuận này có thể tạo ra những tác động lớn, lịch sử cho cả Israel, Saudi Arabia, khu vực và thế giới”. Tuy nhiên, Saudi Arabia tỏ ra thận trọng hơn, nhất là khi nước này cũng đang tiến hành chính sách nối lại quan hệ với Iran, cùng chính sách đoàn kết thế giới Hồi giáo ở khu vực Trung Đông.

Đặc biệt, sau khi xung đột ở dải Gaza bùng nổ, cuộc xung đột Israel - Palestine được xem là yếu tố then chốt quyết định tới tính toán của Saudi Arabia về vấn đề bình thường hóa quan hệ với Israel. Sau khi xung đột nổ ra không lâu, Saudi Arabia đã tuyên bố đình chỉ các cuộc đàm phán về bình thường hóa quan hệ với Israel. Những diễn biến đang tiếp diễn có nguy cơ làm sụp đổ những nỗ lực trung gian hòa giải của Mỹ.

Đầu tiên, sự kiện Syria tham dự hội nghị thượng đỉnh tại Saudi Arabia vào tháng 5/2023 đã đánh dấu sự trở lại Liên đoàn Arab sau 11 năm của nước này.

Tháng 11/2011, Liên đoàn Arab đã đình chỉ tư cách thành viên của Syria. Gần đây, Saudi Arabia đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy Syria trở lại Liên đoàn Arab. Liên đoàn Arab cũng đã nhất trí thành lập một ủy ban liên lạc cấp bộ trưởng để tìm kiếm một giải pháp toàn diện cho cuộc khủng hoảng Syria. Việc Syria trở lại Liên đoàn Arab là dấu hiệu quan trọng đầu tiên trong việc tái đoàn kết cộng đồng Hồi giáo ở Trung Đông.

Tiếp đến, Iran - Saudi Arabia bình thường hóa quan hệ trở thành dấu mốc mới cho tương lai đoàn kết thế giới Hồi giáo ở Trung Đông. Theo các phương tiện truyền thông chính thức của Iran ngày 19/3/2023, Tổng thống Iran Abdul Latif Rahid đã nhận được thư mời của Quốc vương Saudi Arabia Salman bin Abdulaziz đến thăm Riyadh. Ngày 06/4/2023, ngoại trưởng hai nước đã có cuộc gặp quan trọng tại Bắc Kinh (Trung Quốc), mở đường cho việc bình thường hóa quan hệ. Việc hai “cựu địch thủ” bình thường hóa quan hệ đã mở ra một chương mới cho khu vực Trung Đông. Vấn đề xung đột ở Yemen từng bước được gỡ rối dưới tác động của hai cường quốc khu vực này. Tình hình Chiến tranh Lạnh trong thế giới Hồi giáo Trung Đông được hứa hẹn sẽ tiến tới chấm dứt.

Bên cạnh đó, Iraq và Iran ký thỏa thuận an ninh biên giới để cùng duy trì an ninh biên giới và đảm bảo các nhóm vũ trang bất đồng chính kiến ở các khu vực của Iraq do người Kurd kiểm soát sẽ không tạo thành mối đe dọa đối với an ninh của Iran.

4. Làn sóng hòa giải giữa các nước Arab cùng sự thay đổi trong chiến lược giữa các siêu cường về cơ bản đã làm đảo lộn cục diện an ninh Trung Đông trong năm 2023. Bố cục an ninh “bốn lớp” đã có sự điều chỉnh: Một là, mâu thuẫn giữa các quốc gia nhỏ hơn trong khu vực được cải thiện đáng kể. Ngoài xung đột Israel - Palestine, quan hệ giữa các nước Arab khác có dấu hiệu ấm lên. Điều này có tác động tích cực tới tình hình an ninh khu vực; Hai là, sự chi phối của mâu thuẫn giữa các cường quốc khu vực, đặc biệt là Saudi Arabia và Iran đã thay đổi. Quan hệ Saudi - Iran từ thế đối đầu đã chuyển sang hợp tác, bình thường hóa. Từ việc là căn nguyên tác động tới các cuộc xung đột khu vực, hai bên đang đầy triển vọng hướng đến hợp tác đảm bảo an ninh chung của khu vực; Ba là, vai trò của các tổ chức vũ trang thánh chiến mờ nhạt dần. Kể từ thời điểm Nga triển khai các hoạt động quân sự hỗ trợ Syria, vai trò của các nhà nước ở Trung Đông đã được nâng cao đáng kể. Các tổ chức vũ trang thánh chiến, các tổ chức cực đoan dần bị thu hẹp ảnh hưởng; Bốn là, sự can dự của các nước lớn vẫn được duy trì.

5. Từ tình hình khu vực Trung Đông năm 2023, cùng với những diễn biến đang diễn ra và những yếu tố đang thay đổi ở khu vực, có thể dự báo tình hình Trung Đông trong năm tiếp theo khó có thể trở lại trạng thái hòa bình trọn vẹn. Một số dự báo mang tính tương đối như sau:

Thứ nhất, cạnh tranh giữa các nước lớn sẽ tiếp tục diễn biến phức tạp. Mỹ đang có dấu hiệu yếu thế trước sức ảnh hưởng ngày càng gia tăng của Trung Quốc và Nga ở khu vực này. Điều đó có thể dẫn tới những hành động phiêu lưu mới của Mỹ.

Thứ hai, xung đột ở dải Gaza có thể sẽ có nhiều kịch bản. Tuy nhiên, sẽ không thể đi đến kết cục một bên còn, một bên mất. Sẽ có hai khả năng chính, hoặc cuộc xung đột sẽ kéo dài và mở rộng với sự tham gia của nhiều bên hơn, hoặc sẽ đạt được thỏa thuận ngừng bắn mong manh, trở lại trạng thái trước thời điểm Hamas thực hiện cuộc tấn công vào Israel ngày 07/10/2023. Với những diễn biến xung đột phức tạp trong hơn 2 tháng qua, khả năng quay lại trạng thái trước trước cuộc xung đột là không nhiều. Nguy cơ mở rộng cuộc xung đột với nhiều bên tham gia hơn là một thực tế cần được tính đến. Các lực lượng ủng hộ Palestine và phong trào Hamas sẽ có những vai trò tích cực hơn trong việc chống lại Israel.

Thứ ba, cuộc xung đột ở Gaza một mặt sẽ tạo thêm động lực đoàn kết thế giới Hồi giáo, nhưng sẽ tạo ra một tình thế phức tạp mới trong quan hệ Iran - Saudi Arabia. Mối quan hệ song phương mới được bình thường hóa này sẽ đứng trước những thách thức mới trong việc hợp tác giải quyết các vấn đề khu vực.

Thứ tư, xu hướng hòa giải quan hệ giữa các nước Hồi giáo ở Trung Đông sẽ tiếp tục được thúc đẩy. Đáng chú ý sẽ là quá trình bình thường hóa quan hệ giữa Syria và các quốc gia trong khu vực. Đồng thời, theo sau Saudi Arabia, nhiều quốc gia Hồi giáo Sunni khác cũng sẽ có những tín hiệu tích cực trong việc cải thiện mối quan hệ với Iran. Xung đột Israel - Palestine càng leo thang, xu hướng hòa hợp của thế giới Hồi giáo sẽ càng được đẩy mạnh./.

Thanh Phong

(Bài đăng trên Bản tin Thông tin Báo cáo viên số tháng 4/2024)