Từ ngày 15 đến ngày 16 tháng 6 năm 2024, tại khu nghỉ dưỡng gần Lucerne (Thụy Sĩ) đã diễn ra Hội nghị thượng đỉnh nhằm kêu gọi ủng hộ kế hoạch hòa bình 10 điểm mà Tổng thống Ukraine Zelensky vạch ra lần đầu tiên vào cuối năm 2022, nhằm tìm ra con đường chấm dứt cuộc xung đột quân sự kéo dài từ tháng 2/2022 đến nay, khôi phục toàn vẹn lãnh thổ của Ukraine cũng như rút quân đội Nga khỏi lãnh thổ nước này.

Hội nghị có sự tham dự của nguyên thủ hoặc người đứng đầu chính phủ các nước Argentina, Canada, Đan Mạch, Phần Lan, Pháp, Đức, Italia, Nhật Bản, Hà Lan, Ba Lan, Thụy Điển và Vương quốc Anh. Phó Tổng thống Hoa Kỳ Kamala Harris cũng tham dự và nhân dịp này công bố gói viện trợ trị giá 1,5 tỷ USD dành cho các chi tiêu nhân đạo và giúp Ukraine xây dựng lại cơ sở hạ tầng đã bị tàn phá. Cùng tham dự còn có đại diện một số quốc gia khác, đưa con số quốc gia và tổ chức quốc tế có mặt tại Hội nghị này lên tới gần 90.

Mục đích bao trùm của Hội nghị thượng đỉnh về hòa bình cho Ukraine là phát triển “sự hiểu biết chung về con đường hướng tới một nền hòa bình công bằng và lâu dài ở Ukraine”.

Chính phủ Thụy Sĩ đã xác định ba mục tiêu cho Hội nghị thượng đỉnh này là (i) Cung cấp nền tảng đối thoại về các con đường hướng tới một nền hòa bình toàn diện, công bằng và lâu dài cho Ukraine dựa trên luật pháp quốc tế và Hiến chương Liên hợp quốc; (ii) Thúc đẩy sự hiểu biết chung về khuôn khổ khả thi để đạt được mục tiêu này và (iii) Cùng nhau xác định lộ trình thu hút sự tham gia của cả hai bên xung đột vào tiến trình hòa bình trong tương lai.

Hội nghị đã ra thông cáo chung, tái khẳng định cam kết của các bên ký kết về việc “kiềm chế đe dọa hoặc sử dụng vũ lực chống lại sự toàn vẹn lãnh thổ hoặc độc lập chính trị của bất kỳ quốc gia nào, các nguyên tắc về chủ quyền, độc lập và toàn vẹn lãnh thổ của tất cả các quốc gia, bao gồm cả Ukraine, trong phạm vi biên giới của họ được quốc tế công nhận”.

Các bên ký kết thông cáo chung đã đạt được một số thỏa thuận khác, trong đó có nguyên tắc Ukraine được phép khôi phục các nhà máy điện hạt nhân của riêng mình - bao gồm cả Nhà máy điện hạt nhân Zaporizhzhia hiện do Nga chiếm đóng và Nga phải kiềm chế việc sử dụng lẫn đe dọa sử dụng vũ khí hạt nhân; tất cả trẻ em và thường dân bị di dời bất hợp pháp phải được trả về Ukraine.

Trước khi Hội nghị thượng đỉnh bắt đầu,  ngày 14 tháng 6 năm 2024, Tổng thống Nga Vladimir Putin đã đưa ra một kế hoạch hòa bình, trong đó kêu gọi quân đội Ukraine rút khỏi bốn khu vực phía nam và phía đông lãnh thổ Ukraine mà Nga đã sáp nhập năm 2022 và hầu như không được các quốc gia trên thế giới thừa nhận, trừ Triều Tiên và Syria; và yêu cầu Ukraine từ bỏ nỗ lực gia nhập  NATO. Theo đề xuất “hòa bình” mới này, Ukraine không chỉ phải từ bỏ lãnh thổ Nga đang chiếm giữ mà còn phải rời bỏ thêm lãnh thổ có chủ quyền của Ukraine trước khi Nga chịu đàm phán; đồng thời Ukraine phải giải giáp vũ khí để có thể tự vệ trong tương lai. Điều kiện của ông Putin phản ánh niềm tin ngày càng tăng rằng lực lượng Nga chiếm thế thượng phong trong cuộc xung đột này.

Ukraine, Mỹ và các đồng minh phương Tây đã nhanh chóng bác bỏ yêu cầu của Tổng thống Nga Putin, coi đây những yêu cầu buộc Ukraine phải đầu hàng và cáo buộc Nga tiến hành chiến tranh xâm lược. Thủ tướng Đức Scholz nói rằng "đề xuất này không có ý nghiêm túc". Còn Chủ tịch Ủy ban Châu Âu Ursula von der Leyen cảnh báo chống lại bất kỳ thỏa thuận nào cho phép Nga vẫn ở trên lãnh thổ Ukraine. Bà nói: “Chúng ta cần ủng hộ một nền hòa bình toàn diện, công bằng và bền vững cho Ukraine, một nền hòa bình giúp khôi phục chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ của Ukraine”.

Trung Quốc vắng mặt tại Hội nghị và việc này khiến hy vọng của phương Tây muốn cô lập Nga đã tan biến. Trước đó, Trung Quốc đã đề xuất hai sáng kiến hòa bình: một theo ý riêng Trung Quốc (gồm 12 điểm) và một hợp tác với Brazil (gồm 6 điểm).

Một số kết quả cụ thể của Hội nghị thượng đỉnh

Về chủ quyền, độc lập và toàn vẹn lãnh thổ của tất cả các quốc gia, bao gồm cả Ukraine

Hội nghị thượng đỉnh tuyên bố “toàn vẹn lãnh thổ” của Ukraine cần được tôn trọng, đồng thời kêu gọi “đối thoại giữa tất cả các bên” để tìm ra giải pháp lâu dài trong cuộc xung đột. Văn kiện cuối cùng tái khẳng định “các nguyên tắc về chủ quyền, độc lập và toàn vẹn lãnh thổ của tất cả các quốc gia, bao gồm cả Ukraine, trong phạm vi biên giới được quốc tế công nhận”.

Về các vấn đề an ninh lương thực toàn cầu và an toàn hạt nhân

Thông cáo chung nêu rõ: “An ninh lương thực không được vũ khí hóa dưới bất kỳ hình thức nào”, đồng thời cho biết thêm rằng việc tiếp cận các cảng ở Biển Đen và Biển Azov là “rất quan trọng” đối với nguồn cung thực phẩm toàn cầu.

Các nước tham gia Hội nghị thượng đỉnh cũng kêu gọi Ukraine có “toàn quyền kiểm soát chủ quyền” đối với nhà máy điện hạt nhân Zaporizhzhia.

Trao đổi tù nhân, trao trả trẻ em Ukraine

Văn kiện cuối cùng của Hội nghị kêu gọi trả tự do cho tất cả tù nhân chiến tranh trong một “cuộc trao đổi hoàn toàn” và tất cả trẻ em Ukraine đã bị “trục xuất và di dời bất hợp pháp” trả về Ukraine. (Trước đó, Ukraine  cáo buộc Nga bắt cóc gần 20.000 trẻ em ở miền đông và miền nam đất nước).

Theo đánh giá chung, thông cáo chung của Hội nghị là "tín hiệu mạnh mẽ từ cộng đồng quốc tế vì hòa bình dựa trên luật pháp quốc tế và Hiến chương Liên hợp quốc", nhưng con đường phía trước còn dài và đầy thử thách. Việc Nga vắng mặt tại Hội nghị này dẫn đến câu hỏi về tính hiệu quả của Hội nghị. Nước chủ nhà Hội nghị đã thừa nhận cần thiết phải đưa Nga vào bàn đối thoại để chấm dứt chiến tranh.

Ngoại trưởng Ukraine Dymitro Kuleba cho biết: “Hội nghị thượng đỉnh tiếp theo có nghĩa là sự kết thúc của chiến tranh. Và tất nhiên, chúng ta cần phía bên kia (Nga) ngồi vào bàn đàm phán. Rõ ràng là để kết thúc chiến tranh, bạn cần cả hai bên ngồi vào bàn đàm phán”. Tuy nhiên, ông nhấn mạnh không thể có hòa bình bằng mọi giá, thay vào đó, cần một giải pháp công bằng và lâu dài.

Trong khi Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky vẫn tuyên bố Hội nghị đã thành công, đồng thời nói rằng "độc lập, toàn vẹn lãnh thổ và chủ quyền của Ukraine đã được tất cả những người tham gia công nhận". Những người tham gia Hội nghị đã đạt được đồng thuận rằng, chiến tranh ở Ukraine phải kết thúc bằng một "nền hòa bình công bằng và lâu dài", chứ không phải hòa bình bằng bất cứ giá nào.

Hội nghị hòa bình này là một bước tiến tới xây dựng, củng cố liên minh nhằm đối phó với Nga, đạt được đồng thuận rộng rãi giữa các nước tham gia về  an toàn hạt nhân, an ninh lương thực và trao trả tù nhân chiến tranh cũng như trẻ em và thường dân Ukraine.

Tổng thống Zelensky đánh giá, Hội nghị thượng đỉnh này là một diễn biến tích cực, “là cơ hội để Ukraina nhắc nhở thế giới rằng nước này đang bảo vệ các nguyên tắc của Hiến chương Liên hợp quốc”, cũng như mang lại cho thế giới ý tưởng rằng những nỗ lực chung có thể chấm dứt chiến tranh và thiết lập một nền hòa bình công bằng. Ông còn nói, tầm nhìn này có thể được “truyền đạt tới các đại diện của Nga”.

Thổ Nhĩ Kỳ, Ả Rập Saudi và Kenya đều coi sự vắng mặt của Nga là một trở ngại cho việc hướng tới kết quả tốt hơn, nhất là khi hai bên xung đột cần thỏa hiệp.

Tuy nhiên, Ả Rập Saudi, Ấn Độ, Nam Phi, Thái Lan, Indonesia, Mexico và Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất không ủng hộ thông cáo chung. Brazil, quốc gia “quan sát viên” trong danh sách tham dự, cũng không tham gia ký kết.

Hội nghị thượng đỉnh này cũng chưa đưa ra các chi tiết rõ nét về thời hạn và kế hoạch cho các cuộc họp tiếp theo. Ông Zelensky vẫn khẳng định, Ukraine sẽ chỉ đàm phán với Nga sau khi Moscow rút quân, đồng thời đang có kế hoạch lôi kéo các nước thân thiện với Nga làm trung gian để giúp thúc đẩy Moscow nhằm đạt được hòa bình. Phần lớn các quốc gia nam bán cầu, châu Mỹ Latinh và châu Phi ủng hộ thông cáo chung cuối cùng và đồng ý giúp đỡ Ukraine trong các cuộc gặp song phương trước hội nghị thượng đỉnh tiếp theo.

Nhưng trước ảnh hưởng của Nga, không ít quốc gia vẫn cố gắng giữ quan hệ cân bằng với các cường quốc.

Hòa bình lâu dài không chỉ đòi hỏi sự tham gia tích cực của cả hai bên trong xung đột mà còn đòi hỏi những nỗ lực thực sự và ý chí chính trị vững chắc của tất cả các bên liên quan để chấm dứt đối đầu. Nếu thiếu điều đó, hội nghị thượng đỉnh và tiến trình hòa bình, dù chân thành đến đâu, cũng vẫn chỉ là vòng xoáy bất tận của những cuộc thảo luận không hồi kết./.

Thiếu tướng, GS,TS. Nguyễn Hồng Quân

Nguyên Phó Viện trưởng Viện Chiến lược Quốc phòng