Trong bài phát biểu Thông điệp Quốc gia ngày 29 tháng 2 năm 2024, Tổng thống Nga Vladimir Putin đã đưa ra một trong những cảnh báo rõ ràng nhất về nguy cơ chiến tranh hạt nhân ở Ukraine và lưu ý rằng, các lực lượng hạt nhân chiến lược của Nga “đang ở trạng thái sẵn sàng hoàn toàn” và có thể tấn công các mục tiêu ở phía tây.

Sau đề xuất của Tổng thống Pháp Emmanuel Macron rằng phương án gửi lực lượng lục quân của NATO tới Ukraine đang được thảo luận trong nội bộ liên minh, các tài liệu bị rò rỉ về ý định sử dụng hạt nhân của Nga đã thu hút sự quan tâm của cộng đồng quốc tế .

Các quan chức Nga đã nhiều lần nhấn mạnh, vũ khí hạt nhân sẽ chỉ được sử dụng để đáp trả một cuộc tấn công hạt nhân vào Nga hoặc các đồng minh của Nga, hoặc trong các trường hợp mối đe dọa đối với tồn vong của chế độ và quốc gia do một cuộc chiến tranh bằng vũ khí thông thường gây ra

Kể từ khi bắt đầu cuộc xung đột vũ trang Nga - Ukraine vào tháng 2 năm 2022, ông Putin đã nhắc nhở NATO rằng, lựa chọn hạt nhân luôn là một phương án. Ông còn lưu ý, số lượng vũ khí hạt nhân chiến thuật của Nga vượt trội so với vũ khí hạt nhân chiến thuật của Mỹ được triển khai ở các nước NATO khác .

Tổng thống Nga hy vọng, thông qua các mối đe dọa hạt nhân, sẽ đạt được một số lợi thế chiến thuật hiện tại hoặc tương lai trong cuộc đối đầu giữa Nga với Ukraine, Hoa Kỳ và NATO.

Vũ khí hạt nhân chiến thuật là gì?

Vũ khí hạt nhân chiến thuật, đôi khi được gọi là vũ khí hạt nhân chiến trường hoặc phi chiến lược, được thiết kế để sử dụng trên chiến trường, như chống lại các lực lượng đội hình lớn gồm bộ binh và thiết giáp. Năng suất nổ của vũ khí hạt nhân chiến thuật thấp hơn vũ khí hạt nhân chiến lược, được đo bằng kiloton (từ 1 kiloton đến khoảng 50 kiloton, trong khi đó, vũ khí hạt nhân chiến lược có năng suất từ khoảng 100 kiloton đến hơn một megaton). Quả bom nguyên tử ném xuống Hiroshima tháng 8-1945 nặng 15 kiloton là một vũ khí hạt nhân chiến thuật, có khả năng gây hủy diệt trên diện rộng.

Các hệ thống bắn vũ khí hạt nhân chiến thuật có tầm bắn ngắn hơn, thường là dưới 500 km, trong khi tầm bắn của vũ khí hạt nhân chiến lược thường là xuyên lục địa.

Các chuyên gia nhận định, Nga sở hữu khoảng 2.000 vũ khí hạt nhân chiến thuật, được triển khai trên tàu, máy bay và lực lượng mặt đất (trên tên lửa đất đối không, tên lửa đạn đạo tầm ngắn, bom trọng lực và độ sâu do máy bay ném bom chiến thuật và tầm trung cung cấp hoặc ngư lôi chống hạm và chống ngầm của hải quân).

Tên lửa đạn đạo tầm ngắn di động Iskander-M của Nga có thể mang đầu đạn hạt nhân hoặc thông thường. Nga đã sử dụng tên lửa với đầu đạn thông thường trong cuộc xung đột với Ukraine.

Vũ khí hạt nhân chiến thuật về cơ bản có sức công phá lớn hơn so với vũ khí thông thường ngay khi cùng một năng lượng nổ.

Tại sao Nga đưa ra lời đe dọa hạt nhân?

Thứ nhất, chính sách ngoại giao hạt nhân của Nga để ngăn NATO hỗ trợ Ukraine.

Thứ hai, ông Putin muốn thăm dò phản ứng của Hoa Kỳ và NATO. Nếu họ phản ứng thái quá, tỏ ra sợ hãi thì họ có thể dễ bị răn đe, chi phối bằng hạt nhân.

Thứ ba, đây là phản ứng trước những thất bại về chính trị và quân sự của Nga trên chiến trường Ukraine từ tháng 2 năm 2022 khi bị sa lầy vào một cuộc xung đột kéo dài cực kỳ tốn kém cả về nhân lực và nguồn lực - do đó có nguy cơ sử dụng vũ khí hạt nhân nếu tình hình trở nên tồi tệ hơn.

Thứ tư, ông Putin muốn khẳng định đang tạo tiền đề cho việc leo thang sử dụng vũ khí hạt nhân trước nếu xảy ra những đảo ngược bất ngờ trên chiến trường, bất lợi cho vị thế tác chiến của Nga. Học thuyết quân sự của Nga được chính ông Putin thông qua vào mùa xuân năm 2000, đưa ra khái niệm giảm leo thang, khi tổ chức một cuộc tấn công hạt nhân hạn chế để buộc đối phương chấp nhận quay trở lại nguyên trạng. Vì vậy, tất cả các cuộc tập trận quy mô lớn mà Nga tiến hành từ năm 2000 đều mô phỏng các cuộc tấn công hạt nhân hạn chế.

Thứ năm, phản ánh lập luận của một số nhà tư tưởng chính trị và quân sự Nga về quản lý leo thang bằng cách thao túng rủi ro, với quan điểm cho rằng Việc Nga sử dụng hạt nhân chiến thuật lần đầu tiên ở bất kỳ nơi nào thuộc phạm vi châu Âu có thể là cần thiết để khiến NATO tỉnh táo trở lại và thừa nhận quan điểm của Nga về tình hình ở Ukraine.

Việc vượt qua ngưỡng hạt nhân rất có thể sẽ xảy ra khi Nga cảm thấy rằng các lựa chọn leo thang phi hạt nhân đã cạn kiệt và những lời tuyên bố về hạt nhân của Nga cho đến nay không đưa lại kết quả hữu ích.

Mối đe dọa hạt nhân thực sự

Các quan chức quốc phòng trên thế giới cho rằng, có rất ít nguy cơ cuộc xung đột giữa Nga và Ukraine sẽ dẫn đến leo thang hạt nhân. Đầu tháng 5 năm 2024, Giám đốc Tình báo Quốc gia Hoa Kỳ Avril Haines tuyên bố, Nga “rất khó có khả năng” sử dụng kho vũ khí hạt nhân, nhưng giới chức Hoa Kỳ vẫn lo ngại Nga có thể sử dụng vũ khí hạt nhân chiến thuật trên chiến trường để chống lại một quốc gia thành viên NATO, vì đã hỗ trợ Ukraine.

Trên thực tế, rất khó có khả năng Tổng thống Nga Vladimir Putin sẽ sử dụng vũ khí hạt nhân trên chiến trường Ukraine, nhưng rất có thể ông sẽ chuyển sang sử dụng vũ khí hạt nhân để chống lại NATO, để bảo vệ lợi ích của Nga ở Ukraine. Thậm chí năm 2014, trong một cuộc phỏng vấn trên truyền hình sau khi Nga sáp nhập bán đảo Crimea, ông Putin đã tuyên bố sẵn sàng đặt các lực lượng hạt nhân của Nga trong tình trạng báo động để ngăn chặn phương Tây can thiệp vào việc Nga tiếp quản bán đảo này.

Việc Nga sử dụng vũ khí hạt nhân không phải là điều sắp xảy ra. Nhưng nếu Nga leo thang, tấn công NATO bằng vũ khí thông thường, lúc đó Nga có thể sẽ hành động rất nhanh chóng, không để Hoa Kỳ có cơ hội thoát khỏi khủng hoảng. Ông Putin sẽ mong đợi Hoa Kỳ lùi bước trước khi tiến hành xung đột hạt nhân.

Ngay trước khi diễn ra chiến dịch quân sự đặc biệt tháng 2 năm 2022, Nga đã tiến hành diễn tập hệ thống phóng hạt nhân vào thời điểm bất thường. Một năm sau, vào tháng 2 năm 2023, Nga đình chỉ tham gia hiệp ước START mới. Tháng 3 năm 2023, Nga chuyển một số vũ khí hạt nhân sang Belarus. Vào tháng 10 năm 2023, Nga gợi ý có thể khởi động lại thử nghiệm hạt nhân. Trong suốt thời gian đó, các quan chức cấp cao Nga đã đe dọa tiến hành tấn công hạt nhân. Tháng 7 năm 2023, cựu Tổng thống Nga Dmitriy Medvedev nói rằng, Nga có thể “sử dụng vũ khí hạt nhân” để kết thúc cuộc xung đột trong vài ngày tới.

Về phía Hoa Kỳ, các quan chức Mỹ chú ý đến những đe dọa này, nhưng chưa bị thuyết phục. Hoa Kỳ cho rằng, Nga có thể sử dụng vũ khí hạt nhân chiến thuật cỡ nhỏ trên chiến trường, nhưng không sử dụng vũ khí chiến lược lớn chống lại NATO, cho nên Hoa Kỳ không mấy lo ngại rằng Nga sẽ sử dụng vũ khí hạt nhân chiến lược ở Ukraine hoặc chống lại phương Tây, nhưng lo ngại Nga có thể sử dụng vũ khí chiến thuật để ngăn chặn cuộc phản công của Ukraine có thể đe dọa đẩy quân Nga ra khỏi miền đông Ukraine.

Nhưng khi viện dẫn kho vũ khí của Nga, ông Putin không có ý cảnh báo Nga có thể sử dụng vũ khí hạt nhân chiến thuật ở Ukraine. Đúng hơn, ông Putin đang đe dọa chính NATO. Đó là lời cảnh báo cho Hoa Kỳ rằng, Nga sẵn sàng tạo ra một cuộc đối đầu hạt nhân với Hoa Kỳ nếu cần để giành chiến thắng ở Ukraine.

Tuy nhiên, một cuộc tấn công hạt nhân có thể khiến Trung Quốc và Ấn Độ xa lánh, thậm chí từ bỏ Nga. Trung Quốc và Ấn Độ đều đã đưa ra tuyên bố công khai nhằm ngăn cản Nga sử dụng vũ khí hạt nhân. Cả hai nước sẽ “không vui” nếu bị Nga phớt lờ.

Hoa Kỳ không thể ngăn cản Nga leo thang căng thẳng, không muốn Nga sử dụng vũ khí hạt nhân, không muốn mạo hiểm xảy ra xung đột hạt nhân vì Ukraine. Hoa Kỳ có thể sẽ chọn cách thỏa hiệp, không tiến hành tấn công hạt nhân chống lại Nga, vì quan ngại sẽ có thể kéo theo một phản ứng hạt nhân nhằm vào lãnh thổ Hoa Kỳ. Hoa Kỳ phải đồng thời tập hợp các quốc gia trung lập để gây áp lực buộc Nga tránh leo thang; thúc đẩy các quốc gia này nói rõ với Nga rằng, bất kỳ việc sử dụng hạt nhân nào đều là bất hợp pháp và sẽ dẫn đến việc họ cắt đứt mọi hỗ trợ trực tiếp và ngầm cho nỗ lực chiến tranh của Nga.

Việc mới đây Nga bị mất hệ thống radar cảnh báo sớm chiến lược là một bước ngoặt mới trong cuộc xung đột ở Ukraine và có thể gây ra nhiều hậu quả sâu sắc. Một địa điểm radar cảnh báo sớm chiến lược của Nga ở cực tây nam đất nước đã bị hư hại đáng kể trong một cuộc tấn công bằng máy bay không người lái của Ukraine vào khoảng ngày 22 hoặc 23 tháng 5 năm 2024. Đây là cuộc tấn công đầu tiên vào một địa điểm có liên quan đến hệ thống phòng thủ chiến lược của Nga, cho thấy chiều hướng mới đáng lo ngại cho cuộc xung đột, đặc biệt là khi đề cập đến khả năng sử dụng vũ khí hạt nhân .

Những địa điểm này không liên quan đến việc hỗ trợ cuộc xung đột giữa Nga và Ukraine, nhưng chúng là những địa điểm nhạy cảm vì Nga có thể nhận thấy rằng khả năng răn đe chiến lược của Nga đang bị nhắm tới, điều này có thể làm suy yếu khả năng duy trì răn đe hạt nhân của Nga đối với Hoa Kỳ. Một số quan chức Hoa Kỳ cho rằng, các cuộc tấn công của Ukraine làm mờ mắt một phần khả năng cảnh báo sớm của Nga và có thể gây tổn hại đến sự ổn định chiến lược giữa Washington và Moscow. Trong khi đó, mục tiêu tiến công của Ukraine có thể để làm giảm khả năng Nga theo dõi các hoạt động của quân đội Ukraine ở miền nam Ukraine. Các cuộc tấn công của Ukraine nhằm vào cơ sở hạ tầng răn đe hạt nhân của Nga có khả năng gây ra sự leo thang nguy hiểm giữa phương Tây với Nga.

Ukraine chưa công khai nhận trách nhiệm về vụ tấn công mục tiêu này. Nga cũng không có bất kỳ tuyên bố chính thức nào về thiệt hại này. Trước đây, Ukraine đã nhắm mục tiêu vào nhiều địa điểm trong Krasnodar Krai , nằm ngay bên kia Biển Azov, bằng cách sử dụng máy bay không người lái kamikaze. Có một số suy đoán rằng quân đội Ukraine có thể đã nhắm mục tiêu vào hệ thống radar cảnh báo sớm chiến lược Armavir này vì lo ngại về khả năng của hệ thống này có thể đưa ra cảnh báo trước về các cuộc tấn công liên quan đến tên lửa đạn đạo tầm ngắn thuộc Hệ thống tên lửa chiến thuật quân đội (ATACMS) do Hoa Kỳ cung cấp cho Ukraine.

Cuộc tấn công vào căn cứ Armavir có thể đáp ứng các điều kiện mà chính phủ Nga đặt ra vào năm 2020 cho những hành động có thể gây ra cuộc tấn công trả đũa hạt nhân. Mạng lưới cảnh báo sớm của Nga là một phần trong tư thế răn đe hạt nhân rộng lớn hơn của Nga.

Điều này xảy ra sau khi quân đội Nga bắt đầu cuộc tập trận hạt nhân chiến thuật tại Quân khu phía Nam, giáp biên giới Ukraine. Bộ Quốc phòng Nga lần đầu tiên thông báo các cuộc tập trận sẽ diễn ra vào đầu tháng 5 năm 2024 nhằm "đáp trả những tuyên bố khiêu khích và lời đe dọa của một số quan chức phương Tây chống lại Liên bang Nga". Điều này có thể ám chỉ việc Tổng thống Pháp Emmanuel Macron nói rằng ông sẽ không loại trừ việc gửi quân tới Ukraine trong tương lai.

Các cuộc tập trận hạt nhân chiến thuật đã khơi lại các cuộc thảo luận về ngưỡng tiềm năng cho việc Nga sử dụng vũ khí hạt nhân ở Ukraine. Đây cũng chỉ là cuộc tấn công mới nhất của Ukraine vào lãnh thổ Nga nhằm chỉ ra những lỗ hổng trong mạng lưới phòng không của Nga.

Vẫn còn rất nhiều điều phải chờ xem Nga sẽ phản ứng như thế nào trước cuộc tấn công vào hệ thống radar cảnh báo sớm chiến lược Armavir, điều có khả năng liên quan đến tín hiệu hạt nhân mới tới chính quyền Ukraine, cũng như các quốc gia NATO.

Dù thế nào đi nữa, cuộc tấn công vào hệ thống radar cảnh báo sớm chiến lược Armavir sẽ có những hậu quả đáng kể và có thể là dấu hiệu cho thấy cuộc xung đột Nga -  Ukraine đang phát triển theo một hình thức mới đáng lo ngại.

Trong bối cảnh lo ngại ngày càng tăng về những tiến bộ của Nga trên chiến trường, Hoa Kỳ phải đối mặt với áp lực từ NATO và một số đồng minh chủ chốt ở châu Âu cũng như áp lực từ Ukraine gần đây  buộc họ phải thay đổi lập trường nhằm cho phép Ukraine sử dụng toàn bộ lực lượng và vũ khí do nước này cung cấp. Ngày 30 tháng 5 năm 2024, chính quyền của Tổng thống Biden đã dỡ bỏ một phần lệnh cấm Ukraine sử dụng vũ khí Hoa Kỳ để tấn công vào lãnh thổ Nga nhằm bảo vệ thành phố Kharkiv, nhưng nhấn mạnh không cho phép sử dụng tên lửa ATACMS hoặc tấn công tầm xa bên trong lãnh thổ Nga.

Động thái này là sự đảo ngược lớn đối với chính sách của Hoa Kỳ kiên quyết cấm Ukraine được sử dụng vũ khí do Hoa Kỳ cung cấp tấn công các mục tiêu ở biên giới với Nga nhằm ngăn chặn leo thang căng thẳng. Trong khi  đó, Nga cảnh báo  về “hậu quả nghiêm trọng” nếu vũ khí phương Tây tấn công lãnh thổ Nga.

Cạnh tranh hạt nhân là một trò chơi nguy hiểm. Để ngăn chặn chiến tranh hạt nhân xảy ra, các nước cần thuyết phục các bên liên quan về cái giá phải trả nếu đưa thế giới đến bờ vực thẳm./.

GS.TS. Nguyễn Hồng Quân

Nguyên Phó Viện trưởng Viện Chiến lược Quốc phòng