Công tác dân tộc, tôn giáo tiếp tục được Đảng ta xác định có ý nghĩa chiến lược lâu dài. Đại hội XIV của Đảng khẳng định: dân tộc và đoàn kết dân tộc là vấn đề chiến lược, lâu dài; yêu cầu phát triển toàn diện, bền vững vùng dân tộc thiểu số, lấy đồng bào làm chủ thể, khơi dậy nội lực và ý chí vươn lên, gắn phát triển kinh tế - xã hội với giữ vững ổn định chính trị, bảo đảm quốc phòng, an ninh.

Trong bối cảnh đó, không chỉ cần tiếp tục quan tâm mà còn phải chủ động hơn, toàn diện hơn và thực chất hơn trong triển khai công tác dân tộc, tôn giáo; củng cố hệ thống chính trị cơ sở; phát huy vai trò của nhân dân và các lực lượng có ảnh hưởng trong cộng đồng.

Trong đó, lực lượng nòng cốt là người có uy tín trong đồng bào dân tộc thiểu số và đồng bào theo tôn giáo được xác định là nhân tố đặc biệt quan trọng. Lực lượng này không chỉ ảnh hưởng trực tiếp đến nhận thức, hành vi của cộng đồng mà còn là cầu nối giữa Đảng, Nhà nước với nhân dân; có khả năng lan tỏa, định hướng và tạo dựng sự đồng thuận xã hội từ cơ sở.

Việc xây dựng lực lượng này xuất phát từ quan điểm nhất quán của Đảng về vai trò của nhân dân trong sự nghiệp cách mạng, từ tư tưởng “lấy dân làm gốc” và phát huy sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc. Văn kiện Đại hội XIV tiếp tục phát triển quan điểm này theo hướng nhấn mạnh vai trò chủ thể của đồng bào, coi phát triển vùng dân tộc thiểu số không chỉ là nhiệm vụ kinh tế - xã hội[1] mà còn là nhiệm vụ chính trị, quốc phòng, an ninh; đồng thời nhấn mạnh yêu cầu xây dựng hệ thống chính trị cơ sở vững mạnh ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số.[2]

1. Cơ sở lý luận và thực tiễn

Người có uy tín trong đồng bào dân tộc thiểu số và đồng bào theo tôn giáo gồm già làng, trưởng bản, trưởng họ, người thực hành các nghi lễ cầu cúng cho gia đình, dòng họ, bản làng; chức sắc, chức việc trong các tôn giáo ở vùng dân tộc thiểu số. Với yêu cầu của giai đoạn mới, cần mở rộng thêm đối với: cán bộ, công chức, viên chức, lực lượng vũ trang công tác lâu năm đã nghỉ hưu; nhân sĩ, trí thức, doanh nhân, người hành nghề chữa bệnh giỏi và những người có điều kiện kinh tế thường giúp đỡ đồng bào, được cộng đồng tín nhiệm.

Lực lượng này có ảnh hưởng xã hội thực chất trong cộng đồng dân tộc thiểu số và cộng đồng tôn giáo; có khả năng dẫn dắt, vận động, thuyết phục đồng bào thực hiện chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước; được nhân dân tin tưởng, từ đó trở thành cầu nối giữa Đảng, Nhà nước với nhân dân ở cơ sở. Trong giai đoạn hiện nay, uy tín không chỉ hình thành và lan tỏa trong không gian truyền thống của làng bản, thôn xóm mà còn mở rộng trên môi trường thông tin số.

Như vậy, thành phần lực lượng nòng cốt hiện nay không chỉ là các chủ thể truyền thống như già làng, trưởng bản, chức sắc tôn giáo mà còn là những cá nhân có ảnh hưởng trong lĩnh vực kinh tế - xã hội như doanh nhân, nhân sĩ, trí thức - đặc biệt là những người có tiếng nói trên không gian mạng. Họ cần có uy tín xã hội thực chất, lập trường chính trị vững vàng, tinh thần trách nhiệm với cộng đồng, khả năng vận động, thuyết phục và năng lực tiếp cận, xử lý, định hướng thông tin trong bối cảnh chuyển đổi số.

Việc xây dựng lực lượng này trước hết xuất phát từ yêu cầu cụ thể hóa tinh thần Đại hội XIV về củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc, tăng cường mối quan hệ giữa Đảng, Nhà nước với nhân dân; chủ động nắm bắt, định hướng tình hình từ cơ sở, không để bị động, bất ngờ. Nghị quyết Đại hội XIV nhấn mạnh, xuất phát từ yêu cầu “lấy người dân làm trung tâm”, chính sách phải đi vào người dân, thông qua người dân. Do đó, cần có lực lượng tại chỗ đủ uy tín để dẫn dắt, tạo đồng thuận và xử lý các vấn đề ngay từ cơ sở.

Bên cạnh đó, trong bối cảnh chuyển đổi số và hội nhập quốc tế, các thế lực thù địch ngày càng gia tăng hoạt động lợi dụng vấn đề dân tộc, tôn giáo với phương thức ngày càng tinh vi, nhất là thông qua không gian mạng. Điều này đòi hỏi phải xây dựng lực lượng nòng cốt có khả năng tham gia định hướng dư luận trên môi trường số, góp phần phòng ngừa và đấu tranh từ sớm, từ xa. Đồng thời, yêu cầu đổi mới công tác tuyên giáo, dân vận theo tinh thần Đại hội XIV cũng đặt ra nhiệm vụ phát huy vai trò chủ thể của nhân dân, tăng cường đối thoại, lắng nghe và nâng cao hiệu quả truyền tải chủ trương của Đảng đến từng cộng đồng. Trong quá trình đó, người có uy tín trong đồng bào dân tộc thiểu số và đồng bào theo tôn giáo là “kênh trung gian đặc biệt”, có vai trò không thể thay thế.

Thực tiễn cho thấy, ở địa bàn nào phát huy tốt vai trò của người có uy tín trong cộng đồng thì tình hình ổn định, mâu thuẫn được giải quyết từ cơ sở, niềm tin của nhân dân được củng cố. Ngược lại, nơi nào lực lượng này yếu kém thì dễ phát sinh phức tạp, bị các đối tượng xấu lợi dụng.

2. Thực trạng và những vấn đề đặt ra

Trong thời gian qua, công tác xây dựng lực lượng nòng cốt là người có uy tín trong đồng bào dân tộc thiểu số và đồng bào tôn giáo đã được Đảng, Nhà nước quan tâm lãnh đạo, chỉ đạo và từng bước được thể chế hóa bằng các cơ chế, chính sách cụ thể. Các cấp địa phương xây dựng lực lượng này tương đối đầy đủ và rộng khắp.

Nhìn chung, lực lượng nòng cốt là người có uy tín ngày càng được phát huy hiệu quả vai trò trong tuyên truyền chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước; vận động nhân dân phát triển kinh tế, giữ gìn an ninh trật tự; trực tiếp tham gia hòa giải, xử lý tình huống tại cơ sở; góp phần xóa đói, giảm nghèo, xây dựng nông thôn mới; kịp thời phản ánh tâm tư, nguyện vọng của đồng bào đến cấp ủy, chính quyền. Chính sách hỗ trợ được quan tâm, góp phần ổn định từ cơ sở, hạn chế điểm nóng, đấu tranh có hiệu quả với các quan điểm sai trái, luận điệu xuyên tạc lợi dụng vấn đề dân tộc, tôn giáo.

Tuy nhiên, công tác này vẫn còn một số tồn tại, hạn chế:

Nhận thức của một số cấp ủy, chính quyền địa phương chưa đồng đều; có nơi còn xem người có uy tín trong cộng đồng là lực lượng “phụ trợ”, chưa đánh giá đúng vai trò chiến lược. Việc lựa chọn, công nhận người có uy tín còn hình thức, chưa sát thực tế, thiếu tiêu chí cụ thể. Chưa phát huy hết vai trò của lực lượng này; giao nhiệm vụ chưa rõ, thiếu cơ chế phối hợp và thông tin hai chiều. Chính sách đãi ngộ còn hạn chế, mức hỗ trợ thấp, chưa tương xứng với công sức bỏ ra. Lực lượng nòng cốt chủ yếu là người lớn tuổi; người trẻ có tri thức, đặc biệt là những người có ảnh hưởng trên không gian mạng, chưa được quan tâm đúng mức.

Trước yêu cầu mới của đất nước, đặc biệt trong bối cảnh xã hội phát triển nhanh chóng và các hoạt động lợi dụng vấn đề dân tộc, tôn giáo ngày càng tinh vi, phức tạp, đòi hỏi phải tiếp tục đổi mới cả về nhận thức và phương thức tổ chức thực hiện. Cùng với sự bùng nổ của công nghệ thông tin và mạng xã hội, uy tín xã hội sẽ ngày càng được hình thành và lan tỏa trong cả không gian thực và không gian số - điều đó đặt ra yêu cầu đổi mới mạnh mẽ cách tiếp cận trong xây dựng và phát huy lực lượng nòng cốt này, bảo đảm phù hợp với bối cảnh mới.

3. Quan điểm và định hướng giải pháp

Quán triệt tinh thần Đại hội XIV của Đảng, việc xây dựng lực lượng nòng cốt là người có uy tín cần được xác định là nhiệm vụ chiến lược, lâu dài, gắn với mục tiêu phát triển toàn diện, bền vững vùng đồng bào dân tộc thiểu số và đồng bào tôn giáo, củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc.[3]

Người có uy tín cần được nhìn nhận không chỉ là lực lượng vận động quần chúng mà còn là bộ phận cấu thành quan trọng của hệ thống chính trị cơ sở, có vai trò trực tiếp trong bảo đảm ổn định chính trị - xã hội từ cơ sở. Trong triển khai, cần kết hợp hài hòa giữa truyền thống và hiện đại, giữa uy tín xã hội và năng lực số, đồng thời phát huy vai trò chủ thể của nhân dân theo đúng tinh thần “lấy dân làm gốc”.

Để phát huy vai trò của lực lượng này trong tình hình mới, cần triển khai đồng bộ các giải pháp sau:

Một là, hoàn thiện hệ thống cơ chế, chính sách. Cần chuẩn hóa tiêu chí người có uy tín theo đặc thù dân tộc, tôn giáo[4]; tổ chức lực lượng theo nhóm đối tượng đặc thù, gắn với vai trò cụ thể và phù hợp với từng môi trường xã hội; hình thành mạng lưới nòng cốt có hạt nhân và lực lượng kế cận, vừa phát huy được vai trò truyền thống vừa mở rộng ảnh hưởng trong các lĩnh vực mới. Thiết lập cơ chế thông tin hai chiều giữa người có uy tín với cấp ủy, chính quyền; bảo đảm chính sách đãi ngộ thiết thực, phù hợp với điều kiện sinh sống và đặc thù hoạt động của từng nhóm đối tượng.

Hai là, chủ động phát hiện, bồi dưỡng nhân tố mới. Đặc biệt chú trọng đội ngũ trí thức, doanh nhân, thanh niên và những người có ảnh hưởng trên không gian mạng - đây là yêu cầu tất yếu để thích ứng với sự chuyển biến của xã hội hiện đại. Công tác bồi dưỡng cần được thiết kế phù hợp với từng đối tượng: với đồng bào dân tộc thiểu số, chú trọng kỹ năng dân vận trực tiếp, vận động hòa giải, tuyên truyền bằng tiếng dân tộc; với đồng bào theo tôn giáo, chú trọng kỹ năng đối thoại, tuyên truyền chính sách tôn giáo, xử lý các tình huống nhạy cảm.

Ba là, xây dựng lực lượng nòng cốt trên cả không gian thực và không gian mạng. Bên cạnh vai trò truyền thống trong cộng đồng, cần lựa chọn và bồi dưỡng một bộ phận người có uy tín tham gia định hướng dư luận trên không gian số, kịp thời đấu tranh, phản bác thông tin sai trái, đồng thời lan tỏa các giá trị tích cực, góp phần giữ vững ổn định từ sớm, từ xa ngay từ cơ sở.

Bốn là, đổi mới mạnh mẽ công tác dân vận, tuyên truyền.[5] Phát huy vai trò của người có uy tín như những “hạt nhân truyền thông” tại cơ sở, xây dựng các mô hình dân vận số phù hợp với điều kiện thực tiễn. Gắn nhiệm vụ chính trị rõ ràng, sát với đặc thù dân tộc, tôn giáo với cơ chế sử dụng lực lượng cụ thể, thiết thực.

Năm là, xây dựng đề án tổng thể ở cấp Trung ương về phát huy lực lượng nòng cốt là người có uy tín trong đồng bào dân tộc thiểu số và đồng bào theo tôn giáo phù hợp với yêu cầu giai đoạn mới. Đề án cần xác định rõ mục tiêu, nhiệm vụ, giải pháp và nguồn lực thực hiện; chuẩn hóa tiêu chí, chương trình đào tạo và hoàn thiện chính sách đặc thù.

Sáu là, Ban Bí thư ban hành văn bản chỉ đạo chuyên đề về xây dựng, quản lý và phát huy vai trò lực lượng nòng cốt là người có uy tín, bảo đảm thống nhất từ Trung ương đến cơ sở. Phân công rõ trách nhiệm của cấp ủy, chính quyền, Mặt trận Tổ quốc và các tổ chức chính trị - xã hội. Chính phủ rà soát, bổ sung chính sách hỗ trợ, đãi ngộ thiết thực, phù hợp với vai trò, nhiệm vụ thực tế.

Kết luận

Xây dựng lực lượng nòng cốt là người có uy tín trong đồng bào dân tộc thiểu số và đồng bào theo tôn giáo trong giai đoạn mới là vấn đề quan trọng cấu thành trong củng cố hệ thống chính trị ở cơ sở, là lực lượng trực tiếp tham gia xây dựng thế trận lòng dân. Đặc biệt, trong bối cảnh chuyển đổi số, cần tích hợp giữa uy tín truyền thống và năng lực số, từng bước hình thành lực lượng nòng cốt có khả năng định hướng dư luận cả trong đời sống xã hội lẫn trên không gian mạng. Đây là hướng đi đột phá, phù hợp với yêu cầu phát triển và bảo vệ Tổ quốc trong tình hình mới.

Về lâu dài, cần xây dựng lực lượng này theo hướng chuyên biệt hóa, kỹ năng hóa và hiện đại hóa, gắn kết chặt chẽ với đặc thù của từng dân tộc, tôn giáo; bảo đảm vừa có bản lĩnh chính trị vững vàng, vừa giữ vai trò truyền thống trong cộng đồng, vừa có năng lực thích ứng cao với môi trường số. Qua đó tạo nền tảng vững chắc để củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc, tăng cường đồng thuận và giữ vững ổn định chính trị - xã hội từ cơ sở, đóng góp quan trọng cho sự phát triển và bảo vệ đất nước trong kỷ nguyên mới./.

TS. Đinh Thị Xuân Trang

Phó Vụ trưởng Vụ Dân tộc và Tôn giáo

Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương

[1]Đại hội XIV của Đảng nhấn mạnh yêu cầu khơi dậy nội lực, ý chí vươn lên của đồng bào, không chỉ dựa vào hỗ trợ của Nhà nước; gắn phát triển kinh tế – xã hội với giữ vững ổn định chính trị, quốc phòng, an ninh vùng đồng bào dân tộc thiểu số.

[2]Đảng xác định: phải củng cố tổ chức đảng, chính quyền, Mặt trận Tổ quốc và các đoàn thể ở cơ sở; nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ, nhất là cán bộ là người dân tộc thiểu số; phát huy vai trò của người có uy tín, lực lượng nòng cốt trong cộng đồng.

[3]Nguyên tắc: các dân tộc bình đẳng, đoàn kết, tôn trọng, giúp nhau cùng phát triển; chống mọi biểu hiện kỳ thị, chia rẽ dân tộc; phát huy bản sắc văn hóa tốt đẹp của các dân tộc.

[4]Trong đồng bào dân tộc thiểu số: tập trung vào già làng, trưởng bản, trưởng họ, cá nhân tiêu biểu trong phát triển kinh tế, giữ gìn văn hóa. Trong đồng bào tôn giáo: tập trung vào chức sắc, chức việc, người có ảnh hưởng trong cộng đồng tín đồ.

[5]Đổi mới nội dung, phương thức dân vận theo hướng sát thực tiễn; tăng cường đối thoại, lắng nghe nhân dân; phát huy vai trò chủ thể của đồng bào; chủ động định hướng dư luận, nhất là trên không gian mạng.