Trong bối cảnh khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số đang làm thay đổi sâu sắc mọi mặt đời sống xã hội, học tập suốt đời trở thành yêu cầu tất yếu đối với mỗi cá nhân và là động lực quan trọng của sự phát triển. Xây dựng xã hội học tập không chỉ nhằm nâng cao dân trí, phát triển nguồn nhân lực mà còn góp phần phát huy sức mạnh con người Việt Nam, tạo nền tảng cho phát triển nhanh và bền vững đất nước.

Đây là chủ trương lớn, mang ý nghĩa chiến lược lâu dài của Đảng và Nhà nước trong tiến trình xây dựng đất nước phồn vinh, hạnh phúc trong kỷ nguyên mới.

1. Học tập suốt đời - nền tảng phát triển con người và đất nước

Trong suốt quá trình lãnh đạo cách mạng, Đảng ta luôn xác định giáo dục và đào tạo là quốc sách hàng đầu, là động lực quan trọng thúc đẩy phát triển đất nước. Sinh thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh đặc biệt coi trọng việc học tập và tự học. Người căn dặn: “Còn sống thì còn phải học”, đồng thời khẳng định học tập là công việc suốt đời của mỗi người. Tư tưởng đó đã trở thành nền tảng quan trọng cho việc xây dựng xã hội học tập và phát triển phong trào học tập suốt đời ở nước ta.

Bước vào kỷ nguyên phát triển mới, đất nước đang đứng trước những thời cơ và vận hội to lớn. Cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, sự phát triển mạnh mẽ của khoa học, công nghệ, trí tuệ nhân tạo và chuyển đổi số đang làm thay đổi sâu sắc mọi lĩnh vực của đời sống xã hội. Trong bối cảnh đó, tri thức trở thành nguồn lực quan trọng hàng đầu; chất lượng nguồn nhân lực ngày càng đóng vai trò quyết định năng lực cạnh tranh của mỗi quốc gia.

Đại hội XIII của Đảng xác định nhiệm vụ xây dựng xã hội học tập, thúc đẩy học tập suốt đời, phát triển hệ thống giáo dục mở, tạo cơ hội học tập cho mọi người dân. Đại hội XIV định hướng phát triển đất nước giai đoạn 2026 – 2030 tập trung phát triển toàn diện con người Việt Nam về đạo đức, trí tuệ, ý thức dân tộc, trách nhiệm công dân, năng lực sáng tạo, kỹ năng sống, kỹ năng nghề nghiệp, kỹ năng số; đẩy mạnh xây dựng xã hội học tập theo hướng đa dạng hóa, phù hợp với từng đối tượng và từng địa phương.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh: “Để thực hiện thắng lợi yêu cầu, nhiệm vụ, trọng trách trong giai đoạn mới, học tập suốt đời để dám nghĩ, dám nói, dám làm, dám chịu trách nhiệm, dám hy sinh vì lợi ích chung, để trở thành những người hữu dụng đang là đòi hỏi cấp thiết đối với từng cá nhân, mỗi công dân, đặc biệt là những cán bộ, nhân viên trong hệ thống chính trị”.

Như vậy, xây dựng xã hội học tập và thúc đẩy học tập suốt đời không chỉ là nhiệm vụ của ngành giáo dục mà còn là nhiệm vụ chiến lược của cả hệ thống chính trị và toàn xã hội; là giải pháp quan trọng nhằm phát huy tiềm năng, trí tuệ và sức sáng tạo của con người Việt Nam, tạo động lực cho sự phát triển nhanh và bền vững của đất nước.

2. Quan điểm của Đảng, Nhà nước về học tập suốt đời và xây dựng xã hội học tập

Xây dựng xã hội học tập là chủ trương lớn, có ý nghĩa chiến lược lâu dài của Đảng và Nhà nước ta. Chỉ thị số 11-CT/TW ngày 13/4/2007 của Bộ Chính trị về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác khuyến học, khuyến tài, xây dựng xã hội học tập ra đời nhằm triển khai Nghị quyết Đại hội X của Đảng về “chuyển dần mô hình giáo dục hiện nay sang mô hình giáo dục mở — mô hình xã hội học tập” và tư tưởng Hồ Chí Minh về học tập suốt đời, nhằm nâng cao dân trí, phát triển nguồn nhân lực, đào tạo nhân tài, phục vụ sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước.

Nghị quyết số 29-NQ/TW ngày 04/11/2013 của Ban Chấp hành Trung ương khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo xác định nhiệm vụ phát triển hệ thống giáo dục mở, tạo cơ hội học tập suốt đời cho mọi người. Nghị quyết số 71-NQ/TW ngày 22/8/2025 của Bộ Chính trị xác định quan điểm xây dựng nền giáo dục mở, liên thông, bảo đảm cơ hội học tập công bằng, bình đẳng cho mọi người, thúc đẩy học tập suốt đời.

Thể chế hóa chủ trương của Đảng, Chính phủ đã ban hành nhiều chương trình, đề án quan trọng nhằm thúc đẩy học tập suốt đời và xây dựng xã hội học tập. Trong đó, Quyết định số 1373/QĐ-TTg ngày 30/7/2021 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Đề án “Xây dựng xã hội học tập giai đoạn 2021 – 2030” là dấu mốc quan trọng, tạo khuôn khổ để các bộ, ngành, địa phương triển khai đồng bộ các nhiệm vụ và giải pháp.

Quan điểm xuyên suốt của Đảng và Nhà nước là phát triển con người toàn diện, coi con người vừa là trung tâm, vừa là chủ thể, nguồn lực và mục tiêu của sự phát triển. Xây dựng xã hội học tập nhằm tạo điều kiện để mọi người dân được học tập thường xuyên, học tập suốt đời; phát huy tiềm năng, năng lực sáng tạo và trách nhiệm công dân trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.

3. Những kết quả tích cực trong xây dựng xã hội học tập

Thực hiện chủ trương của Đảng và chính sách của Nhà nước, công tác xây dựng xã hội học tập trong những năm qua đã được triển khai đồng bộ từ Trung ương đến cơ sở, từng bước tạo chuyển biến về nhận thức và hành động trong toàn xã hội.

Phong trào khuyến học, khuyến tài tiếp tục phát triển sâu rộng. Các mô hình “Gia đình học tập”, “Dòng họ học tập”, “Cộng đồng học tập”, “Đơn vị học tập” và “Công dân học tập” được triển khai rộng khắp, góp phần hình thành môi trường học tập trong mỗi gia đình, cơ quan và địa phương.

Sau hơn nửa chặng đường thực hiện Đề án “Xây dựng xã hội học tập giai đoạn 2021 - 2030”, nhiều chỉ tiêu quan trọng đã đạt kết quả tích cực: hơn 40,6 triệu người trong độ tuổi lao động đã được trang bị năng lực thông tin (đạt khoảng 50,76%); hơn 39,9 triệu người được trang bị kỹ năng sống cơ bản (đạt khoảng 49,97%); hơn 37,8 triệu người từ 15 tuổi trở lên đã được đào tạo trình độ chuyên môn, kỹ thuật (đạt khoảng 47,3%).

Chuyển đổi số trong giáo dục và đào tạo được đẩy mạnh. Hệ thống học liệu số, thư viện điện tử, nền tảng học tập trực tuyến tiếp tục được mở rộng. Nhiều cơ sở giáo dục đã ứng dụng hiệu quả công nghệ thông tin trong quản lý, giảng dạy và học tập, tạo điều kiện để người dân tiếp cận tri thức mọi lúc, mọi nơi.

Việc triển khai Bộ tiêu chí “Công dân học tập” giai đoạn 2021 - 2030 của Hội Khuyến học Việt Nam đã góp phần đổi mới phương thức đánh giá kết quả học tập suốt đời, từng bước xây dựng văn hóa học tập trong cộng đồng và thúc đẩy quá trình chuyển đổi số trong công tác khuyến học, khuyến tài.

Những kết quả đó đã góp phần quan trọng nâng cao dân trí, phát triển nguồn nhân lực, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và tạo nền tảng cho quá trình chuyển đổi số quốc gia.

4. Những khó khăn, thách thức đặt ra

Bên cạnh những kết quả đạt được, việc xây dựng xã hội học tập vẫn còn nhiều khó khăn, hạn chế.

Nhận thức về học tập suốt đời ở một bộ phận người dân chưa thật sự đầy đủ; thói quen tự học, tự nghiên cứu chưa trở thành nhu cầu thường xuyên. Hoạt động của một số trung tâm học tập cộng đồng chưa đáp ứng yêu cầu thực tiễn; nội dung đào tạo chưa gắn chặt với nhu cầu của người dân và yêu cầu phát triển của địa phương.

Khoảng cách về điều kiện tiếp cận công nghệ số giữa các vùng miền vẫn còn tồn tại. Người dân ở vùng sâu, vùng xa, vùng đồng bào dân tộc thiểu số còn gặp nhiều khó khăn trong việc tiếp cận học liệu số và các nền tảng học tập trực tuyến.

Cơ chế liên thông và công nhận kết quả học tập giữa các loại hình giáo dục chưa thực sự đồng bộ; việc công nhận kết quả học tập trên môi trường số còn nhiều vướng mắc, chưa tạo động lực mạnh mẽ để người dân học tập thường xuyên.

5. Nhiệm vụ, giải pháp trong giai đoạn mới

Trong bối cảnh khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số đang trở thành động lực quan trọng của tăng trưởng, để thúc đẩy học tập suốt đời và xây dựng xã hội học tập thực chất, cần tập trung triển khai các nhiệm vụ, giải pháp sau:

Thứ nhất, khơi dậy khát vọng học tập, xây dựng văn hóa học tập trong toàn xã hội. Dân tộc Việt Nam có truyền thống hiếu học lâu đời; trong giai đoạn hiện nay, truyền thống đó cần tiếp tục được phát huy và nâng lên thành văn hóa học tập. Cần đẩy mạnh công tác tuyên truyền, nâng cao nhận thức của toàn xã hội về ý nghĩa của học tập suốt đời; khơi dậy khát vọng vươn lên bằng tri thức; tôn vinh những tấm gương tự học tiêu biểu, tạo sức lan tỏa mạnh mẽ trong cộng đồng.

Thứ hai, đẩy mạnh phong trào “Bình dân học vụ số”, xây dựng công dân học tập trong thời đại số. Nếu như phong trào “Bình dân học vụ” trước đây góp phần xóa nạn mù chữ thì ngày nay “Bình dân học vụ số” hướng tới nâng cao năng lực số, giúp người dân làm chủ công nghệ và tham gia hiệu quả vào xã hội số. Phong trào cần tập trung phổ cập các kỹ năng số cơ bản, kỹ năng khai thác thông tin trên môi trường mạng, sử dụng dịch vụ công trực tuyến, thanh toán điện tử, bảo đảm an toàn thông tin và ứng dụng công nghệ số trong lao động, sản xuất và đời sống.

Thứ ba, tiếp tục hoàn thiện hệ thống giáo dục mở và thúc đẩy học tập suốt đời. Người lao động trong thời đại số không thể chỉ học một lần để làm việc suốt đời mà phải liên tục cập nhật kiến thức, kỹ năng và công nghệ mới. Việc xây dựng hệ thống giáo dục mở, liên thông, đồng bộ cơ chế công nhận kết quả học tập và đẩy mạnh chuyển đổi số trong giáo dục là điều kiện tiên quyết để học tập suốt đời trở thành thực chất.

Thứ tư, phát huy trách nhiệm của cả hệ thống chính trị. Xây dựng xã hội học tập không chỉ là nhiệm vụ của ngành giáo dục mà là trách nhiệm chung của mỗi cơ quan, tổ chức, gia đình và từng người dân. Các cấp ủy đảng, chính quyền cần đưa nhiệm vụ xây dựng xã hội học tập vào chương trình, kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội. Mặt trận Tổ quốc và các tổ chức chính trị - xã hội cần đẩy mạnh tuyên truyền, vận động đoàn viên, hội viên và nhân dân tích cực tham gia các phong trào học tập. Mỗi cán bộ, đảng viên cần phát huy vai trò nêu gương trong học tập và tự học.

Xây dựng xã hội học tập và thúc đẩy học tập suốt đời là chủ trương lớn, có ý nghĩa chiến lược lâu dài đối với sự phát triển đất nước. Trong bối cảnh khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số đang trở thành động lực quan trọng của tăng trưởng, học tập suốt đời không chỉ là nhu cầu của mỗi cá nhân mà còn là yêu cầu khách quan của sự phát triển quốc gia.

Phát huy truyền thống hiếu học của dân tộc, tiếp tục hoàn thiện hệ thống giáo dục mở, đẩy mạnh chuyển đổi số trong giáo dục, triển khai hiệu quả phong trào “Bình dân học vụ số”, xây dựng các mô hình “Công dân học tập”, “Gia đình học tập”, “Cộng đồng học tập” và “Đơn vị học tập” sẽ góp phần hình thành xã hội học tập thực chất, hiện đại và bao trùm.

Đây cũng là một trong những giải pháp quan trọng để phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, phát huy sức mạnh con người Việt Nam, tạo nền tảng vững chắc cho quá trình xây dựng xã hội số, kinh tế số và phát triển đất nước nhanh, bền vững, hiện thực hóa khát vọng xây dựng nước Việt Nam phồn vinh, hạnh phúc trong kỷ nguyên mới./.

TS. Nguyễn Thanh Hà

Vụ Giáo dục

Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XI: Nghị quyết số 29-NQ/TW ngày 04/11/2013 về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo.

2. Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII, Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2021.

3. Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV, Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2026.

4. Bộ Chính trị: Nghị quyết số 71-NQ/TW ngày 22/8/2025 về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo.

5. Thủ tướng Chính phủ: Quyết định số 1373/QĐ-TTg ngày 30/7/2021 phê duyệt Đề án “Xây dựng xã hội học tập giai đoạn 2021 – 2030”.

6. Hội Khuyến học Việt Nam: Bộ tiêu chí “Công dân học tập” giai đoạn 2021 – 2030.

7. Bộ Giáo dục và Đào tạo: Các báo cáo sơ kết thực hiện Đề án “Xây dựng xã hội học tập giai đoạn 2021 – 2030”.

8. Lê Thị Mai Hoa (2024): “Xây dựng xã hội học tập ở Việt Nam trong giai đoạn mới”, Tạp chí Giáo dục.