Cạnh tranh và đối đầu chiến lược Trung Quốc - Mỹ diễn ra từ 1949, khi nước Cộng hòa nhân dân Trung Hoa ra đời và diễn biến lúc thăng, lúc trầm.

Từ khi Tổng thống Joe Biden lên cầm quyền năm 2021, Mỹ không chỉ tiếp tục theo đuổi chính sách cứng rắn với Trung Quốc, mà còn tích hợp các biện pháp, công cụ khác nhau để cạnh tranh với Trung Quốc. Trong đối nội, Mỹ tăng cường đầu tư phát triển công nghệ trọng yếu, cơ sở hạ tầng. Về đối ngoại, ngoài việc nhận thức sâu sắc Trung Quốc là “thách thức địa chính trị lớn nhất trong thế kỷ XXI”, Tổng thống Joe Biden thúc đẩy Chiến lược Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương (IPS 2022), lấy Bộ Tứ (QUAD) làm trung tâm, thúc đẩy và mở rộng Liên minh tình báo Five Eyes, lập cơ chế hợp tác an ninh - quân sự mới với Anh và Australia (AUKUS), tăng cường sử dụng “con bài Đài Loan” cũng như sử dụng con bài dân chủ, nhân quyền, tạo dựng mặt trận thống nhất các nước dân chủ chống lại Trung Quốc.

Đáp lại, Trung Quốc trả đũa các lệnh trừng phạt của Mỹ và EU liên quan đến Hồng Kông và Tân Cương, hạn chế phát hành cổ phiếu ra công chúng trên sàn chứng khoán Mỹ, tiếp tục gia tăng hoạt động quân sự trên Biển Đông và eo biển Đài Loan, v.v... đồng thời, chủ động tổ chức “Hội nghị Thượng đỉnh giữa Đảng Cộng sản Trung Quốc với các chính đảng trên thế giới” vào ngày 06 tháng 7 năm 2022 nhằm cạnh tranh với Hội nghị Thượng đỉnh các quốc gia dân chủ do Mỹ tổ chức ngay sau khi ông Joe Biden lên làm Tổng thống Mỹ.

Những phản ứng cứng rắn từ hai phía đã đẩy cạnh tranh chiến lược Mỹ-Trung Quốc lên cấp độ cao hơn. Ngoại trưởng Mỹ Antony Blinken nêu rõ: “Mối quan hệ của chúng tôi với Trung Quốc sẽ cạnh tranh khi cần, hợp tác khi có thể và đối thủ khi bắt buộc”. Điều đó cho thấy quyết tâm của Mỹ can dự với Trung Quốc trên thế mạnh. Mỹ cố gắng thúc đẩy “biện pháp răn đe tổng hợp”, sử dụng cả các công cụ quân sự và phi quân sự nhằm thúc đẩy hiện diện và tăng cường sức mạnh, cũng như xây dựng mối quan hệ hợp tác quốc phòng mạnh mẽ hơn và tăng cường phối hợp với các đồng minh và đối tác.

Ngày 12/10/2022, Chính quyền Tổng thống Joe Biden công bố Chiến lược An ninh quốc gia, xác định Trung Quốc là "thách thức địa chính trị…". Trong lời đề tựa, Tổng thống Joe Biden viết : “Trung Quốc là quốc gia duy nhất có ý định định hình lại trật tự quốc tế và ngày càng có sức mạnh kinh tế, ngoại giao, quân sự và công nghệ để đạt được mục tiêu đó”.

Chiến lược Quốc phòng 2022 của Mỹ xác định Trung Quốc là mối đe dọa, thách thức toàn diện. Điều trần trước Ủy ban Đối ngoại Thượng viện Mỹ tháng 2/2023, Trợ lý Bộ trưởng Quốc phòng phụ trách các vấn đề an ninh Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương cho rằng: Trung Quốc vẫn là thách thức đối với chính phủ Mỹ. Theo Mỹ, Trung Quốc đang kết hợp sức mạnh kinh tế, ngoại giao, quân sự và công nghệ để mở rộng phạm vi ảnh hưởng ở Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương và tìm cách trở thành cường quốc có ảnh hưởng nhất thế giới. Mỹ cho rằng: Trong những năm gần đây, Quân đội Trung Quốc tiến hành các biện pháp cưỡng chế, các hành động gây hấn ở khu vực để hỗ trợ các tham vọng toàn cầu. Sự trỗi dậy của Trung Quốc làm đảo lộn hệ thống an ninh do Mỹ đứng đầu ở Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương, làm tăng chi tiêu quân sự của khu vực. Không chỉ quan tâm đến việc Trung Quốc nhanh chóng xây dựng quân đội đạt “đẳng cấp thế giới”, Mỹ còn quan ngại trước khả năng Trung Quốc nâng cấp cơ sở công nghiệp quốc phòng, sản xuất tên lửa có chất lượng tương đương quốc tế và năng lực đóng tàu quân sự ngày càng tăng, sản xuất được máy bay chiến đấu J-10 và J-20, trang bị động cơ mới cho máy bay vận tải quân sự hạng nặng Y-20 vào cuối năm 2022; có thể đáp ứng nhu cầu trang bị hiện đại của Quân Giải phóng Nhân dân Trung Quốc. Quân đội Mỹ đã nâng cấp lớn lực lượng trong khu vực, theo hướng cơ động hơn, phân tán hơn, kiên cường hơn và nguy hiểm hơn. Mỹ cho rằng: chính Trung Quốc đã tạo cơ hội cho Mỹ tăng cường quan hệ đối tác, củng cố sự hiện diện quân sự ở Ấn Độ Dương-Thái Bình Dương.

Bên cạnh QUAD, Mỹ thông qua liên minh AUKUS để chia sẻ với Australia một số công nghệ quân sự nhạy cảm nhất, như cung cấp tàu ngầm hạt nhân, nâng cao hiệu quả đối phó với năng lực chống ngầm đáng gờm của Trung Quốc. Hiện nay tàu hộ tống Type 56 và máy bay tuần tra biển Y-8 của Trung Quốc hoạt động ở các vùng biển nông trên Biển Đông có thể khiến hoạt động của tàu ngầm hạt nhân của Australia trở nên khó khăn hơn. Bên cạnh đó, Trung Quốc còn đầu tư vào mạng lưới cảm biến khá lớn ở Biển Đông bao gồm các thiết bị điện thoại dưới nước, các phương tiện không người lái dưới nước, tất cả đều được liên kết với các đảo nhân tạo do Trung Quốc xây dựng”.

Mỹ còn kéo NATO vào kiềm chế Trung Quốc. Lần đầu tiên Khái niệm Chiến lược 2022 của NATO coi Trung Quốc là “thách thức hệ thống” lâu dài; chỉ đích danh Trung Quốc “thách thức các lợi ích, an ninh và giá trị” của NATO. Tại Hội nghị Thượng đỉnh tháng 6 năm 2022, NATO mời người đứng đầu chính phủ 4 quốc gia châu Á- Thái Bình Dương (Nhật Bản, Hàn Quốc, Australia và New Zeland) tham gia, tạo ra sự kết nối rõ ràng hơn giữa hai khu vực châu Âu - Đại Tây Dương với châu Á - Thái Bình Dương. Hơn nữa, tháng 1 năm 2023, Tổng Thư ký NATO Jens Stoltenberg đã đến thăm Hàn Quốc và Nhật Bản. Trong chuyến thăm này, ông tuyên bố rằng Trung Quốc đang phát triển khả năng quân sự có thể vươn tới các nước NATO và đe dọa Đài Loan; rằng “những gì đang xảy ra ở châu Âu hôm nay có thể xảy ra ở Đông Á vào ngày mai”. Kể từ tháng 12 năm 2020, Nhật Bản, Australia, New Zealand và Hàn Quốc đã tham gia nhiều cuộc họp cấp bộ trưởng của NATO nhằm giải quyết hậu quả sự trỗi dậy của Trung Quốc. Mỹ cần các đồng minh để nối lại cuộc tấn công chống lại Trung Quốc. Rõ ràng Mỹ và đồng minh đang phối hợp trên hai khu vực lớn để ngăn chặn tham vọng của Trung Quốc.

Thời gian gần đây, trước sự gia tăng can dự của Mỹ và nhiều nước lớn khác vào Đông Nam Á, Trung Quốc đẩy mạnh hơn chiến lược ngoại giao “con thoi” với khu vực nhằm triển khai BRI và nâng cấp quan hệ với ASEAN lên Quan hệ Đối tác chiến lược toàn diện chạy đua cạnh tranh với Mỹ. Cùng với đó, Trung Quốc tăng cường các hoạt động quân sự và bán quân sự ở Biển Đông, liên tục tổ chức các cuộc tập trận bắn đạn thật, gia tăng chiến thuật “vùng xám”, tăng cường quân sự hóa các đảo nhân tạo. Đáp lại, từ ngày 12 đến ngày 13 tháng 5 năm 2022, đã diễn ra Hội nghị thượng đỉnh đặc biệt Mỹ - ASEAN tại Washington (Mỹ), ra Tuyên bố Tầm nhìn chung toàn diện, bao trùm. Ngày 12 tháng 11 năm 2022, lãnh đạo ASEAN và Mỹ đã nhất trí nâng cấp quan hệ thành đối tác chiến lược toàn diện.

Tổng thống Joe Biden tăng cường giảm sự phụ thuộc vào Trung Quốc, đặc biệt là trong lĩnh vực công nghệ cao, hạn chế các khoản đầu tư của Mỹ vào Trung Quốc, hạn chế chuyển giao công nghệ tiên tiến cho các công ty Trung Quốc có liên quan đến lĩnh vực quân sự hoặc giám sát an ninh trong nước, cấm công nghệ thông tin Trung Quốc như: Hoa Vỹ (Huawei) và Trung Hưng (ZTE) hoạt động tại Mỹ; đồng thời kêu gọi các đồng minh và đối tác tránh kết hợp công nghệ 5G của Trung Quốc với hệ thống của họ. Mỹ cũng tập trung vào việc đa dạng hóa thị trường, bao gồm cả nền kinh tế kỹ thuật số và thương mại điện tử.

Mỹ đẩy mạnh cạnh tranh công nghệ, nhất là cạnh tranh sản xuất chất bán dẫn, lập liên minh “Chip 4” với Hàn Quốc, Nhật Bản và Đài Loan, tất cả đều là những cường quốc trong chuỗi cung ứng chất bán dẫn, để phát triển chip an toàn, cắt đứt Trung Quốc khỏi chuỗi cung ứng toàn cầu.

Đồng thời, Mỹ giữ thiện chí hợp tác với Trung Quốc trong việc đối phó với những thách thức toàn cầu cấp bách như đại dịch COVID-19 và biến đổi khí hậu.

Cạnh tranh chiến lược Trung - Mỹ vẫn là xu hướng tất yếu và có lẽ không thể đảo ngược trong ngắn hạn và trung hạn.

Việc Mỹ đứng ngoài các cơ chế hội nhập kinh tế châu Á, như Hiệp định Đối tác Kinh tế Toàn diện Khu vực (RCEP), đang làm cho châu Á - Thái Bình Dương trở nên “châu Á” hơn và ít “Thái Bình Dương” hơn… khiến Mỹ lo ngại đứng ngoài cuộc ở châu Á. Do đó, ngày 23 tháng 5 năm 2022, Tổng thống Mỹ Joe Biden đã khởi động "Khuôn khổ Kinh tế Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương" (IPEF) để bù đắp cho sự vắng mặt trong Hiệp định Đối tác xuyên Thái Bình Dương (TPP). Xây dựng IPEF, Mỹ nhằm vào hai mục tiêu: loại trừ Trung Quốc khỏi chuỗi cung ứng và công nghiệp của châu Á, đồng thời cô lập Trung Quốc khỏi các lĩnh vực công nghệ cao có ý nghĩa chiến lược, từ đó duy trì sự thống trị của Mỹ về kinh tế và chiến lược đối với Trung Quốc; lập lại vị trí cốt lõi của Mỹ trong chuỗi cung ứng và công nghiệp toàn cầu, đồng thời biến các nước châu Á - Thái Bình Dương phụ thuộc vào kinh tế Mỹ.

Nắm được ý đồ chiến lược này, Trung Quốc đã tăng cường thực hiện các hiệp định thương mại và đầu tư với các nước trong khu vực, thiết lập Hiệp định Đối tác Kinh tế Toàn diện Khu vực (RCEP), thúc đẩy xin gia nhập Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP) và hồi sinh hiệp định thương mại tự do ba bên với Nhật Bản và Hàn Quốc. Trung Quốc cũng củng cố mối quan hệ với các nước trong khu vực.

Ngày 4/2/2023, quân đội Mỹ đã bắn hạ một khinh khí cầu Trung Quốc theo lệnh của Tổng thống Joe Biden sau khi bay ngang qua các địa điểm quân sự nhạy cảm trên khắp Bắc Mỹ. Trung Quốc đã bày tỏ bất bình và phản đối mạnh mẽ hành động Mỹ bắn hạ khinh khí cầu này, cho rằng Washington “phản ứng thái quá” và “vi phạm thông lệ quốc tế”. Vụ khinh khí cầu Trung Quốc bay qua không phận Mỹ và bị Mỹ bắn hạ là diễn biến mới nhất đè nặng lên quan hệ Mỹ - Trung vốn đã trở nên xấu đi trong những năm gần đây liên quan đến thương mại, các cuộc chạm trán ở Biển Đông, các động thái pháp lý của Mỹ chống lại các công ty công nghệ Trung Quốc, quan hệ Trung - Nga trong xung đột với Ukraine, vấn đề Đài Loan đặc biệt là sau chuyến thăm của Chủ tịch Hạ viện Mỹ Nancy Pelosi tới vùng lãnh thổ Đài Loan vào tháng 8/2022.

Triển vọng quan hệ Mỹ - Trung thời gian tới

Hạ viện Mỹ sau bầu cử giữa kỳ năm 2022 do Đảng Cộng hòa kiểm soát, nên xu hướng căng thẳng với Trung Quốc sẽ tiếp tục củng cố. Trong báo cáo năm 2022 trước Quốc hội, Ủy ban Đánh giá Kinh tế và An ninh Mỹ - Trung Quốc đã khuyến nghị Quốc hội yêu cầu chính quyền xem xét việc Trung Quốc tuân thủ các điều khoản của hiệp ước năm 1999, theo đó Mỹ trao cho Trung Quốc tình trạng “quan hệ thương mại bình thường vĩnh viễn”, nhờ đó Trung Quốc đã gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới vào năm 2001. Nếu Trung Quốc bị phát hiện không tuân thủ, Quốc hội Mỹ có thể sẽ thông qua luật đình chỉ quan hệ thương mại bình thường với Trung Quốc, như đã làm với Nga sau khi xung đột quân sự với Ukraine tháng 2/2022. Căn cứ kế hoạch của các đảng viên Cộng hòa tại Hạ viện Mỹ về một chương trình nghị sự mở rộng chống Trung Quốc, rất có thể Quốc hội Mỹ sẽ xem xét khuyến nghị này. Điều đó có thể sẽ làm leo thang cuộc chiến thương mại Mỹ - Trung.

Một chiến thuật khác có thể là Quốc hội Mỹ sẽ khơi lại các cuộc điều tra về giả thuyết nguồn gốc của virus SARS-Cov-2 bị rò rỉ trong phòng thí nghiệm Vũ Hán (Trung Quốc), hay sẽ có các cuộc điều tra về các giao dịch kinh doanh của Hunter Biden (con trai Tổng thống Joe Biden), đặc biệt là với các công ty Trung Quốc như CEFC China Energy.

Hơn nữa, các chuyến thăm cấp cao của các nghị sĩ quốc hội Mỹ tới Đài Loan sẽ tiếp tục sau chuyến thăm hồi tháng 8/2022 của Chủ tịch Hạ viện Nancy Pelosi. Nếu xảy ra, Trung Quốc sẽ đáp trả và làm leo thang căng thẳng giữa hai nước. Quan hệ hai nước nếu bị đổ vỡ sẽ hạn chế khả năng linh hoạt của Tổng thống Joe Biden đối với quản lý một cách có trách nhiệm mối quan hệ Mỹ-Trung.

Trung Quốc coi những hành động như vậy của Mỹ là cuộc tấn công vào chủ quyền, an ninh quốc gia và lợi ích phát triển của Trung Quốc. Trung Quốc sẽ đáp trả mạnh mẽ, đặc biệt là về vấn đề Đài Loan, ngăn chặn công nghệ và địa chính trị. Tháng 1 năm 2023, Chính quyền của Tổng thống Joe Biden đã đạt được một thỏa thuận với Hà Lan và Nhật Bản để hạn chế xuất khẩu một số máy móc sản xuất chip tiên tiến sang Trung Quốc, nhằm cắt giảm tham vọng xây dựng năng lực chip nội địa của Bắc Kinh, mở rộng một số biện pháp kiểm soát xuất khẩu mà Mỹ đã thông qua vào tháng 10 năm 2022 cho các công ty có trụ sở tại hai quốc gia đồng minh Hà Lan và Nhật Bản.

Đại hội XX Đảng Cộng sản Trung Quốc quan tâm đáng kể về vấn đề Đài Loan, sẽ tiếp tục dành nguồn lực để thúc đẩy chiến dịch thống nhất hòn đảo. Nếu triển vọng thống nhất hòa bình ngày càng giảm sút, Trung Quốc có thể sử dụng biện pháp quân sự. Điều này có thể sẽ tạo xung đột Mỹ và Trung Quốc.

Đại hội XX Đảng Cộng sản Trung Quốc còn nhấn mạnh cần thiết tự chủ về khoa học và công nghệ, đổi mới nội sinh để hiện đại hóa nền kinh tế và quân sự Trung Quốc. Các biện pháp kiểm soát do Mỹ thực hiện đang tập trung vào chip máy tính tiên tiến, nhưng có thể mở rộng sang các lĩnh vực khác, đặc biệt là những ứng dụng quân sự hoặc lưỡng dụng.

Hiện nay, quan hệ Trung - Mỹ nổi lên cạnh tranh về công nghệ, ý thức hệ, mô hình phát triển và chạy đua vũ trang. Chính sự bùng nổ mâu thuẫn, xung đột địa chính trị và cả một phần của ý thức hệ chính trị giữa Mỹ và Trung Quốc làm cho cạnh tranh chiến lược, nhất là về an ninh và mô hình, giá trị phát triển trở nên gay gắt hơn. Cuộc tranh đua này sẽ diễn ra lâu dài, có thể kéo dài cả thế kỷ.

Đông Nam Á sẽ là một trong những nơi diễn ra cạnh tranh mạnh mẽ nhất của cạnh tranh chiến lược Mỹ - Trung, vì khu vực này được Trung Quốc xem là “sân sau”, nơi có ý nghĩa quyết định thành bại của BRI và Mỹ xem đây là điểm kết nối trọng yếu của Chiến lược Ấn Độ Dương -Thái Bình Dương (IPS 2022). Cạnh tranh ảnh hưởng giữa hai cường quốc này ở Đông Nam Á đang gia tăng trên tất cả các mặt, từ ngoại giao kinh tế, quân sự, truyền bá giá trị, mô hình phát triển và an ninh sức khỏe. Trong khi Trung Quốc tiếp tục đẩy mạnh ngoại giao tiền bạc, tăng ảnh hưởng kinh tế và mô hình phát triển, gắn chính sách ASEAN với BRI và “Cộng đồng chung vận mệnh nhân loại” thì Mỹ trở nên quan tâm nhiều hơn ảnh hưởng về an ninh và mở rộng hợp tác chiến lược nhiều hơn với các quốc gia Đông Nam Á ven Biển Đông và lồng ghép quan hệ khu vực này với IPS 2022 và Bộ Tứ.

Tác động của gia tăng cạnh tranh chiến lược Mỹ-Trung Quốc đối với Đông Nam Á là hết sức to lớn và đa chiều. Sự gia tăng quy mô và sức nặng kinh tế của Trung Quốc cũng như sự quyết đoán mở rộng không gian sinh tồn ở Biển Đông và Tiểu vùng sông Mê Kông tạo ra những lo ngại an ninh từ các nước Đông Nam Á.

Thay lời kết luận

Quan hệ Mỹ - Trung vốn đã căng thẳng từ khi ông Donald Trump làm Tổng thống Mỹ và tiếp tục căng thẳng dưới thời Tổng thống Joe Biden. Trung Quốc trên thực tế đã là một siêu cường, nổi lên như một đối thủ quân sự tiềm năng. Triển vọng có thể thấy là hai nước cạnh tranh, mâu thuẫn, xích mích ngày càng tăng, cạnh tranh ngày càng gay gắt về quân sự, hợp tác vì thế sẽ giảm thiểu. Mỹ cùng đồng minh tiếp tục nâng cao hiệu quả các biện pháp chiến lược, kinh tế… để ngăn chặn và làm chậm lại sự phát triển kinh tế của Trung Quốc.

Bên cạnh đó, từ tháng 2/2022, quan hệ Trung - Nga trở thành thách thức mang tính chiến lược to lớn đối với Mỹ, khiến cạnh tranh Mỹ - Trung ngày càng gay gắt, kéo dài, tiềm ẩn nguy cơ xung đột cao nếu thiếu cơ chế kiểm soát chặt chẽ, hiệu quả. Mỹ sẽ lôi kéo các đồng minh, tổ chức nhiều hơn tập trận quân sự chung, chia sẻ thông tin tình báo, hỗ trợ bổ sung thiết bị và công nghệ quân sự; tăng cường khả năng tương tác, hợp tác với các đối tác khác nhằm đảm bảo lợi ích của Mỹ ở khu vực, nhưng ít có khả năng xảy ra chiến tranh trực tiếp giữa Mỹ - Trung./.

Thiếu tướng, GS,TS. Nguyễn Hồng Quân

Viện Chiến lược Quốc phòng