Trên cơ sở nhận thức rõ về vị trí, vai trò của các nước đang phát triển, chưa phát triển đối với cục diện thế giới hiện nay và để Việt Nam vững tin bước vào kỷ nguyên mới, bài viết đề xuất một số khuyến nghị chính sách đối ngoại cho Việt Nam với nhóm các nước đang phát triển, kém phát triển trong thời gian tới.

1.Vị trí, vai trò của các nước đang phát triển, chậm phát triển trong cục diện thế giới hiện nay

- Vị trí của các nước đang phát triển trong cục diện thế giới hiện nay:

Cụ thể: Về vị trí chiến lược: nằm ở các khu vực Trung Đông - Caribê - Đông Nam Á, các nước đang phát triển nắm các huyết mạch giao thông thế giới: Xuyê, Panama, Malacca; nắm giữ nguồn tài nguyên chiến lược phong phú (80% dầu mỏ thuộc các nước ĐPT; riêng ở Trung Đông 65% - dầu mỏ là niềm tự hào của người Arập.

Về vị trí địa - kinh tế: là nơi có nhiều nền kinh tế mới, nhiều khu vực kinh tế phát triển năng động, có ảnh hưởng sâu sắc đến nền kinh tế thế giới (Singapo, Hàn Quốc, Trung Quốc, Ấn Độ, Brasil, Chilê; khu vực Đông Nam Á được ví là “trái tim của một châu Á năng động”trong thế kỷ XXI)…

Về vị trí địa - văn hoá, xã hội: là nôi của nhiều nền văn hoá lớn trên thế giới.; chiếm đa số dân trên thế giới.

Vị trí này cho thấy, trong cục diện thế giới hiện nay, các nước đang phát triển không phải là chủ thể quyết định sự vận động, biến đổi của cục diện, mà chỉ là lực lượng quan trọng, cần lôi kéo, chi phối, tranh thủ của các nước lớn trong quá trình cạnh tranh định hình cuộc chơi sao cho có lợi cho mình.

- Vai trò của các nước đang phát triển trong cục diện thế giới hiện nay: Trong cục diện thế giới hiện nay, mặc dù các nước đang phát triển, chậm phát triển không giữ vai trò quyết định sự vận động, biến đổi, nhưng họ là lực lượng không thể thiếu và đang khẳng định, phát huy những vai trò quan trọng sau:

Thứ nhất: là lực lượng chính trị to lớn, quan trọng đang nâng cao “tiếng nói”, đề cao chủ nghĩa đa phương đóng góp cho hòa bình, ổn định, hợp tác và phát triển của thế giới.

Đến nay, có 158/193[1] thành viên Liên hợp quốc là các nước đang phát triển, đây là bước tiến quan trọng trong đời sống chính trị quốc tế. Sự ra đời và phát triển của các nước đang phát triển đã làm thay đổi bộ mặt thế giới: làm sụp đổ hoàn toàn hệ thống thuộc địa của chủ nghĩa thực dân kiểu cũ và mới. Các nước đang phát triển từ chỗ chưa có tên trên bản đồ thế giới, nay đã trở thành những chủ thể chính trị to lớn, tích cực trong đời sống quốc tế. Họ tham gia trực tiếp vào những tổ chức, thể chế đa phương quốc tế để thể hiện quan điểm chính trị, đấu tranh bảo vệ độc lập, chủ quyền, lợi ích dân tộc chính đáng của mình.

   Trong cục diện thế giới đang chia rẽ, phân tuyến hiện nay, nhất là sau khi xung đột Nga - Ukraines bùng phát, các nước đang phát triển đã thể hiện rõ vai trò, quan điểm của mình thông qua các lần bỏ phiếu tại Đại Hội đồng LHQ. Ví dụ:  trong các cuộc bỏ phiếu lên án Nga vào các ngày 02/3; 24/3 và 7/4/2022, rất ít nước đang phát triển bỏ phiếu phản đối, nhiều quốc gia bỏ phiếu trắng, trong khi vẫn có sự đồng thuận cao về quyền biên giới bất khả xâm phạm, đã được ghi nhận trong Hiến chương Liên hợp quốc. Cục diện thế giới hiện đang phân thành hai tuyến: một bên là Mỹ cùng Phương Tây với bên kia là Trung Quốc, Nga trong tập hợp lực lượng ngăn chặn, kiềm chế nhau, nhưngkhông nhiều nước đang phát triển ủng hộ sự phân tuyến này. Họ không muốn lựa chọn giữa Trung Quốc - quốc gia tiếp tục mang đến những cơ hội kinh tế không thể phủ nhận, nhất là về phát triển cơ sở hạ tầng - với Mỹ - quốc gia đảm bảo sự cân bằng chiến lược thiết yếu, đặc biệt ở khu vực Đông Nam Á. Thông qua quá trình hoạt động tại các tổ chức, thể chế đa phương quốc tế, các nước đang phát triển dần nhận thấy vai trò, tầm quan trọng của mình. Trong cục diện phân tuyến hiện nay, các cường quốc của mỗi tuyến cần đồng minh, không phải đồng minh về quân sự mà đồng minh chính trị và ngoại giao. Đây không còn là cuộc cạnh tranh về ý thức hệ mà là cuộc tranh giành quyền lực, ảnh hưởng chính trị và tài nguyên. Các nước đang phát triển mặc dù chịu áp lực chọn bên rất lớn, nhưng họ cho rằng không nên nghiêng về tuyến nào cả.Sự tham gia của các nước đang phát triển được xem là nhân tố bảo đảm tính ổn định của trật tự quốc tế đang hình thành. Do các nước này không có ưu thế sức mạnh vượt trội nên họ chủ động sử dụng thương lượng và hợp tác trong những phạm vi vượt ra ngoài lợi ích cục bộ để bảo đảm sự ổn định của trật tự quốc tế. Lợi ích của các nước đang phát triển là có được hệ thống quốc tế với những thể chế ổn định, có tính chính danh cao và cách hành xử dễ đoán định của các cường quốc (cực). Mặc dù các nước này có thể là đồng minh hoặc có xu hướng thiên về một trong các cường quốc hàng đầu thế giới đang cạnh tranh ảnh hưởng, song sự tham gia của họ góp phần bảo đảm trật tự quốc tế phục vụ lợi ích của số đông chứ không chỉ của riêng một quốc gia nào. Thực hiện vai trò này, đòi hỏi các nước đang phát triển thúc đẩy những cam kết của mình trong các thể chế đa phương mang tính dung nạp bảo vệ lợi ích của số đông, thay vì tham gia vào các tập hợp lực lượng mang tính loại trừ nhau do các nước lớn dẫn dắt.

 Nghĩa là, các nước đang phát triển tăng cường thảo luận tìm giải pháp cải cách, cấu trúc lại các thể chế đa phương cho hiệu lực, hiệu quả phù hợp với những biến đổi của thời cuộc. Đồng thời cần tiếp tục đề cao vai trò trung tâm của Liên hợp quốc trong duy trì hòa bình, an ninh, thúc đẩy phát triển bền vững, cần tham gia cải tổ LHQ- tổ chức đa phương lớn nhất hành tinh này để bảo đảm hiệu quả hoạt động, theo đó mở rộng sự đại diện của các quốc gia châu Á, châu Phi và khu vực Mỹ Latinh.

Thứ hai, là lực lượng nền tảng để đa dạng hóa quan hệ kinh tế, cân bằng chiến lược trong tham gia hệ thống quản trị toàn cầu.

Trước những thay đổi chưa từng có trong 100 năm qua, tình hình quản trị toàn cầu đang đứng trước những thách thức chưa từng có. Trong bối cảnh đótừ ngày 01/01/2024 các nước: Ai Cập, Các Tiểu vương quốc Arab thống nhất (UAE), Ethiopia, Iran và Saudi Arabia chính thức trở thành thành viên của BRICS. Việc BRICS nâng tổng số thành viên lên 10 nước cho thấy uy tín và vai trò ngày càng lớn của nhóm này trong các vấn đề khu vực và quốc tế. BRICS thu hút nhiều nước đang phát triển có cùng quan điểm về các nguyên tắc nền tảng, như tôn trọng lợi ích của nhau, mong muốn tham gia tích cực hơn vào quá trình cải cách, cải thiện hệ thống quản trị toàn cầu với một hệ thống tài chính và thương mại toàn cầu công bằng…Việc mở rộng này không chỉ phục vụ lợi ích chung của các nền kinh tế thị trường mới nổi và các nước đang phát triển, mà còn góp phần xây dựng thế giới hài hòa, hòa bình, ổn định, lâu dài và thịnh vượng.

Nỗ lực nâng cao vai trò của các nước đang phát triển trong hệ thống quản trị toàn cầu thể hiện rõ trong phiên “Đối thoại BRICS với các nước đang phát triển”sáng 11/6/2024 (theo giờ địa phương), tại thành phố Nizhny Novgorod, Liên bang Nga.Hơn 30 nhà lãnh đạo, đại diện cấp cao các thành viên BRICS và khách mời là các nước đang phát triển ở châu Á, châu Phi và khu vực Mỹ Latinh, đã thảo luận nhấn mạnh tầm quan trọng của tiến trình cải cách các hệ thống tài chính quốc tế trở nên toàn diện và công bằng hơn. Còn Tuyên bố Kazan của Hội nghị thượng đỉnh Nhóm các nền kinh tế mới nổi hàng đầu thế giới (BRICS) lần thứ 16 và Hội nghị các nhà lãnh đạo BRICS mở rộng ngày 22 đến 24/10/2024 “khẳng định lại sự ủng hộ đối với hệ thống thương mại đa phương dựa trên luật lệ, cởi mở, minh bạch, công bằng, toàn diện, với Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) là cốt lõi, cùng các quy chế đối xử đặc thù với những nước đang phát triển và nước kém phát triển nhất”[2].Các nhà phân tích nhận định, khi vị thế và tầm ảnh hưởng của BRICS ngày càng được nâng cao, thì sự gắn kết giữa các nền kinh tế mới nổi với các nước đang phát triển sẽ trở thành nền tảng để cân bằng chiến lược, đa dạng hóa quan hệ kinh tế, nâng cao tiếng nói trong quản trị toàn cầu.

Thứ ba, là lực lượng quan trọng tham gia giải quyết các vấn đề toàn cầu, thúc đẩy trật tự thế giới đa cực và công bằng hơn.

Thế giới đang trong tiến trình toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế, trong đó đa cực hóa về trật tự chính trị; đa dạng hóa về phát triển kinh tế - văn hóa; số hóa và tin học hóa trong đời sống xã hội, gia tăng hóa sự phụ thuộc vào nhau và chuyển hóa lẫn nhau, phức tạp hóa sự hợp tác và đấu tranh vì lợi ích. Thực tế nàycàng làm cho các vấn đề toàn cầu như: biến đổi khí hậu, chiến tranh hạt nhân, an ninh năng lượng, lương thực, suy thoái kinh tế…thêm trầm trọng và khó giải quyết. Trong bối cảnh đó các vấn đề toàn cầu đặt ra những bài toán mà chỉ có sự chung tay hợp tác của tất cả các quốc gia từ phát triển, đang phát triển, đến kém phát triển trên toàn thế giới mới có thể giải được. Đáp ứng đòi hỏi này, tại khu vực các nền kinh tế thị trường mới nổi và các nước đang phát triểnđã và đang xuất hiện những “trung tâm sức mạnh mới”, với những nguồn lực về công nghệ và ý tưởng mới mẻ. Báo cáo của Chương trình Phát triển Liên hợp quốc (UNDP) từ đầu thập niên thứ 2 của thế kỷ XXI đã chỉ ra một “sự chuyển giao cán cân sức mạnh toàn cầu về phía các nước đang phát triển” khi nêu rõ: “Sau khi bị tụt hậu trong nhiều thập kỷ, hiện nay, lần đầu tiên trong lịch sử, các quốc gia này lại đang đóng vai trò đầu tàu đối với sự phát triển kinh tế toàn cầu và những đổi thay về xã hội”[3].Mặc dù thế mạnh giải quyết những vấn đề toàn cầu nằm trong tay các cường quốc phát triển như: công nghệ, tài chính, chiến lược hợp tác…, nhưng các nước đang phát triển mới là lực lượng quan trọng trực tiếp tham gia giải quyết các vấn đề toàn cầu. Bởi tính tùy thuộc lẫn nhau của thế giới hiện nay quy định, thế giới chưa an toàn khi một khu vực vẫn trong hiểm nguy. Hơn nữa, địa bàn của các nước đang phát triển luôn là địa bàn trọng yếu của các vấn đề toàn cầu và họ cũng là lực lượng trực tiếp tham gia giải quyết.

Thật vậy, thông tin do Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) đưa ra trong “Triển vọng Kinh tế Thế giới (WEO)” công bố ngày 22/10/2024, nêu một số điều chỉnh về dự báo tăng trưởng toàn cầu và cảnh báo về những rủi ro mà nền kinh tế thế giới đang phải đối mặt.IMF dự báo trong năm 2025, kinh tế thế giới tăng 3,2%, thấp hơn 0,1 điểm phần trăm so với dự báo hồi tháng 7. Tăng trưởng trung hạn dự kiến giảm xuống mức trung bình 3,1% trong 5 năm, thấp hơn nhiều so với xu hướng trước đại dịch Covid-19. Nhưng tăng trưởng ở các thị trường mới nổi và các nền kinh tế đang phát triển vẫn duy trì ở mức ổn định khoảng 4,2% trong năm nay và năm sau, với hiệu suất mạnh mẽ liên tục từ các nền kinh tế mới nổi ở châu Á[4]. Còn thảo luận về chủ đề “BRICS và Nam bán cầu: Cùng xây dựng một thế giới tốt đẹp hơn” trong khuôn khổ Hội nghị Thượng đỉnh BRICS lần thứ 16, BRICS và các nước đang phát triển mong muốn tìm tiếng nói chung về một loạt vấn đề cấp bách hiện nay, như phát triển bền vững, xóa đói, giảm nghèo, thích ứng biến đổi khí hậu, chống khủng bố và tội phạm xuyên biên giới… hướng tới xây dựng một thế giới tốt đẹp hơn, nơi mà chủ quyền, lập trường và lợi ích của mỗi quốc gia đều được tôn trọng[5]. Điều này cho thấy, việc mở rộng quan hệ đối tác với các nền kinh tế mới nổi và các nước đang phát triển đang là xu hướng tích cực góp phần tăng cường đoàn kết và hợp tác quốc tế, vì lợi ích của mọi người dân trên toàn cầu, thúc đẩy trật tự thế giới đa cực và công bằng hơn.

2. Khuyến nghị chính sách đối ngoại cho Việt Nam với nhóm các nước đang phát triển, kém phát triển trong thời gian tới

Trên cơ sở nhận thức rõ về vị trí, vai trò của các nước đang phát triển, chưa phát triển đối với cục diện thế giới hiện nay và để Việt Nam vững tin bước vào kỷ nguyên mới, bài viết đề xuất một số khuyến nghị chính sách đối ngoại cho Việt Nam với nhóm các nước đang phát triển, kém phát triển trong thời gian tới.

Một là, tiếp tục phát huy vị thế, uy tín của Việt Nam trong các cơ chế đa phương, cùng các nước đang phát triển tham gia tích cực hơn vào quá trình cải cách, cải thiện hệ thống quản trị toàn cầu, thúc đẩy một trật tự thế giới đa cực, đóng góp cho hòa bình, ổn định, hợp tác và phát triển của thế giới.Bước vào kỷ nguyên mới, Việt Nam cần tiếp tục đẩy mạnh việc thiết lập nhiều hơn nữa các mối quan hệ song phương, đa phương với các nước đang phát triển trên thế giới. Qua gần 40 năm đổi mới, mở cửa hội nhập quốc tế, Việt Nam đã trở thành mắt xích quan trọng trong nhiều liên kết kinh tế khu vực và toàn cầu. Chuyển mạnh từ "tham gia tích cực" đến "đóng góp xây dựng, định hình luật chơi", Việt Nam đã từng bước nâng tầm tham gia thúc đẩy các tiến trình, các thể chế đa phương dựa trên mục tiêu chung là hòa bình, ổn định, an ninh và hợp tác phát triển, trên cơ sở luật pháp quốc tế và nguyên tắc bình đẳng, cùng có lợi giữa các bên liên quan. Thành công trong đối ngoại, hội nhập quốc tế  của Việt Nam đã tạo nên sự tin cậy chính trịtừ các quốc gia, nhất là các nước đang phát triển, củng cố niềm tin vững chắc, hợp tác ngày càng mở rộng, thực chất và hiệu quả. Tổng thư ký Liên hợp quốc Antonio Guterres từng khẳng định: “Việt Nam là nhân tố quan trọng đóng góp cho hòa bình, ổn định của khu vực và thế giới”[6]. Đại sứ Barbara Woodward, Trưởng phái đoàn thường trực Anh tại Liên hợp quốc đánh giá: “Việt Nam trực tiếp tham gia giải quyết nhiều vấn đề quan trọng, chẳng hạn vai trò của phụ nữ đối với hòa bình và an ninh, bảo vệ dân thường trong xung đột hay xử lý bom, mìn...Những đóng góp của Việt Nam có giá trị cao, giúp giải quyết những vấn đề cấp thiết đối với hòa bình và an ninh quốc tế”[7]. Do đó, trong thời gian tới Việt Nam cần tích cực đảm nhận một số vị trí chủ trì, điều phối các phiên họp, khóa họp của tổ chức, diễn đàn quốc tế,trong các chương trình nghị sự toàn cầu,tiếp tục phối hợp cùng các nước đang phát triển thúc đẩy một trật tự đa cực, vì hòa bình, ổn định, hợp tác và phát triển chung toàn thế giới.Việt Nam cần đẩy mạnh đổi mới sáng tạo trong phát triển, ưu tiên phối hợp với các nướcthúc đẩy tăng trưởng xanh và phát triển bền vững, nâng cao tính tự cường với người dân là trung tâm của chiến lược phát triển.

Hai là, trong thời gian tới Việt Nam nên phát triển quan hệ “đối tác” tốt và để ngỏ khả năng tham gia là “thành viên đầy đủ” của BRICS.

Bởi vì, trong bối cảnh khi cạnh tranh giữa các nước lớn ngày càng gay gắt, cục diện thế giới có sự phân cực do các vấn đề phức tạp từ xung đột Nga - Ukraine, xung đột Israel - Hamas, tình hình bán đảo Triều Tiên… thì sự mở rộng của BRICS gắn kết giữa các nền kinh tế mới nổi với các nước đang phát triển cho thấy đang hình thành một cán cân quyền lực mới cân bằng hơn với ảnh hưởng của Mỹ và các nước phương Tây. Việt Nam tham dự Hội nghị các nhà lãnh đạo nhóm BRICS mở rộng tại Kazan (Nga) từ ngày 23-24/10/2024, với tư cách là“nước đối tác” thể hiện nhất quán chính sách “cân bằng” trong quan hệ với các nước lớn. Với tư cách là nước “đối tác” với BRICS giúp Việt Nam tiếp cận các thành tựu công nghệ đột phá, hội nhập kinh tế sâu rộng và thúc đẩy một hệ thống thương mại đa phương mở, công bằng, bao trùm và không phân biệt đối xử…Đồng thời thể hiện tầm nhìn chiến lược trong quan hệ quốc tế hiện đại của mình, khi mà chủ nghĩa đa phương, quan điểm đa chiều, mô hình phát triển đa dạng đang dần dần thay thế cho chủ nghĩa đơn phương, quan điểm độc đoán và mô hình phát triển tư bản đơn nhất mà Mỹ và phương Tây đang theo đuổi trên cơ sở nhận thức bảo thủ về ‘một trung tâm duy nhất thống trị thế giới’ của họ.

Tuy nhiên, trong bối cảnh đang tăng cường quan hệ với Mỹ, Việt Nam cần thận trọng định vị mình khi quan hệ với BRICS, sao cho vừa hưởng lợi từ tư cách thành viên lại tránh bị coi là chống phương Tây.

Tóm lại, trong cục diện thế giới hiện nay các nước đang phát triển là một chủ thể quan hệ quốc tế có vị trí, vai trò quan trọng không thể thiếu, họ đang có những đóng góp to lớn thúc đẩy sự phát triển chung của thế giới. Để vững tin bước vào kỷ nguyên mới - kỷ nguyên vươn mình của dân tộc, Việt Nam cần tiếp tục phát huy vị thế, uy tín của mình trong các cơ chế đa phương, phối hợp cùng các nước đang phát triểncải tổ hệ thống quản trị toàn cầu, thúc đẩy một trật tự thế giới đa cực dân chủ, hòa bình, ổn định và phát triển thịnh vượng./.

PGS,TS. Thái Văn Long

Viện Quan hệ quốc tế - Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh

(Bài đăng trên Bản tin Thông tin Báo cáo viên số tháng 3/2025)

[1]“LIST OF DEVELOPING COUNTRIES”. isge2018.isgesociety.com. Truy cập ngày 13 tháng 12 năm 2020.

[2] Dẫn theo Minh Anh: “Nâng cao vai trò của các nước đang phát triển” https://nhandan.vn/nang-cao-vai-tro-cua-cac-nuoc-dang-phat-trien-post839011.html. Đăng ngày 28/10/2024 - 06:48

[3] Xem: “Vai trò của các nước đang phát triển trong một thế giới đang biến đổi” https://dangcongsan.vn/the-gioi/tin-tuc/vai-tro-cua-cac-nuoc-dang-phat-trien-trong-mot-the-gioi-dang-bien-doi. Ngày đăng 18/03/2013 10:34 (GMT+7)

[4] Xem: “IMF duy trì dự báo tăng trưởng kinh tế toàn cầu ở mức 3,2% trong năm nay” https://kinhtetrunguong.vn/web/guest/thong-tin-quoc-te/imf-duy-tri-du-bao-tang-truong-kinh-te-toan-cau-o-muc-3-2-trong-nam-nay.html  Ngày đăng 25/10/2024 | 14:58 

[5]Dẫn theo Minh Anh: “Nâng cao vai trò của các nước đang phát triển” https://nhandan.vn/nang-cao-vai-tro-cua-cac-nuoc-dang-phat-trien-post839011.html. Đăng ngày 28/10/2024 - 06:48

[6]Dẫn theo: “70 năm Hiệp định Geneva: Lực có mạnh, thế mới vững” https://dantri.com.vn/xa-hoi/70-nam-hiep-dinh-geneva-luc-co-manh-the-moi-vung-20240721064310033.htm . Đăng ngày, 21/07/2024 - 06:43

[7]“Khẳng định vị thế, uy tín quốc tế ngày càng cao của Việt Nam trên trường quốc tế” https://tcnn.vn/news/detail/59434/Khang-dinh-vi-the-uy-tin-quoc-te-ngay-cang-cao-cua-Viet-Nam-tren-truong-quoc-te.html. Đăng ngày 30/06/2023   15:28