Trung Đông và Châu Phi là hai khu vực có vai trò và vị trí chiến lược đặc biệt và tầm ảnh hưởng sâu rộng trên bàn cờ chính trị thế giới. Khu vực này là tâm điểm của nhiều cuộc xung đột địa chính trị, là nơi mà các cường quốc toàn cầu, như: Mỹ, Trung Quốc, Nga và các quốc gia thuộc Liên minh châu Âu (EU) tập trung nhiều nỗ lực nhằm gia tăng ảnh hưởng.

1. Vị trí, vai trò của ba vòng ảnh hưởng tới khu vực

- Vòng 1: Sự điều chỉnh chính sách của các cường quốc đối với khu vực Trung Đông và Châu Phi:

+ Chính sách của Hoa Kỳ:

Hoa Kỳ từ lâu đã xem Trung Đông là một khu vực có tầm quan trọng chiến lược không thể thay thế, chủ yếu là do nguồn tài nguyên dầu mỏ phong phú và vị trí địa chính trị quan trọng của khu vực này. Nicholas John Spykman - một nhà địa chiến lược người Mỹ gốc Hà Lan nổi tiếng với học thuyết “vùng rìa”, cho rằng: “Ai kiểm soát vùng rìa sẽ khống chế được lục địa  Âu - Á, ai khống chế được lục địa  Âu - Á sẽ làm chủ vận mệnh của thế giới”[1]. Vì vậy trong nhiều thập kỷ, Mỹ đã duy trì một sự hiện diện quân sự mạnh mẽ tại Trung Đông, xây dựng các căn cứ quân sự chiến lược, nhằm bảo vệ các lợi ích năng lượng và duy trì ảnh hưởng địa chính trị trong khu vực. Cùng với đó, Mỹ đã xây dựng  quan hệ đồng minh chiến lược với các quốc gia, như: Saudi Arabia, Israel, và các quốc gia vùng Vịnh khác. Tuy nhiên, chính sách của Mỹ đối với Trung Đông đã trải qua nhiều biến đổi lớn, đặc biệt là sau sự kiện 11/9/2001. Chiến lược chống khủng bố toàn cầu của Mỹ đã kéo theo những cuộc chiến tranh kéo dài tại Afghanistan và Iraq, đồng thời cũng tạo ra những thay đổi cơ bản trong cách tiếp cận của Mỹ đối với khu vực này.

Đối với Châu Phi, Mỹ luôn coi Châu Phi là một phần quan trọng trong chiến lược ngoại giao và an ninh quốc gia. Thông qua các chương trình viện trợ phát triển, hợp tác quân sự, và các sáng kiến kinh tế như Đạo luật Tăng trưởng và Cơ hội châu Phi (AGOA), Mỹ đã thúc đẩy sự hiện diện của mình tại Châu Phi. Điều chỉnh chiến lược của Hoa Kỳ đối với khu vực Trung Đông và Châu Phi thể hiện qua sự khác nhau các thời Tổng thống Mỹ.

Dưới thời chính quyền của Tổng thống Barack Obama, Mỹ đã tìm cách giảm sự can thiệp trực tiếp vào các cuộc xung đột ở Trung Đông và chuyển hướng sang các biện pháp ngoại giao và hợp tác quốc tế, nổi bật nhất là thực thi thỏa thuận hạt nhân với Iran vào năm 2015. Tuy nhiên, sự can thiệp của Mỹ không hoàn toàn rút lui mà thay vào đó là một cách tiếp cận gián tiếp hơn, thông qua việc hỗ trợ các đồng minh khu vực và các tổ chức quốc tế.

Dưới thời chính quyền của Tổng thống Donald Trump, chính sách của Mỹ đối với Trung Đông đã có những thay đổi lớn, với việc rút khỏi thỏa thuận hạt nhân Iran (JCPOA) và gia tăng áp lực đối với quốc gia này thông qua các biện pháp trừng phạt kinh tế đã làm gia tăng căng thẳng trong khu vực và ảnh hưởng đến quan hệ quốc tế của Mỹ tại Trung Đông. Đồng thời, Mỹ cũng thúc đẩy việc bình thường hóa quan hệ giữa Israel và một số quốc gia Arab thông qua Hiệp định Abraham, một động thái nhằm củng cố vị thế của Israel trong khu vực và đối phó với ảnh hưởng của Iran. Song song, Mỹ tập trung vào cuộc chiến chống khủng bố và giảm bớt sự can thiệp vào các vấn đề nội bộ của các quốc gia Châu Phi.

Chính quyền của Tổng thống Joe Biden, mặc dù cam kết theo đuổi một chính sách ngoại giao mang tính hợp tác quốc tế hơn, vẫn tiếp tục duy trì sự hiện diện của Mỹ tại Trung Đông, đặc biệt là trong việc đối phó với các mối đe dọa an ninh từ Iran và các nhóm khủng bố. Tuy nhiên, sự chuyển dịch trọng tâm chiến lược của Mỹ sang khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương có thể thấy rõ, và điều này có thể dẫn đến những thay đổi trong cách Mỹ tiếp cận Trung Đông trong tương lai.

Tại Châu Phi, chính sách đối ngoại của Mỹ đã chuyển hướng từ cách tiếp cận cứng rắn sang ngoại giao mềm, tập trung vào phát triển kinh tế và cải thiện quan hệ an ninh. Điều này thể hiện qua sáng kiến Prosper Africa, nhắm tới việc tăng cường quan hệ thương mại và đầu tư vào Châu Phi, đồng thời củng cố quan hệ đồng minh và đối tác nhằm đối phó với sự cạnh tranh ngày càng gia tăng từ phía Trung Quốc và Nga.

+ Chính sách của Trung Quốc:

Trong những năm gần đây, Trung Quốc đã khẳng định là một cường quốc toàn cầu với ảnh hưởng ngày càng tăng tại Trung Đông và Châu Phi. Khác với Mỹ, Trung Quốc tập trung vào việc mở rộng các mối quan hệ kinh tế và đầu tư vào cơ sở hạ tầng, thông qua sáng kiến "Vành đai và Con đường" (BRI), xây dựng “Ngân hàng cơ sở hạ tầng châu Á” (AIIB), xây dựng “Cộng đồng chung vận mệnh châu Á” và “Cộng đồng chung vận mệnh nhân loại”, xây dựng chiến lược “ngoại giao nước lớn”, chiến lược “ngoại giao láng giềng”, là thành viên tích cực sáng lập “Hiệp định Đối tác Kinh tế Toàn diện khu vực”, và xây dựng “Khu vực Thương mại Tự do châu Á - Thái Bình Dương” (FTAAP), “Sáng kiến phát triển toàn cầu” (GDI)…. Trung Quốc đã ký kết hàng loạt các thỏa thuận đầu tư với các quốc gia Trung Đông và Châu Phi, đặc biệt là trong các lĩnh vực như năng lượng, xây dựng hạ tầng, và khai thác tài nguyên.

Trung Quốc đã trở thành đối tác thương mại lớn nhất của nhiều quốc gia trong khu vực, và đang dần thay thế các cường quốc phương Tây trong vai trò là nhà đầu tư lớn nhất tại Châu Phi. Đặc biệt, Trung Quốc đã đầu tư mạnh mẽ vào các dự án khai thác tài nguyên tại các quốc gia như Angola, Nigeria, và Sudan...Điều đó sẽ giúp Trung Quốc đảm bảo nguồn cung cấp năng lượng và nguyên liệu thô, ổn định cho nền kinh tế vận hành và phát triển nhanh chóng của mình.

Mặc dù Trung Quốc không tham gia trực tiếp vào các cuộc xung đột quân sự tại Trung Đông như Mỹ, nhưng nước này vẫn duy trì một sự hiện diện quân sự nhất định tại khu vực này, bao gồm việc thiết lập căn cứ quân sự đầu tiên ở nước ngoài tại Djibouti vào năm 2017. Căn cứ này không chỉ phục vụ các mục đích an ninh, mà còn hỗ trợ các hoạt động thương mại và đầu tư của Trung Quốc tại khu vực.

Trung Quốc cũng đã đóng một vai trò tích cực trong các cuộc đàm phán quốc tế về vấn đề hạt nhân Iran, đồng thời duy trì mối quan hệ tốt với hầu hết các quốc gia trong khu vực, từ Iran đến Saudi Arabia. Sự nồng ấm quan hệ giữa hai nước Saudi Arab - Trung Quốc đã thách thức vị thế, vai trò của Mỹ trong khu vực. Tuy nhiên, sự gia tăng ảnh hưởng của Trung Quốc tại Trung Đông và Châu Phi cũng đã khiến nhiều quốc gia phương Tây lo ngại.Họ đã đưa ra các biện pháp đối phó nhằm hạn chế sự mở rộng của Trung Quốc trong khu vực này.

+ Chính sách của Nga:

Trong nhận thức của Mỹ và phương Tây, nước Nga, có lịch sử can thiệp mạnh mẽ vào các vấn đề quốc tế trong khu vực, đã tăng cường sự hiện diện tại Trung Đông trong những năm gần đây, đặc biệt là sau khi can thiệp quân sự vào Syria vào năm 2015. Động thái này của Nga không chỉ nhằm bảo vệ chế độ của Tổng thống Bashar al-Assad, mà còn nhằm tái khẳng định ảnh hưởng của Nga tại một khu vực mà nước này từng có tầm ảnh hưởng lớn trong thời kỳ Chiến tranh Lạnh.

Nga đã thiết lập mối quan hệ gần gũi với các quốc gia như Iran và Thổ Nhĩ Kỳ, mặc dù các lợi ích của Nga tại Trung Đông đôi khi mâu thuẫn với các quốc gia này. Thông qua việc cung cấp vũ khí và hỗ trợ quân sự, Nga đã củng cố vị thế của mình tại khu vực, đồng thời tham gia vào các cuộc đàm phán hòa bình và các sáng kiến ngoại giao khác nhằm duy trì ảnh hưởng.

Tại Châu Phi, Nga đã tăng cường quan hệ với các quốc gia từng là đồng minh trong thời kỳ Liên Xô, như Angola và Mozambique, và mở rộng ảnh hưởng thông qua việc cung cấp vũ khí, hỗ trợ quân sự và các chương trình đào tạo. Nga cũng đã thiết lập các mối quan hệ thương mại mới với các quốc gia Châu Phi, đặc biệt là trong lĩnh vực khai thác tài nguyên và năng lượng. Sự hiện diện của Nga tại Châu Phi đang ngày càng gia tăng, với nhiều thỏa thuận hợp tác quân sự và kinh tế được ký kết, đồng thời Nga cũng đang tìm cách mở rộng ảnh hưởng của mình trong các tổ chức quốc tế có liên quan đến khu vực này.

+ Chính sách của các quốc gia EU:

Liên minh châu Âu (EU) có một mối quan tâm đặc biệt đối với sự ổn định của Trung Đông và Châu Phi, chủ yếu là do các vấn đề liên quan đến an ninh, nhập cư, và nguồn cung năng lượng. Các quốc gia EU đã duy trì một chính sách ngoại giao đa dạng và phức tạp đối với hai khu vực này, với các mục tiêu chủ yếu bao gồm ngăn chặn khủng bố, giảm thiểu dòng người di cư và thúc đẩy phát triển kinh tế bền vững.

Trong những năm gần đây, EU đã đẩy mạnh các chương trình hỗ trợ phát triển tại Châu Phi, với các sáng kiến như Thỏa thuận Đối tác Kinh tế (EPA) và Liên minh Năng lượng EU - Châu Phi, nhằm tăng cường quan hệ thương mại và đầu tư giữa hai khu vực. EU cũng đã triển khai các nhiệm vụ gìn giữ hòa bình và hỗ trợ nhân đạo tại các quốc gia Trung Đông và Châu Phi bị ảnh hưởng bởi xung đột, như Syria, Libya và các khu vực Sahel của Châu Phi.

Mặc dù EU không có khả năng can thiệp quân sự mạnh mẽ như Mỹ hay Nga, nhưng thông qua các biện pháp ngoại giao và hỗ trợ kinh tế, EU đã và đang đóng góp tích cực vào việc duy trì ổn định và phát triển tại Trung Đông và Châu Phi. Tuy nhiên, sự thiếu đồng thuận giữa các quốc gia thành viên EU về cách tiếp cận đối với các vấn đề quốc tế phức tạp này đã làm giảm hiệu quả của các chính sách chung của khối.

- Vòng 2: Các nước lớn trong khu vực Trung Đông và Châu Phi:

+ Trung Đông: Saudi Arabia, Iran, Thổ Nhĩ Kỳ và Israel:

* Saudi Arabia:

Saudi Arabia với tư cách là một quốc gia trong Tổ chức Các nước Xuất khẩu Dầu mỏ (OPEC), với ảnh hưởng đáng kể đối với giá dầu thế giới. Là một trong những nhà sản xuất dầu lớn nhất và có khả năng điều chỉnh sản lượng, Saudi Arabia đóng vai trò then chốt trong việc định hình thị trường dầu mỏ toàn cầu. Ngoài ra, Saudi Arabia cũng đang thực hiện các chính sách cải cách kinh tế và xã hội thông qua chiến lược Vision 2030, nhằm giảm phụ thuộc vào dầu mỏ và thúc đẩy sự phát triển của các ngành công nghiệp phi dầu mỏ. Saudi Arabia cũng là một quốc gia Hồi giáo Sunni hàng đầu, và vai trò lãnh đạo của quốc gia này trong các tổ chức như Hội đồng Hợp tác Vùng Vịnh (GCC) đã củng cố vị thế của nó trong thế giới Arab. Saudi Arabia đã tham gia vào giải quyết nhiều cuộc xung đột trong khu vực, bao gồm cuộc chiến tại Yemen và cuộc đối đầu với Iran, điều này phản ánh tầm ảnh hưởng của Riyadh trong các vấn đề địa chính trị Trung Đông.

* Iran:

Iran với tiềm năng quân sự và chính trị mạnh mẽ, là một cường quốc khu vực có ảnh hưởng sâu rộng tại Trung Đông, đặc biệt là thông qua mối quan hệ lãnh đạo trong“ Tổ chức kháng khiến”khu vựcvà giữ vai trò to lớn trong các xung đột và giải quyết xung đột trong khu vực. Mặc dù chịu nhiều biện pháp trừng phạt quốc tế, Iran vẫn duy trì một chính sách đối ngoại quyết liệt, với sự hỗ trợ cho các nhóm vũ trang nhưHamas ở Palestin, Hezbollah ở Lebanon và Houthi ở Yemen. Sự đối đầu giữa Iran và Saudi Arabia, được coi là một trong những cuộc cạnh tranh quyền lực chính ở Trung Đông, có tác động lớn đến sự ổn định của khu vực. Nhưng gần đây với sự trung gian hòa giải của Trung Quốc, hai nước Iran và Saudi Arabia đã ký kết thỏa thuận hợp tác và làm giảm sự mất ổn định trong khu vực.Chính sách hạt nhân của Iran cũng đã trở thành một vấn đề quan trọng trong quan hệ quốc tế, với sự quan tâm từ các cường quốc toàn cầu và các tổ chức quốc tế.

* Thổ Nhĩ Kỳ:

Thổ Nhĩ Kỳ có vị trí chiến lược cực kì quan trọnggiữa châu Âu và châu Á, đã và đang gia tăng ảnh hưởng của mình tại Trung Đông thông qua các chính sách ngoại giao và quân sự tích cực. Dưới thời Tổng thống Recep Tayyip Erdoğan, Thổ Nhĩ Kỳ đã can thiệp vào nhiều cuộc xung đột khu vực, bao gồm Syria và Libya, nhằm bảo vệ lợi ích quốc gia và tăng cường vị thế của mình trên trường quốc tế. Thổ Nhĩ Kỳ cũng đóng vai trò quan trọng trong các vấn đề liên quan đến người Kurd và trong việc kiểm soát dòng người tị nạn từ Trung Đông vào châu Âu. Chính sách đối ngoại của Thổ Nhĩ Kỳ tại Trung Đông thể hiện một sự pha trộn giữa tham vọng lãnh đạokhu vực và nhu cầu bảo vệ lợi ích quốc gia.

* Israel:

Israel là một trong những quốc gia có tầm ảnh hưởng lớn nhất tại Trung Đông, với sức mạnh quân sự vượt trội và mối quan hệ đối tác chiến lược với Hoa Kỳvà các đồng minh phương Tây. Vị trí địa chính trị của Israel, cùng với các thách thức an ninh liên quan đến Palestine, Iran, và các nhóm vũ trang khác trong khu vực, đã khiến quốc gia này trở thành một trung tâm của các cuộc xung đột và đàm phán quốc tế. Sự bình thường hóa quan hệ giữa Israel và một số quốc gia Arab gần đây thông qua Hiệp định Abraham đã tạo ra những thay đổi đáng kể trong cục diện chính trị khu vực, đồng thời củng cố vị thế của Israel trên trường quốc tế. Tuy vậy, do nhiều mâu thuẫn khác nhau, cuộc xung đột giữa Israel với thế giới Hồi giáo và các quốc gia vùng Vịnh hiện nay như Hamas ở Palestine, Hezbollah ở Libang và Houthi ở Yemen đã làm gia tăng sự căng thẳng trong khu vực, rất dễ xảy ra cuộc chiến tranh thế giới thứ Ba, đe dọa nghiêm trọng đến hòa bình, ổn định trong khu vực.

+ Châu Phi: Nigeria, Nam Phi, và Ai Cập:

* Nigeria:

Nigeria là quốc gia đông dân nhất Châu Phi và là một trong những nền kinh tế lớn nhất của lục địa này, chủ yếu dựa vào xuất khẩu dầu mỏ, có ảnh hưởng đáng kể trong OPEC và nền kinh tế toàn cầu. Với vai trò lãnh đạo trong Cộng đồng Kinh tế các Quốc gia Tây Phi (ECOWAS) và vị trí chiến lược trong khu vực Tây Phi, Nigeria có ảnh hưởng đáng kể đối với các vấn đề kinh tế và an ninh tại châu Phi. Tuy nhiên, quốc gia này cũng đang phải đối mặt với nhiều thách thức, bao gồm bất ổn nội bộ, sự nổi lên của các nhóm khủng bố như Boko Haram, và những căng thẳng xã hội do phân bổ tài nguyên không đồng đều.

* Nam Phi:

Nam Phi là nền kinh tế phát triển nhất châu Phi và là quốc gia có ảnh hưởng lớn trong các vấn đề chính trị, kinh tế, và xã hội của lục địa. Với vai trò lãnh đạo trong Liên minh châu Phi (AU) và là thành viên của G2 và nhóm BRICS, Nam Phi đóng góp quan trọng vào các nỗ lực duy trì hòa bình và phát triển tại châu Phi. Về mặt kinh tế, Nam Phi là trung tâm tài chính và công nghiệp của châu lục, đồng thời cũng là một trong những quốc gia có quân đội mạnh nhất Châu Phi, giúp duy trì ổn định khu vực. Tuy nhiên, quốc gia này cũng đang phải đối mặt với các thách thức như bất bình đẳng kinh tế, tỷ lệ tội phạm cao, và những căng thẳng xã hội liên quan đến vấn đề đất đai và phân biệt chủng tộc.

* Ai Cập:

Ai Cập là quốc gia có vị trí chiến lược quan trọng, với Kênh đào Suez là một trong những tuyến đường vận tải quan trọng nhất thế giới. Ai Cập cũng là một cường quốc quân sự và có ảnh hưởng lớn trong các vấn đề chính trị và an ninh của Trung Đông và Bắc Phi. Dưới thời Tổng thống Abdel Fattah el-Sisi, Ai Cập đã củng cố vai trò của mình trong việc duy trì ổn định khu vực và đóng vai trò quan trọng trong các sáng kiến hòa bình tại Trung Đông, bao gồm việc làm trung gian hòa giải trong các cuộc đàm phán giữa Israel và Palestine. Về kinh tế, Ai Cập đang nỗ lực thúc đẩy cải cách kinh tế và thu hút đầu tư nước ngoài, đặc biệt là trong các lĩnh vực du lịch và năng lượng.

- Vòng 3: Tầm ảnh hưởng của các quốc gia mới nổi:

Trong khi các cường quốc truyền thống vẫn duy trì ảnh hưởng của mình tại Trung Đông và Châu Phi, một loạt quốc gia mới nổi đang ngày càng khẳng định vai trò của mình trên bàn cờ thế giới. Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE) và Qatar đã nổi lên như những quốc gia có ảnh hưởng lớn về kinh tế và ngoại giao, nhờ vào sự giàu có từ dầu mỏ và khí đốt, cũng như các chiến lược đầu tư mạnh mẽ ra nước ngoài. UAE, với Dubai và Abu Dhabi là những trung tâm tài chính toàn cầu, đã đầu tư mạnh vào các dự án cơ sở hạ tầng tại Châu Phi và xây dựng các quan hệ ngoại giao chặt chẽ với nhiều quốc gia trên thế giới. Qatar, thông qua kênh truyền thông Al Jazeera và việc tổ chức các sự kiện quốc tế như World Cup 2022, đã tăng cường vị thế của mình như một cường quốc mềm trên toàn cầu. Tuy nhiên, sự cạnh tranh giữa UAE và Qatar, đặc biệt trong vấn đề hỗ trợ các nhóm chính trị khác nhau trong khu vực, cũng đã gây ra căng thẳng và chia rẽ trong Hội đồng Hợp tác Vùng Vịnh (GCC).

Tại Châu Phi, Morocco và Algeria là hai quốc gia Bắc Phi có vai trò quan trọng trong khu vực. Morocco, với vị trí địa lý gần gũi với châu Âu và chính sách ngoại giao tích cực, đã phát triển mạnh mẽ mối quan hệ với các quốc gia châu Âu và châu Phi. Morocco cũng đã tái gia nhập Liên minh châu Phi vào năm 2017 sau 33 năm vắng bóng, qua đó củng cố vị thế của mình trên lục địa.  Morocco đã thiết lập một vị thế vững chắc tại Tây Phi thông qua các đầu tư kinh tế và quan hệ ngoại giao chặt chẽ. Algeria là quốc gia lớn nhất Châu Phi về diện tích và có nguồn tài nguyên dầu mỏ và khí đốt dồi dào, cũng đang tìm cách tăng cường ảnh hưởng của mình thông qua các chính sách ngoại giao chủ động và việc mở rộng quan hệ kinh tế với các nước khác trong khu vực và trên thế giới. Algeria có ảnh hưởng lớn trong các vấn đề an ninh khu vực, đặc biệt là trong cuộc chiến chống khủng bố tại Bắc Phi và Sahel. Tuy nhiên, nền kinh tế Algeria vẫn phụ thuộc nhiều vào xuất khẩu năng lượng, và sự bất ổn chính trị trong nước có thể ảnh hưởng đến vai trò của nước này trong khu vực.

2. Đánh giá tác động của Trung Đông và Châu Phi đến cục diện và trật tự thế giới

- Chính trị ngoại giao:

+ Chủ nghĩa khủng bố và mất ổn định:

Chủ nghĩa khủng bố đã trở thành một yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến sự ổn định chính trị và an ninh tại Trung Đông và Châu Phi. Sự phát triển của các tổ chức khủng bố, như: ISIS, Boko Haram, và Al-Shabaab ... đã làm gia tăng các cuộc xung đột và bất ổn trong khu vực, gây ảnh hưởng sâu rộng đến cục diện toàn cầu. ISIS, được thành lập vào năm 2013, nhanh chóng trở thành một trong những tổ chức khủng bố nguy hiểm nhất thế giới. Sự lan rộng của ISIS đã gây ra các cuộc xung đột nghiêm trọng tại Iraq và Syria, đồng thời lôi kéo hàng triệu người vào các cuộc chiến và gây nên tình trạng di cư bất hợp pháp. Boko Haram, hoạt động chủ yếu ở Nigeria, đã trở thành một mối đe dọa lớn đối với an ninh trong khu vực Tây Phi. Từ khi được thành lập vào năm 2002, Boko Haram đã thực hiện hàng loạt các cuộc tấn công và bắt cóc, gây ra tình trạng khẩn cấp nhân đạo và bất ổn trong nhiều quốc gia láng giềng như Chad và Niger. Al-Shabaab, một nhóm khủng bố có liên hệ với Al-Qaeda, hoạt động chủ yếu tại Somalia và các khu vực lân cận, đã gây ra nhiều cuộc tấn công khủng bố và  góp phần tạo nên sự mất ổn định chính trị nghiêm trọng tại Đông Phi. Sự lan rộng của các nhóm khủng bố này không chỉ ảnh hưởng đến an ninh và chính trị trong khu vực , mà còn gây ra các cuộc khủng hoảng nhân đạo và di cư, làm gia tăng áp lực đối với các hệ thống chính trị và xã hội của các quốc gia khác trên thế giới.

+ Thay đổi trong chiến lược ngoại giao của các cường quốc:

Trước tình hình bất ổn định do chủ nghĩa khủng bố tại Trung Đông và Châu Phi diễn ra ngày càng khốc liệt, các cường quốc toàn cầu đã phải điều chỉnh chiến lược ngoại giao của mình để đối phó với các vấn đề an ninh phi truyền thống. Mỹ đã gia tăng sự can thiệp quân sự và hỗ trợ các đồng minh trong khu vực để chống lại các nhóm khủng bố. Chính sách của Mỹ dưới thời chính quyền Tổng thống Donald Trump và Joe Biden đã tập trung vào việc tiêu diệt các lãnh đạo khủng bố và giảm thiểu ảnh hưởng của các nhóm khủng bố. Sự can thiệp quân sự của Mỹ không chỉ giới hạn ở việc tấn công trực tiếp ,mà còn bao gồm việc cung cấp hỗ trợ huấn luyện và tài chính cho các lực lượng địa phương chống khủng bố.

Nga, dưới sự lãnh đạo của Tổng thống Vladimir Putin, đã tăng cường ảnh hưởng của mình tại Trung Đông và châu Phi, đặc biệt là tại Syria. Nga đã hỗ trợ chính quyền Tổng thống Bashar al-Assad trong cuộc chiến chống lại các nhóm đối lập và khủng bố, đồng thời mở rộng ảnh hưởng của mình thông qua các thỏa thuận quân sự và kinh tế với các quốc gia trong khu vực. Nga cũng đã tận dụng sự bất ổn tại Trung Đông  và châu Phi để tăng cường vai trò của mình cho các quốc gia và các tổ chức quốc tế, khu vực.

Trung Quốc luôn tuyên bố duy trì chính sách không can thiệp vào công việc nội bộ của các quốc gia khác, nhưng trên thực tế đã tăng cường sự hiện diện kinh tế và chính trị tại Trung Đông và Châu Phi. Trung Quốc đã đầu tư mạnh mẽ vào cơ sở hạ tầng và khai thác tài nguyên, đồng thời thiết lập các mối quan hệ chiến lược với nhiều quốc gia trong khu vực. Sự gia tăng ảnh hưởng của Trung Quốc có thể làm thay đổi cục diện địa chính trị tại khu vực này và tạo ra các cơ hội và thách thức mới cho các cường quốc khác trong cuộc chống khủng bố.

Liên minh Châu Âu (EU) đã điều chỉnh chính sách đối ngoại của mình để đối phó với các vấn đề an ninh phi truyền thống và chống khủng bố. EU đã tập trung vào việc xây dựng các cơ chế hợp tác và hỗ trợ nhân đạo, đồng thời thúc đẩy các chương trình phát triển bền vững để giải quyết các nguyên nhân gốc rễ của bất ổn và khủng bố. Các chính sách của EU bao gồm việc cung cấp hỗ trợ tài chính cho các quốc gia bị ảnh hưởng, tham gia vào các cuộc đàm phán hòa bình, và thúc đẩy các sáng kiến an ninh khu vực.

- Kinh tế:

+ Dầu mỏ và tài nguyên khoáng sản:

Trung Đông và Châu Phi đều đóng vai trò quan trọng trong nền kinh tế toàn cầu nhờ vào tài nguyên thiên nhiên phong phú của mình. Trung Đông,  mà đại diệnlà  các quốc gia như Saudi Arabia, Iraq, và UAE, là trung tâm của ngành công nghiệp dầu mỏ toàn cầu. Dầu mỏ không chỉ là nguồn năng lượng chính cho nhiều nền kinh tế phát triển, mà còn là yếu tố quan trọng trong chính sách ngoại giao và an ninh quốc tế. Sự biến động trong giá dầu và sự phụ thuộc vào nguồn cung từ Trung Đông có thể ảnh hưởng lớn đến nền kinh tế toàn cầu, từ giá năng lượng đến chính sách kinh tế của các quốc gia tiêu thụ dầu lớn trên thế giới.

Châu Phi cũng sở hữu các tài nguyên khoáng sản phong phú, bao gồm vàng, kim cương, và các khoáng sản quan trọng khác. Các quốc gia như Nam Phi, Nigeria, và Congo... đã trở thành trung tâm khai thác và xuất khẩu khoáng sản, đóng góp vào sự phát triển kinh tế toàn cầu. Sự gia tăng nhu cầu về khoáng sản trong các ngành công nghiệp công nghệ cao và xây dựng đã làm gia tăng tầm quan trọng của Châu Phi trong nền kinh tế toàn cầu. Tuy nhiên, việc quản lý tài nguyên và phát triển bền vững vẫn là những thách thức lớn mà các quốc gia Châu Phi phải đối mặt trong hiện tại và tương lai.

- Thị trường:

Sự phát triển của thị trường tại Trung Đông và Châu Phi đã làm gia tăng vai trò của các nền kinh tế này trong thương mại toàn cầu. Trung Đông với vị trí đia chiến lược quan trọng tại giao điểm giữa Châu Á, Châu Âu, và Châu Phi, đã trở thành một trung tâm thương mại và tài chính quan trọngtrong khu vực và toàn cầu. Các quốc gia trong khu vực này đã tăng cường đầu tư vào cơ sở hạ tầng và dịch vụ tài chính để hỗ trợ sự phát triển kinh tế và đẩy mạnh thu hút đầu tư quốc tế. Sự tăng trưởng của thị trường tiêu dùng và đầu tư trong khu vực đã tạo ra các cơ hội lớn cho các doanh nghiệp toàn cầu và thúc đẩy sự hội nhập kinh tế quốc tế ngày càng sâu rộng.

Châu Phi, với sự gia tăng dân số và nhu cầu tiêu dùng, đang trở thành một thị trường ngày càng quan trọng. Sự phát triển của các ngành công nghiệp như nông nghiệp, năng lượng, và công nghệ thông tin đã thúc đẩy tăng trưởng kinh tế và mở rộng thị trường tiêu dùng. Các tổ chức quốc tế và các cường quốc đã tăng cường đầu tư vào các dự án cơ sở hạ tầng và phát triển để khai thác tiềm năng kinh tế của Châu Phi. Sự phát triển này không chỉ tạo ra cơ hội cho các doanh nghiệp toàn cầu mà còn góp phần vào việc nâng cao chất lượng cuộc sống và giảm nghèo trong khu vực.

- Văn hóa - Xã hội:

+ Vai trò của Hồi giáo:

Hồi giáo đã đóng một vai trò quan trọng trong chính trị và xã hội toàn cầu, đặc biệt là tại Trung Đông và Châu Phi. Sự phát triển của Hồi giáo và ảnh hưởng của nó đã tạo ra các động lực chính trị và xã hội quan trọng trong khu vực. Hồi giáo không chỉ là một tôn giáo mà còn là một hệ thống giá trị và chính trị, ảnh hưởng đến các quyết định chính trị và xã hội trong nhiều quốc gia. Tại Trung Đông, các quốc gia như Saudi Arabia và Iran đã sử dụng ảnh hưởng tôn giáo của mình để xây dựng các mối quan hệ chiến lược và thúc đẩy các chính sách đối ngoại.

Tại Châu Phi, Hồi giáo đã đóng góp vào sự hình thành các cấu trúc xã hội và chính trị trong nhiều quốc gia, đặc biệt là ở các khu vực như Bắc Phi và Đông Phi. Sự gia tăng ảnh hưởng của các nhóm Hồi giáo chính trị và xã hội đã tạo ra các thách thức và cơ hội trong việc quản lý sự đa dạng tôn giáo và văn hóa. Các quốc gia trong khu vực cần phải điều chỉnh các chính sách và chiến lược để ứng phó với sự đa dạng này và xây dựng các cơ chế hòa bình và hợp tác.

+ An ninh phi truyền thống:

Các vấn đề an ninh phi truyền thống, bao gồm dịch bệnh, ô nhiễm môi trường, và an ninh mạng,an ninh lương thực, an ninh nguồn nước đang trở thành những thách thức ngày càng lớn đối với Trung Đông và Châu Phi. Dịch bệnh như COVID-19 đã làm gia tăng áp lực đối với các hệ thống y tế và xã hội trong khu vực. Việc đối phó với dịch bệnh đòi hỏi sự hợp tác quốc tế và các chiến lược phòng chống hiệu quả để bảo vệ sức khỏe cộng đồng và duy trì sự ổn định xã hội.

Ô nhiễm môi trường cũng là một vấn đề nghiêm trọng, đặc biệt là trong các khu vực đô thị hóa nhanh chóng và các khu vực khai thác tài nguyên. Các vấn đề như biến đổi khí hậu, ô nhiễm không khí, và ô nhiễm nguồn nước đang ảnh hưởng đến sức khỏe cộng đồng và môi trường sống. Các quốc gia trong khu vực cần phải thực hiện các chính sách bảo vệ môi trường và phát triển bền vững để giảm thiểu tác động của ô nhiễm và biến đổi khí hậu.

An ninh mạng cũng đã trở thành một vấn đề quan trọng trong việc bảo vệ dữ liệu và hệ thống thông tin. Sự gia tăng các cuộc tấn công mạng và các mối đe dọa an ninh mạng đã tạo ra các thách thức mới cho các quốc gia và doanh nghiệp trong khu vực. Việc bảo vệ cơ sở hạ tầng mạng và nâng cao khả năng chống chịu của các hệ thống thông tin là rất quan trọng để duy trì an ninh và ổn định.

Trong thập kỷ tới: (i) Trung Đông và Châu Phi sẽ tiếp tục đóng vai trò quan trọng trong cục diện và trật tự thế giới; (ii) Trung Đông sẽ giữ vai trò then chốt trong cung cấp năng lượng toàn cầu và tiếp tục là trung tâm của các cuộc xung đột chính trị và an ninh; (iii) Sự gia tăng ảnh hưởng của các cường quốc như Trung Quốc và Nga tại khu vực này có thể tạo ra những thay đổi đáng kể trong cấu trúc quyền lực toàn cầu; (iv) Châu Phi sẽ ngày càng trở thành một trung tâm quan trọng trong nền kinh tế toàn cầu nhờ vào sự phát triển nhanh chóng của thị trường tiêu dùng và nguồn tài nguyên phong phú; (v) Sự tăng trưởng dân số và nhu cầu tiêu dùng tại Châu Phi sẽ tạo ra nhiều cơ hội cho các doanh nghiệp toàn cầu và thúc đẩy sự phát triển kinh tế trong khu vực; (vi) Các vấn đề an ninh phi truyền thống sẽ tiếp tục là những thách thức lớn, đòi hỏi sự hợp tác và nỗ lực toàn cầu để giải quyết; (vii) Sự phát triển bền vững, quản lý tài nguyên hiệu quả và cải thiện hệ thống giáo dục và y tế sẽ đóng vai trò quan trọng trong việc đảm bảo sự ổn định và phát triển bền vững của khu vực.

PGS, TS. Đinh Công Hoàng

Viện nghiên cứu Nam Á, Tây Á và Châu Phi

[1] Nicholas John Spykman, The Geography of the Peace, 1942.