Qua 60 năm thiết lập quan hệ ngoại giao, đặc biệt là sau 45 năm ký Hiệp ước Hữu nghị và Hợp tác, tình đoàn kết đặc biệt, thủy chung và hợp tác toàn diện Việt Nam - Lào ngày càng được củng cố, đổi mới và phát triển sâu rộng. Với truyền thống đoàn kết, cùng nỗ lực của lãnh đạo và người dân hai nước, Việt Nam - Lào quyết tâm vượt qua khó khăn, cùng nhau vun đắp cho mối quan hệ giữa hai Đảng, hai Nhà nước và nhân dân hai nước mãi mãi xanh tươi, đời đời bền vững.

1. Đặc điểm

Bản chất của quan hệ đặc biệt Việt Nam - Lào bắt nguồn từ lòng yêu nước nồng nàn kết hợp với chủ nghĩa quốc tế trong sáng; tình đoàn kết thủy chung và niềm tin về lòng chân thành, trong sáng mà hai dân tộc Việt Nam, Lào dành cho nhau; sự giúp đỡ đến mức cao nhất nhằm thực hiện thắng lợi các nhiệm vụ cách mạng và tạo nền tảng vững chắc cho sự phát triển tương lai của hai dân tộc.

Bản chất của quan hệ đặc biệt Việt Nam - Lào được nuôi dưỡng, phát triển bằng sức cảm hóa sâu sắc của quan điểm “giúp bạn là mình tự giúp mình” do Chủ tịch Hồ Chí Minh chỉ dẫn là phương hướng xử lý hài hòa lợi ích của hai dân tộc; là vũ khí sắc bén chống tư tưởng dân tộc hẹp hòi, ban ơn.

Quan hệ đặc biệt Việt Nam - Lào có những đặc điểm nổi bật:

- Quan hệ Việt Nam - Lào phát triển từ quan hệ truyền thống lên quan hệ đặc biệt.

- Quan hệ đặc biệt Việt Nam - Lào do Chủ tịch Hồ Chí Minh xây dựng nền móng và chính Người cùng Chủ tịch Cayxỏn Phômvihản, Chủ tịch Xuphanuvông và các thế hệ lãnh đạo hai Đảng, hai Nhà nước dày công vun đắp; đặt dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Đông Dương, Đảng Cộng sản Việt Nam và Đảng Nhân dân cách mạng Lào.

- Xây dựng, bảo vệ và phát triển quan hệ đặc biệt Việt Nam - Lào, Lào - Việt Nam là sự nghiệp của Nhân dân Việt Nam và Nhân dân Lào.

- Quan hệ đặc biệt Việt Nam - Lào mang tính xuyên suốt, toàn diện và bền vững.

Tất cả nhân tố trên đều lắng đọng, kết tinh và qua kiểm nghiệm trên nhiều bước đường gian khó, hiểm nghèo đã biến quan hệ đặc biệt Việt Nam - Lào thành giá trị văn hoá nhân văn trường tồn và phát triển cùng thời gian.

2. Thuận lợi:

1) Nhiều sự kiện chính trị quan trọng đã được hai quốc gia tổ chức thành công. Cụ thể, hai nước đã tổ chức thành công Đại hội Đảng, chuyển giao thành công nhiều vị trí lãnh đạo quan trọng trong Đảng và Chính phủ. Hai nước đã tổ chức thành công các cuộc bầu cử đại biểu Quốc hội. Việc tổ chức thành công các sự kiện này sẽ góp phần đảm bảo sự ổn định về mặt chính trị, tạo nền tảng quan trọng cho việc chỉ đạo thực hiện thành công các mục tiêu chính trị - đối ngoại, an ninh - quốc phòng, kinh tế, văn hóa - xã hội của mỗi nước.

(2) Tầm quan trọng của Việt Nam và Lào trong chính sách đối ngoại của mỗi nước đã được khẳng định trong các văn kiện đại hội của hai Đảng. Đây là định hướng chính trị - đối ngoại quan trọng cho việc thúc đẩy quan hệ Việt Nam - Lào trong thời gian tới.

(3) Cụ thể hóa chỉ đạo, định hướng của hai Đảng, hai nước Việt Nam và Lào xây dựng kế hoạch hợp tác trong thời gian tới. Nhiều Hiệp định, thỏa thuận đã được ký kết giữa hai quốc gia như: Hiệp định hợp tác song phương Việt Nam - Lào trong giai đoạn 2021 - 2025; Thỏa thuận hợp tác giữa Văn phòng Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam và Văn phòng Trung ương Đảng Nhân dân cách mạng Lào giai đoạn 2021 - 2025; Kế hoạch hợp tác văn hóa, nghệ thuật và du lịch giữa Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Việt Nam và Bộ Thông tin, Văn hóa và Du lịch Lào giai đoạn 2021 - 2025… Đặc biệt, lãnh đạo hai nước đã ký kết Thỏa thuận Chiến lược hợp tác Việt Nam - Lào giai đoạn 2021 - 2030. Với việc nhiều Hiệp định, thỏa thuận được ký kết giữa hai quốc gia, kỳ vọng quan hệ chính trị, ngoại giao giữa hai nước tiếp tục đi vào chiều sâu, thực chất và hiệu quả; nâng cao hiệu quả hợp tác giữa hai nước, kết hợp ở tất cả các cấp, các ngành, các địa phương…

(4) Chia sẻ kinh nghiệm phát triển kinh tế. Trong bối cảnh đại dịch Covid-19, Lào phải đối mặt với nhiều khó khăn, thách thức, đặc biệt là vấn đề nợ công. Những bài học kinh nghiệm của Việt Nam trong quá trình tái cấu trúc nền kinh tế và tái cơ cấu nợ công, phát triển kinh tế - xã hội, thu hẹp khoảng cách giữa thành thị - nông thôn, xóa đói, giảm nghèo và nâng cao đời sống người dân sẽ có ý nghĩa tham khảo quan trọng với Lào.

(5) Hợp tác, đấu tranh, phòng, chống các hoạt động sản xuất và buôn bán ma túy. Đây là một trong những trọng điểm về đối ngoại quốc phòng, an ninh của Việt Nam và Lào trong thời gian tới. Quyết tâm và cam kết hợp tác giữa lãnh đạo hai nước, giữa các địa phương trong hợp tác quốc phòng - an ninh hứa hẹn sẽ thúc đẩy hơn nữa các hoạt động hợp tác giữa Việt Nam và Lào trong lĩnh vực này.

(6) Thúc đẩy hợp tác trong lĩnh vực giáo dục - đào tạo. Đây là một lĩnh vực được Đảng và Nhà nước hai nước đặc biệt quan tâm. Vấn đề phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, đáp ứng nhu cầu phát triển là một trong những mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội quan trọng của Lào. Việt Nam trong thời gian tới, bên cạnh việc tiếp tục duy trì các hoạt động hỗ trợ, hợp tác giáo dục - đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao, có thể chú trọng và ưu tiên đào tạo tại chỗ cho lao động Lào làm việc tại các nhà máy, khu công nghiệp…

(7) Tiếp tục phối hợp chặt chẽ tại các diễn đàn đa phương. Trong bối cảnh hai quốc gia ngày càng tham gia sâu rộng vào nền kinh tế thế giới. Việc phối hợp chặt chẽ tại các diễn đàn đa phương, đặc biệt là trong khuôn khổ ASEAN sẽ giúp thắt chặt mối quan hệ hai nước Việt Nam - Lào, đồng thời mang lại nhiều cơ hội phát triển kinh tế - xã hội cho mỗi nước cũng như cho cả khu vực.

3. Một số thách thức:

(1) Bối cảnh kinh tế thế giới với các cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn, đặc biệt là giữa Mỹ và Trung Quốc sẽ tiếp tục ảnh hưởng và là một thách thức với mối quan hệ giữa Việt Nam - Lào. Với các mục tiêu và lợi ích chiến lược lâu dài khác nhau, các nước lớn có thể gây sức ép với các nước trong khu vực ASEAN trong một số vấn đề có lợi ích chiến lược, tăng cường tranh giành ảnh hưởng, từ đó gây áp lực và tạo ra những thách thức đối với quan hệ Việt Nam - Lào.

(2) Đại dịch Covid-19 đặt ra nhiều khó khăn, thách thức về kinh tế - xã hội cho cả Việt Nam và Lào. Trong bối cảnh đại dịch Covid-19, hai quốc gia phải dành nhiều nguồn lực để ứng phó, cùng với các biện pháp kiểm soát dịch bệnh nghiêm ngặt để hạn chế lây lan dịch bệnh đã khiến việc hiện thực hóa các thỏa thuận, nhất là các dự án hợp tác đầu tư, hợp tác giáo dục - đào tạo, du lịch… giữa hai nước bị chậm lại.

4. Nâng cao chất lượng hợp tác đưa quan hệ đặc biệt Việt Nam - Lào ngày càng phát triển trong giai đoạn mới

Bối cảnh tình hình quốc tế và khu vực đang và sẽ có những biến động phức tạp, khó dự báo, khuynh hướng hội nhập kinh tế quốc tế và khu vực vẫn chiếm ưu thế, song cũng xuất hiện xu hướng bảo hộ mậu dịch và dân tộc chủ nghĩa. Để tăng cường hợp tác toàn diện, đưa quan hệ đặc biệt Việt Nam – Lào trong tình hình mới, hai nước cần tiếp tục bổ sung và phát triển cơ chế, chính sách, chương trình và tổ chức chỉ đạo hợp tác cho phù hợp với thực tế và những đòi hỏi mới của sự hợp tác toàn diện giữa hai nước.

Trong quá trình tăng cường quan hệ hợp tác toàn diện, hai bên cần luôn luôn tôn trọng đường lối đối ngoại độc lập, tự chủ và chủ trương đa phương hóa, đa dạng hóa các quan hệ đối ngoại của nhau.

Trong quan hệ hợp tác kinh tế phải chú trọng tăng cường tính thực chất, hiệu quả và chất lượng. Các chương trình hợp tác, nhất là từ phía Việt Nam (các dự án của Việt Nam đầu tư vào Lào) phải phù hợp với yêu cầu của công cuộc xây dựng đất nước, bảo vệ toàn vẹn lãnh thổ, an ninh quốc gia và phát triển bền vững của Lào. Việt Nam cần ưu tiên các dự án hợp tác với Lào phù hợp với quy hoạch và kế hoạch phát triển của Lào.

Việt Nam và Lào cần phát huy quan hệ hữu nghị vĩ đại, tình đoàn kết đặc biệt trở thành động lực thúc đẩy ngày càng mạnh mẽ hợp tác toàn diện, đặc biệt là hợp tác kinh tế phục vụ mục tiêu phát triển của mỗi nước, đưa hợp tác toàn diện Việt Nam - Lào trong thời gian tới ngang tầm với quan hệ truyền thống đặc biệt giữa hai nước.

Tính chất đặc biệt của quan hệ Việt Nam - Lào khác căn bản với các quan hệ đối tác thông thường ở chỗ nó là quan hệ hợp tác chiến lược toàn diện, bao gồm cả chính trị, an ninh, kinh tế, văn hóa,... phù hợp với thông lệ quốc tế, song có ưu tiên, ưu đãi cho nhau cao hơn cả các quan hệ song phương khác. Cán bộ và nhân dân hai nước cần thống nhất nhận thức về tính chất đặc biệt này. Cả hai bên cần có tầm nhìn rộng hơn, toàn diện và lâu dài hơn, không chỉ ở các lợi ích kinh tế thuần túy và ngắn hạn.

Để tăng cường quan hệ hợp tác chiến lược toàn diện Việt Nam - Lào, trong giai đoạn mới, cần chú trọng định hướng cơ bản của chiến lược hợp tác Việt Nam - Lào, đó là: Phát huy truyền thống quan hệ đặc biệt Việt Nam - Lào trở thành động lực tạo ra sự chuyển biến mạnh mẽ trong hợp tác kinh tế, góp phần thực hiện mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội và hội nhập của mỗi nước. Trong đó, không ngừng nâng cao nhận thức và làm sâu sắc thêm quan hệ đặc biệt Việt Nam - Lào trong hợp tác kinh tế, văn hóa, giáo dục, khoa học - kỹ thuật, tạo sự chuyển biến mạnh mẽ, thúc đẩy hợp tác kinh tế ngang tầm với quan hệ truyền thống giữa hai nước. Thấm nhuần tư tưởng chỉ đạo: Coi trọng, phát triển và củng cố mối quan hệ hữu nghị vĩ đại, đoàn kết đặc biệt và sự hợp tác toàn diện giữa hai nước, xem đây là nhiệm vụ có tầm chiến lược to lớn, thiết thực phục vụ lợi ích đảm bảo ổn định an ninh chính trị và phát triển của mỗi nước. Coi hợp tác và nâng cao chất lượng giáo dục - đào tạo và phát triển nguồn nhân lực là nhiệm vụ chiến lược lâu dài giữa hai nước nhằm hình thành một thế hệ mới kế cận có đầy đủ năng lực và nhận thức một cách sâu sắc về mối quan hệ hữu nghị vĩ đại, tình đoàn kết đặc biệt và hợp tác toàn diện giữa hai nước, tạo lòng tin vững chắc, lâu dài lẫn nhau, góp phần tăng cường bền vững mối quan hệ giữa hai Đảng và hai Nhà nước. Đặc biệt coi trọng đào tạo và bồi dưỡng đội ngũ cán bộ chính trị, nhất là đội ngũ cán bộ các cấp của các địa phương Lào, cán bộ làm việc ở các dự án giữa hai nước; kết hợp hài hòa giữa đào tạo và bồi dưỡng, giữa số lượng và chất lượng, giữa đào tạo chính quy các bậc học với đào tạo nghề.

Thường xuyên phối hợp và cụ thể hóa quan điểm về quan hệ đặc biệt Việt Nam - Lào trên tinh thần các tuyên bố chung và thỏa thuận cấp cao giữa lãnh đạo hai Đảng, hai Nhà nước vào các nội dung hợp tác kinh tế, văn hóa, khoa học - kỹ thuật giữa hai nước. Từng bước nâng cao chất lượng và hiệu quả hợp tác trên nguyên tắc bình đẳng, cùng có lợi và tinh thần quan hệ đặc biệt theo luật pháp của mỗi nước trên cơ sở những nội dung sau:

- Tiếp tục đầu tư và phát huy những tiềm năng, lợi thế của hai nước nhằm bổ sung nguồn lực cho nhau, phù hợp với mục tiêu, kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội của mỗi nước theo từng giai đoạn, góp phần thực hiện thành công mục tiêu công nghiệp hóa, hiện đại hóa ở cả hai nước.

- Quan tâm đặc biệt tới việc bảo đảm kết nối giao thông đường bộ trên các trục huyết mạch và các tuyến kết nối qua biên giới với các cảng biển của Việt Nam để phục vụ đầu tư, thương mại và hội nhập giữa hai nước trên nguyên tắc đầu tư đồng bộ và đồng thời giữa hai bên.

- Tăng cường và nâng cao vai trò hợp tác giúp đỡ lẫn nhau giữa các bộ, ngành, tổ chức, địa phương và doanh nghiệp hai nước. Gắn phát triển kinh tế - xã hội với quốc phòng, an ninh, đặc biệt là các địa phương có chung đường biên giới nhằm phát triển các địa phương khu vực biên giới trở thành hậu phương chiến lược vững chắc, ổn định, hòa bình, hữu nghị, hợp tác, tạo sự gắn bó, tin tưởng lẫn nhau lâu dài.

- Hai bên phối hợp chặt chẽ việc rà soát, hoàn thành việc bổ sung sửa đổi các văn bản thỏa thuận, phối hợp xây dựng cơ chế, chính sách mới phù hợp với luật pháp và tình hình thực tế mỗi nước, thể hiện mối quan hệ đặc biệt giữa hai nước và thông lệ quốc tế, tạo sự chuyển biến trong hợp tác kinh tế cũng như hội nhập quốc tế và khu vực của mỗi nước.

- Phối hợp chặt chẽ trong việc thực hiện các cam kết và có sự đồng thuận trong các khuôn khổ hợp tác đa phương đối với những vấn đề có liên quan đến hai nước.

Trên cơ sở những kết quả to lớn của sự hợp tác toàn diện Việt Nam - Lào những năm qua, lãnh đạo cấp cao hai Đảng, hai Nhà nước thống nhất đặt ưu tiên cao nhất cùng phấn đấu nâng quan hệ đặc biệt Việt Nam -Lào lên tầm cao mới, theo phương châm chất lượng và hiệu quả, góp phần giữ vững ổn định an ninh chính trị, tăng trưởng kinh tế bền vững, hội nhập ngày càng sâu rộng và có vị thế xứng đáng trên trường quốc tế. Để đạt được mục tiêu này, lãnh đạo cấp cao hai nước đã nhất trí: trước hết, tiếp tục củng cố, tăng cường sự gắn bó, tin cậy và phối hợp chặt chẽ, thường xuyên trong những vấn đề có tính chiến lược giữa hai Đảng, hai Nhà nước; duy trì các cuộc gặp cấp cao truyền thống; tăng cường tuyên truyền, giáo dục bằng nhiều hình thức phong phú, hiệu quả và thiết thực về mối quan hệ hữu nghị vĩ đại, tình đoàn kết đặc biệt và hợp tác toàn diện Việt Nam - Lào cho toàn thể cán bộ, đảng viên và nhân dân hai nước, đặc biệt là thế hệ thanh thiếu niên hôm nay và mai sau.