Việt Nam và Campuchia là hai quốc gia láng giềng trên bán đảo Đông Dương có những nét tương đồng về địa lý tự nhiên, lịch sử, văn hóa... và sớm hợp tác, giúp đỡ nhau trong sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc, phát triển kinh tế - xã hội.

Từ nền tảng ban đầu do Chủ tịch Hồ Chí Minh và Thái Thượng hoàng Norodom Sihanouk xây dựng, mối quan hệ Việt Nam - Campuchia đã được các thế hệ lãnh đạo hai nước dày công vun đắp và phát triển, coi đây là mối quan hệ chiến lược, lâu dài, có ý nghĩa sống còn đối với sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc của mỗi nước.

1. Từ quan hệ truyền thống, láng giềng, thân thiện đến quan hệ hữu nghị, đoàn kết, gắn bó

Việt Nam và Campuchia là hai nước có lịch sử phát triển lâu đời. Trong quá trình phát triển của mình, hai dân tộc Việt Nam và Campuchia đều khắc họa được những nét riêng biệt và tạo nên những kỳ tích trong xây dựng đời sống văn hóa vật chất và tinh thần của mình; đồng thời cũng diễn ra quá trình tiếp xúc và giao lưu văn hóa Việt Nam - Campuchia, tạo nên nhiều nét tương đồng trong các lĩnh vực văn học, nghệ thuật, ngôn ngữ, tín ngưỡng, tôn giáo, phong tục tập quán,... làm sâu đậm thêm tính nhân văn, hòa hiếu, khoan dung giữa các cộng đồng xã hội biết che chở, đùm bọc lẫn nhau. Thành quả này là sự hội tụ của hệ thống các giá trị văn hóa nhân văn được Nhân dân Việt Nam và Nhân dân Campuchia gìn giữ và phát triển qua nhiều thế hệ. Điều này phản ánh đặc trưng cơ bản là tính tương đồng và đa dạng của văn hóa khu vực Đông Nam Á nói chung và Việt Nam, Campuchia nói riêng.

Trước những âm mưu và thủ đoạn chia để trị của thực dân Pháp, Nhân dân ở cả ba nước đứng lên đấu tranh chống lại sự cai trị tàn bạo của chúng, ủng hộ, giúp đỡ lẫn nhau trong cuộc chiến đấu chống kẻ thù chung. Trong bối cảnh đó, Nguyễn Ái Quốc (Hồ Chí Minh), nhà yêu nước vĩ đại của dân tộc Việt Nam đã sớm phát hiện và đặt trọn niềm tin vào sức mạnh quật khởi tiềm tàng của các dân tộc Đông Dương: “Đằng sau sự phục tùng tiêu cực, người Đông Dương giấu một cái gì đang sôi sục, đang gào thét và sẽ bùng nổ một cách ghê gớm, khi thời cơ đến... Sự tàn bạo của chủ nghĩa tư bản đã chuẩn bị đất rồi: Chủ nghĩa xã hội chỉ còn phải làm cái việc là gieo hạt giống của công cuộc giải phóng nữa thôi”. Đây chính là cội nguồn sâu xa của tư tưởng đoàn kết Nhân dân Đông Dương.

Trải qua chiều dài lịch sử, quan hệ Việt Nam - Campuchia được hình thành và phát triển không ngừng, từ quan hệ truyền thống, láng giềng, thân thiện trở thành quan hệ hữu nghị, đoàn kết gắn bó với nhau trong sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc. Tình đoàn kết chiến đấu ấy nảy sinh từ yêu cầu và nguyện vọng của cuộc đấu tranh lâu dài chống thực dân Pháp xâm lược, được Chủ tịch Hồ Chí Minh - lãnh tụ của dân tộc Việt Nam khởi xướng và cùng với các lãnh tụ của phong trào giải phóng dân tộc Campuchia sáng suốt phát huy tạo nên sức mạnh to lớn giúp Nhân dân hai nước thực hiện thành công những mục tiêu cao cả của mình: Độc lập dân tộc, chủ quyền, toàn vẹn lãnh thổ, hòa bình, phồn vinh và cùng phát triển.

2. Ý nghĩa lịch sử của quan hệ Việt Nam – Campuchia

Quan hệ Việt Nam - Campuchia là nhân tố rất quan trọng trong sự nghiệp đấu tranh giành độc lập, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc của mỗi nước

Ngay từ khi thực dân Pháp xâm lược ba nước Đông Dương (thập niên 1860), Nhân dân ở ba nước Việt Nam, Campuchia và Lào đã ủng hộ, giúp đỡ lẫn nhau trong cuộc chiến đấu chống kẻ thù chung.

Năm 1930, Đảng Cộng sản Đông Dương ra đời, tạo bước chuyển biến về chất của quan hệ Việt Nam - Campuchia và cũng là sự kiện đánh dấu sự ra đời của quy luật giành thắng lợi: ba nước Đông Dương phải đoàn kết thành một khối thống nhất trong công cuộc chống ngoại xâm, giành độc lập và xây dựng đất nước mình.

Trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp (1945 - 1954), dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Đông Dương (sau này là Đảng Lao động Việt Nam và Đảng Nhân dân cách mạng Khmer), Nhân dân hai nước Việt Nam và Campuchia đã giúp đỡ nhau xây dựng lực lượng cách mạng, liên minh chiến đấu, từng bước giành thắng lợi cho cả hai dân tộc. Sức mạnh đoàn kết Việt Nam - Campuchia - Lào đã góp phần quan trọng buộc thực dân Pháp phải ký Hiệp định Giơnevơ, chấm dứt chiến tranh, lập lại hòa bình ở Đông Dương; cam kết tôn trọng độc lập, chủ quyền, thống nhất và toàn vẹn lãnh thổ của Việt Nam, Lào và Campuchia.

Sau khi thực dân Pháp rút khỏi Đông Dương, đế quốc Mỹ đã sử dụng nhiều thủ đoạn xâm lược với mức độ khác nhau đối với từng nước Việt Nam, Campuchia, Lào và trở thành kẻ thù chung của Nhân dân Đông Dương. Trước bối cảnh đó, Đảng Lao động Việt Nam, Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa chủ trương thắt chặt quan hệ với Chính phủ Vương quốc Campuchia và luôn coi trọng phát triển khối đoàn kết chặt chẽ giữa Nhân dân hai nước vì mục tiêu chống đế quốc Mỹ xâm lược, vì độc lập, hòa bình và phồn vinh của hai dân tộc. Nhờ có mối quan hệ tốt đẹp đó, Việt Nam đã có điều kiện chuyên chở hàng hóa, vũ khí qua cảng Sihanouk Ville và đường mòn Hồ Chí Minh qua lãnh thổ Campuchia để chi viện cho chiến trường miền Nam.

Sau khi đế quốc Mỹ mở rộng chiến tranh sang Campuchia (năm 1970), quan hệ Việt Nam - Campuchia đã thực sự trở thành liên minh chiến đấu chống kẻ thù chung. Khối liên minh đoàn kết Việt Nam - Campuchia - Lào đã tạo điều kiện để cách mạng Campuchia xây dựng được lực lượng vũ trang mạnh, phối hợp với quân tình nguyện Việt Nam đánh bại các cuộc tiến công của quân Mỹ, quân Sài Gòn và quân Lon Nol trên chiến trường Campuchia, làm thất bại chiến lược “Khmer hóa chiến tranh”, “Đông Dương hóa chiến tranh” của đế quốc Mỹ… Tình đoàn kết, liên minh chiến đấu Việt Nam - Campuchia - Lào thực sự là một trong những yếu tố cơ bản tạo nên sức mạnh tổng hợp, đánh bại đế quốc Mỹ, giải phóng ba nước ngay trong năm 1975.

Khẳng định ý nghĩa và giá trị của tình đoàn kết Việt Nam - Campuchia và rộng hơn là khối đoàn kết Việt Nam - Campuchia - Lào đối với sự nghiệp chống đế quốc xâm lược của ba dân tộc, Tổng Bí thư Đảng Cộng sản Việt Nam Lê Khả Phiêu nêu rõ: Trong cuộc kháng chiến giải phóng dân tộc của Việt Nam - Lào - Campuchia đối với chủ nghĩa thực dân, ba nước đã có sự gắn bó, phối hợp để chống kẻ thù chung, cho nên Việt Nam giúp Lào, Campuchia và ngược lại Lào, Campuchia cũng giúp Việt Nam. Ba dân tộc đều có sự phối hợp, giúp đỡ lẫn nhau. Riêng về Việt Nam, chúng tôi luôn biết ơn Nhà nước và Nhân dân hai nước Campuchia và Lào.

Mối quan hệ Việt Nam - Campuchia góp phần tạo dựng môi trường hòa bình, hợp tác, hữu nghị giữa các nước Đông Nam Á

Thắng lợi của Nhân dân Việt Nam, Campuchia và Lào trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp (1945 - 1954) đã cổ vũ mạnh mẽ phong trào đấu tranh giành độc lập của Nhân dân các nước thuộc địa và nửa thuộc địa trên thế giới (trong đó có nhiều nước ở Đông Nam Á), mở đầu cho quá trình sụp đổ hoàn toàn của chủ nghĩa thực dân cũ trên toàn thế giới.

Thay chân thực dân Pháp, đế quốc Mỹ nhảy vào Đông Dương hòng biến nơi này thành thuộc địa kiểu mới và căn cứ quân sự, thực hiện chiến lược toàn cầu của Mỹ. Dù đế quốc Mỹ đã dùng mọi chiến lược, thủ đoạn đẩy cuộc chiến tranh ở Đông Dương lên mức tàn khốc nhất nhưng cuối cùng cũng bị thất bại trước sức mạnh đoàn kết của Nhân dân ba nước Đông Dương.

Thắng lợi của Nhân dân Việt Nam, Campuchia và Lào trong cuộc kháng chiến chống đế quốc Mỹ không chỉ lập lại hòa bình trên bán đảo Đông Dương, góp phần giữ gìn hòa bình và ổn định ở Đông Nam Á, mà còn “đi vào lịch sử thế giới như một chiến công vĩ đại của thế kỷ XX, một sự kiện có tầm quốc tế to lớn và có tính thời đại sâu sắc”.

Sau khi kết thúc thắng lợi cuộc kháng chiến chống đế quốc Mỹ vào tháng 4 năm 1975, Nhân dân Campuchia chưa được hưởng trọn vẹn niềm vui đất nước được giải phóng, thì tập đoàn Pôn Pốt - Iêng Xary đã lập tức tiến hành chế độ diệt chủng đối với dân tộc Campuchia, gây ra cuộc chiến tranh biên giới với Việt Nam, đồng thời, gây xung đột vũ trang tại biên giới Campuchia - Lào và Campuchia - Thái Lan, biến Đông Nam Á thành một điểm nóng, ảnh hưởng bất lợi tới sự ổn định và phát triển của toàn vùng.

Hưởng ứng lời kêu gọi của Nhân dân Campuchia, Việt Nam đã cùng Campuchia đánh đổ chế độ diệt chủng Pôn Pốt - Iêng Xary; giúp Campuchia thực hiện công cuộc hồi sinh dân tộc; tìm giải pháp chính trị toàn diện, lập lại hòa bình ở Campuchia. Thắng lợi này đã tạo điều kiện thuận lợi cho Việt Nam, Lào, Campuchia lần lượt gia nhập Hiệp hội các nước Đông Nam Á (ASEAN) vào những năm cuối thế kỷ XX, góp phần quan trọng tạo dựng môi trường hòa bình, hợp tác, hữu nghị giữa các nước Đông Nam Á.

Quan hệ Việt Nam - Campuchia được các thế hệ lãnh đạo và Nhân dân hai nước gìn giữ, có điều kiện phát triển bền vững, phục vụ sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc của Nhân dân hai nước

Với nền tảng tư tưởng liên minh, hợp tác đúng đắn, trong suốt hai cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ, Việt Nam - Campuchia và Lào đã bên nhau vượt qua rất nhiều gian khổ, hy sinh để đi đến thắng lợi cuối cùng là giành được độc lập, tự do cho mỗi nước. Sau khi vừa thoát khỏi nạn xâm lăng thì Campuchia lại lâm vào nạn diệt chủng do Pôn Pốt - Iêng Xary gây ra. Với sự giúp đỡ của Việt Nam, Nhân dân Campuchia đã đánh đổ chế độ diệt chủng, thực hiện công cuộc hồi sinh đất nước.

Từ khi Campuchia thiết lập thể chế quân chủ lập hiến, đa đảng (năm 1993), với phương châm “láng giềng tốt đẹp, hữu nghị truyền thống, hợp tác toàn diện, bền vững lâu dài”, quan hệ giữa hai nước vẫn phát triển và đa dạng hơn, mang lại nhiều kết quả tốt đẹp cho tình hữu nghị của hai nước.

Trải qua thử thách, khó khăn, quan hệ Việt Nam - Campuchia được xây đắp bằng sự hy sinh xương máu đã không ngừng phát triển và trở thành di sản quý báu của hai dân tộc. Trong tương lai, được các thế hệ lãnh đạo và Nhân dân hai nước gìn giữ, quan hệ hai nước có điều kiện phát triển bền vững, phục vụ sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc của Nhân dân hai nước, đúng như Quốc vương Norodom Sihamoni khẳng định: “Tình đoàn kết vĩ đại, tình hữu nghị gắn bó truyền thống và sự hợp tác tốt đẹp, toàn diện giữa Vương quốc Campuchia và Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam sẽ không ngừng được củng cố và phát huy”./.