Thời gian vừa qua, tình hình chính trị tại một số quốc gia châu Á, điển hình là Nepal, Indonesia và Philippines, tiềm ẩn những bất ổn với các cuộc biểu tình, bạo loạn. Việc phân tích sâu hơn về nguyên nhân, diễn biến và hậu quả của các sự kiện này không chỉ giúp hiểu rõ bối cảnh nội tại của mỗi nước mà còn rút ra những bài học kinh nghiệm về ổn định chính trị và phát triển bền vững của các quốc gia, trong đó có Việt Nam.

1.  Tình hình và nguyên nhân

Thời gian vừa qua, tình hình chính trị tại một số quốc gia châu Á tiềm ẩn những bất ổn với các cuộc biểu tình, bạo loạn. Nepal, quốc gia từng nổi tiếng với chỉ số hạnh phúc cao ở khu vực Nam Á, đã phải đối mặt với một giai đoạn bất ổn chính trị nghiêm trọng, khi các cuộc bạo loạn và xung đột xã hội liên tục bùng phát, đe dọa tính ổn định thể chế và an ninh quốc gia. Với tâm điểm là các cuộc biểu tình rầm rộ của thế hệ gen Z (những người sinh ra từ 1997 - 2012).

Đứng trước bối cảnh đất nước có nhiều vấn đề mang tính trọng yếu, sự kiện chính phủ Nepal vào tháng 9 ra lệnh đình chỉ 26 nền tảng mạng xã hội phổ biến đã trở thành “giọt nước tràn ly” và dẫn đến tình hình phức tạp như hiện nay. Lệnh cấm này, bao gồm các nền tảng, như: Facebook, Instagram, WhatsApp, X và YouTube,… bị đông đảo công chúng coi là nỗ lực kiểm duyệt và hạn chế tự do ngôn luận[1].

Các cuộc biểu tình đã dẫn đến ít nhất 31 người chết và hơn 1.000 người bị thương[2]; hơn 13.500 tù nhân đã trốn thoát từ các nhà tù trên toàn quốc[3]. Nhiều lãnh đạo Nepal đã từ chức sau khi bạo loạn nổ ra. Cựu chánh án Sushila Karki đã được chọn làm Thủ tướng lâm thời của Nepal, trở thành người phụ nữ đầu tiên lãnh đạo quốc gia này. Bà có nhiệm vụ tổ chức cuộc bầu cử quốc hội mới, dự kiến vào ngày 05/3/2026[4].

Bản chất của khủng hoảng ở Nepal không chỉ nằm ở xung đột chính sách, mà là biểu hiện của một nền chính trị chưa hoàn thiện và một xã hội mất cân bằng. Làn sóng này không chỉ phản đối một chính sách cụ thể, mà phản ánh những mâu thuẫn giữa các đảng phái chính trị, tình trạng mất niềm tin, nạn tham nhũng, thất nghiệp kéo dài và bất bình đẳng trong tiếp cận cơ hội của giới trẻ. Theo một khảo sát, có 84% người dân Nepal cho rằng các đảng phái chính trị là “tham nhũng nhất” trong tất cả các định chế công và nước này xếp thứ 107/180 quốc gia[5]. Tỷ lệ thất nghiệp ở Nepal thường xuyên cao, năm  2024 là 10,71%, cao nhất là năm 2020 (12,98%)[6].

Phản ứng dữ dội của thế hệ Gen Z cũng cho thấy, mạng xã hội không chỉ là công cụ giao tiếp, mà là nền tảng cho sự hình thành ý thức chính trị mới. Lệnh cấm vì vậy không chỉ bị nhìn nhận là sự giới hạn về công nghệ, mà còn là biểu hiện của sự đứt gãy niềm tin chính trị giữa công chúng và nhà nước. Sự bất bình đẳng trong tiếp cận cơ hội và cảm giác bị gạt ra ngoài tiến trình chính trị đã khiến thế hệ Gen Z trở thành lực lượng tiên phong cho “cuộc cách mạng đường phố” chống lại tầng lớp chính trị cũ.

Tình hình hiện nay ở Nepal không còn có thể được định danh đơn thuần là bất ổn chính trị. Đây là một cuộc khủng hoảng toàn diện bao gồm sự sụp đổ niềm tin xã hội, sự đứt gãy chức năng nhà nước, sự lan tỏa bạo lực vào đời sống thường nhật, và sự can thiệp trực tiếp của quân đội vào chính trị.

Tại Indonesia, các cuộc biểu tình bắt đầu ở Thủ đô Jakarta liên quan đến mức lương của các nghị sĩ, sau đó leo thang và lan ra nhiều thành phố khác sau khi xe bọc thép cảnh sát va chạm với tài xế xe công nghệ. Các cuộc đụng độ với cảnh sát đã khiến nhiều người thiệt mạng và hàng trăm người bị bắt giữ. Đây là cuộc biểu tình lớn nhất và bạo lực nhất trong nhiệm kỳ của Tổng thống Prabowo Subianto khi ông mới nhậm chức chưa đầy một năm. Ông Subianto đã phải hủy chuyến thăm Trung Quốc theo kế hoạch.Ước tính các cuộc biểu tình trên khắp Indonesia đã gây thiệt hại về cơ sở hạ tầng gần 900 tỷ Rupiah (tương đương 53 triệu USD)[7].

Nguyên nhân sâu xa dẫn đến các cuộc biểu tình khởi phát từ bất ổn kinh tế, bất công xã hội, bất bình đẳng ngày càng tăng và việc Chính phủ công bố chính sách tăng mạnh phụ cấp nhà ở và các đặc quyền cho các nghị sĩ. Trong nửa đầu năm 2025, chính phủ Indonesia tiến hành một loạt cắt giảm ngân sách quy mô lớn. Theo đó, hơn 306 nghìn tỷ rupiah đã bị cắt khỏi các chương trình công, gây ra xói mòn đến hệ thống an sinh xã hội[8]. Tình trạng này đi kèm với lạm phát, giá cả leo thang trong khi tỷ lệ thất nghiệp trong giới trẻ vẫn ở mức cao, khoảng 13% năm 2024[9].

Cùng với áp lực kinh tế, sự bất công chính trị càng khoét sâu vào nỗi bất mãn xã hội. Hạ viện Indonesia đề xuất mức trợ cấp nhà ở 50 triệu rupiah(tương đương 3.041 USD) mỗi tháng, gấp 10 lần lương tối thiểu ở Jakarta) dành cho 580 nghị sĩ[10]. Những khoản trợ cấp xa xỉ này đã biến nghị viện thành một tầng lớp đặc quyền, xa rời đời sống thường nhật của cử tri.

Cách hành xử cứng rắn của chính quyền là nguyên nhân trực tiếp dẫn đến bùng phát khủng hoảng ở Indonesia. Vụ việc tài xế xe công nghệ tử vong đã gây phẫn nộ sâu rộng. Song thay vì đối thoại trấn an, lực lượng an ninh được chính quyền huy động với cường độ lớn, dẫn đến nhiều vụ đụng độ đổ máu. Sự kết hợp giữa cắt giảm phúc lợi xã hội và gia tăng quyền lực quân đội tạo ra cảm giác về một nhà nước xa rời dân chúng.

Tại Philippines, ngày 21/9 khoảng 13.000 người xuống đường ở Manila để bày tỏ bất bình trước bê bối tham nhũng liên quan tới các dự án chống lũ của nước này. Biểu tình leo thang thành bạo loạn khi một nhóm khoảng 400 thanh niên bịt mặt đụng độ với cảnh sát chống bạo động. Có 129 cảnh sát và 76 thường dân bị thương trong bạo loạn ở Manila, ít nhất 216 người bị bắt, trong đó có 89 thiếu niên[11]. Làn sóng phẫn nộ của người dân gia tăng kể từ khi Tổng thống Ferdinand Marcos công khai sự việc từ hồi tháng 7, sau khi nước này trải qua nhiều tuần lũ lụt chết người.

Philippines là một trong những quốc gia chịu ảnh hưởng nặng nề nhất bởi bão và lũ lụt. Tuy nhiên, nhiều dự án phòng, chống lũ đã bị biến thành “nguồn lợi bất chính”.Bộ Tài chính Philippines ước tính tham nhũng trong lĩnh vực này đã khiến nền kinh tế thiệt hại tới 118,5 tỷ Peso (gần 2 tỷ USD) giai đoạn 2023 - 2025, trong khi một số tổ chức độc lập (như Greenpeace), cho rằng con số thực tế có thể lên tới 18 tỷ USD. Các cuộc điều tra bước đầu hé lộ cáo buộc gần 30 nghị sĩ và quan chức Bộ Công trình Công cộng - Giao thông vận tải nhận hối lộ từ các công ty xây dựng. Chủ tịch Hạ viện Martin Romualdez (em họ của Tổng thống Marcos) đã buộc phải từ chức để phục vụ điều tra[12].

Bất ổn chính trị tại một quốc gia trong khu vực có thể trở thành chất xúc tác cho các nguy cơ tương tự ở các nước láng giềng, đặc biệt khi những quốc gia này chia sẻ các đặc điểm về thể chế yếu, tham nhũng phổ biến và sự phụ thuộc kinh tế vào bên ngoài. Trong trường hợp Nepal, phong trào biểu tình do Gen Z dẫn dắt, sự can thiệp trực tiếp của quân đội, cùng với thiệt hại vật chất và nhân mạng nghiêm trọng, đều làm nổi bật báo hiệu mức độ rủi ro tiềm tàng cho cả khu vực. Nếu không có cơ chế ổn định khu vực hiệu quả và biện pháp hợp tác chính trị - kinh tế mang tính phòng ngừa, Nam Á và khu vực khác ở châu Á nhiều khả năng sẽ tiếp tục chứng kiến sự lan tỏa của các bất ổn mang tính chất “hiệu ứng domino”.

2. Bài học về quản trị quốc gia

- Một là, bài học về sự thống nhất trong hệ thống chính trị của quốc gia:

Sự ổn định chính trị, xây dựng thể chế vững mạnh vì lợi ích người dân và đoàn kết dân tộc giữ vai trò đặc biệt quan trọng, tạo thành “kiềng ba chân” đối với sự phát triển bền vững của một quốc gia, tiền đề cho phát triển kinh tế, bảo đảm trật tự, an toàn xã hội, bảo vệ quyền lợi của người dân, thúc đẩy quản trị quốc gia, ngăn chặn tham nhũng, tạo dựng niềm tin xã hội, giảm thiểu xung đột nội bộ. Do đó, cần có sự thống nhất về tổ chức và cơ cấu quyền lực (phân công, phân nhiệm, cơ chế phối hợp và nguyên tắc hoạt động), về mục tiêu, đường lối, về tư tưởng, chính trị và pháp luật.

Trên thực tế, các quốc gia kể trên chưa đạt được sự thống nhất cao trong hệ thống chính trị. Nepal là một ví dụ. Vào năm 2008, nước này chính thức trở thành một nền cộng hòa liên bang dân chủ. Tuy nhiên, trong vòng chưa đầy hai thập kỷ, Nepal đã chứng kiến tình trạng thay đổi chính phủ liên tục, từ năm 2008 đến 2024, đã có tới 14 đời thủ tướng. Điều này phản ánh sự thiếu vắng ổn định trong hệ thống chính trị và cho thấy rằng thể chế cộng hòa chưa tạo được nền tảng vững chắc để đảm bảo tính liên tục của chính sách. Nhiều nhóm xã hội cho rằng, Hiến pháp năm 2015 của Nepal không đảm bảo quyền bình đẳng chính trị và đại diện công bằng.

Hệ thống chính trị Nepal được xây dựng trên nền tảng đa đảng, song lại mang tính phân mảnh cao, bị chia rẽ và tranh giành quyền lực. Việc sử dụng hiến pháp và tòa án như công cụ chính trị thay vì nền tảng pháp lý ổn định dẫn tới hậu quả là các chính phủ liên tiếp thất bại trong việc triển khai chính sách phát triển dài hạn, đặc biệt trong các lĩnh vực kinh tế và cải cách xã hội, khiến lòng tin của người dân vào hệ thống chính trị suy giảm. Điều này giải thích vì sao làn sóng biểu tình năm 2025 tại một số quốc gia châu Á lại hướng đến yêu cầu thay đổi tận gốc cấu trúc chính trị hiện tại.

- Hai là, chú trọng giải quyết bất bình đẳng xã hội và áp lực ngày càng lớn của thế hệ trẻ; đẩy mạnh cuộc chiến chống tham nhũng, tiêu cực, tạo dựng niềm tin xã hội:

Bất bình đẳng xã hội (về thu nhập, của cải, cơ hội giáo dục, việc làm, tiếp cận y tế,...) không đơn thuần là vấn đề kinh tế, mà là mầm mống của bất ổn. Giải quyết bất bình đẳng xã hội là nền tảng của sự ổn định, giảm thiểu mâu thuẫn và xung đột xã hội, đảm bảo cho mọi công dân đều có cơ hội phát triển và được hưởng thành quả từ sự phát triển chung, thúc đẩy tăng trưởng bền vững, tăng cường gắn kết xã hội. Đối với thế hệ trẻ ngày nay, nếu được trang bị đầy đủ kỹ năng, có cơ hội việc làm tốt và được lắng nghe sẽ trở thành lực lượng sáng tạo, năng động, thúc đẩy đổi mới và phát triển xã hội. Ngược lại, nếu bị dồn nén, áp lực vượt quá ngưỡng, họ trở thành nhân tố dễ bị kích động nhất.

Các cuộc biểu tình và bất ổn chính trị gần đây tại một số quốc gia châu Á không phải là hiện tượng ngẫu nhiên. Chúng là hệ quả của những vấn đề cấu trúc sâu sắc, trong đó nổi lên các yếu tố về bất bình đẳng xã hội ngày càng gia tăng và sự thất vọng, áp lực của một thế hệ trẻ được giáo dục tốt nhưng không tìm thấy cơ hội. Mô hình tăng trưởng của các nước đó thường đi kèm với phân phối lợi ích không đồng đều, tham nhũng và lợi ích nhóm. Một nhóm nhỏ tầng lớp tinh hoa nắm giữ phần lớn tài sản, trong khi đa số người dân, đặc biệt là ở nông thôn và khu vực phi chính thức, chỉ nhận được phần rất nhỏ. Tỷ lệ thất nghiệp trong thanh niên ở nhiều nước rất cao, việc làm không ổn định và lương thấp. Chi phí sinh hoạt tăng cao, giá nhà ở, giáo dục và y tế tăng vọt tại các siêu đô thị vượt xa khả năng chi trả của người lao động bình thường và giới trẻ mới ra trường. Điều này tạo ra gánh nặng tài chính khổng lồ và cảm giác bế tắc.

Những diễn biến như ở một số quốc giacảnh báo hiện tượng bất bình đẳng xã hội ở dân số trẻ, có thể trở thành “ngòi nổ” cho bất ổn. Tăng trưởng GDP là cần thiết nhưng không đủ để đảm bảo ổn định chính trị. Nếu lợi ích chỉ chảy vào túi một thiểu số, nó tạo ra chênh lệch giàu nghèo, sẽ trở thành mồi lửa cho bất ổn. Vì vậy, cần có các chính sách phân phối lại hợp lý thông qua hệ thống thuế lũy tiến, đầu tư mạnh vào các dịch vụ công thiết yếu như y tế, giáo dục chất lượng cao cho mọi người và an sinh xã hội. Mô hình “tăng trưởng bao trùm” phải là mục tiêu trung tâm.

Chú trọng cải cách giáo dục, gắn kết đào tạo với nhu cầu thực tế của thị trường lao động, khuyến khích tinh thần khởi nghiệp và sáng tạo. Tạo môi trường kinh doanh thuận lợi để doanh nghiệp phát triển, từ đó tạo ra nhiều việc làm chất lượng cao. Có các chương trình nhà ở xã hội, tín dụng ưu đãi. Đồng thời, tạo ra các kênh đối thoại, tham vấn chính sách với thanh niên sẽ giúp thế hệ trẻ cảm thấy mình đang nắm giữ một phần quan trọng trong sự phát triển chung của đất nước.

- Ba là, cân bằng giữa việc duy trì an ninh trật tự với việc tôn trọng quyền tự do hợp pháp của công dân:

An ninh trật tự là nền tảng tiên quyết cho sự ổn định xã hội, bảo vệ quyền tự do của công dân, tạo môi trường thuận lợi cho sự phát triển. Quyền tự do hợp pháp của công dân là mục tiêu và động lực của sự ổn định xã hội. Việc nghiêng lệch về một phía sẽ dẫn đến những bất ổn tiềm tàng, như lạm dụng quyền lực nhà nước, gây ra tâm lý ức chế, bất mãn trong dân chúng, xã hội trì trệ, kém phát triển, tiềm ẩn nguy cơ bùng nổ xung đột khi có điều kiện hoặc tình trạng vô chính phủ, hỗn loạn, tội phạm và các thế lực cực đoan có cơ hội hoành hành, gây mất an toàn cho người dân.

Ở nhiều quốc gia, khi đối mặt với biểu tình có nguy cơ bạo loạn, chính quyền thường có xu hướng ưu tiên ổn định an ninh trật tự. Điều này đôi khi dẫn đến các biện pháp có thể bị coi là quá mức cần thiết, xâm phạm đến quyền tự do hội họp và biểu đạt hợp pháp của công dân.Chẳng hạn, việc sử dụng quân đội triển khai rộng rãi, áp đặt tình trạng giới nghiêm, can thiệp sâu vào đời sống chính trịtrước mắt có thể khôi phục được an ninh trật tự, nhưng lại tạo ra nguy cơ quân sự hóa đời sống chính trị, phá vỡ những chuẩn mực của tiến trình dân chủ.

Do đó, một mặt phải duy trì trạng thái ổn định, bảo vệ an ninh quốc gia, bảo vệ chế độ, chủ quyền lãnh thổ; giữ gìn trật tự xã hội, đảm bảo cuộc sống bình yên, an toàn cho người dân, phòng, chống tội phạm; bảo đảm an ninh kinh tế, văn hóa, tư tưởng. Mặt khác, phải bảo đảm quyền tự do hợp pháp của công dân, được tự do bày tỏ quan điểm, ý kiến của mình (quyền này không phải là vô hạn và phải tuân thủ các giới hạn do pháp luật quy định). Phải nhận thức đầy đủ quyền con người và quyền công dân là nền tảng của một xã hội lành mạnh, cho phép phát hiện những vấn đề tiêu cực, tham nhũng, giúp chính quyền lắng nghe và kịp thời điều chỉnh chính sách.

Quan điểm này hoàn toàn phù hợp với định hướng xây dựng Nhà nước pháp quyền mà Việt Nam đang hoàn thiện, trong đó quyền con người và quyền công dân được tôn trọng và bảo đảm trong khuôn khổ pháp luật. Việc thiết lập cơ chế đối thoại, kênh giải quyết khiếu nại hợp pháp, minh bạch sẽ giúp cân bằng các lợi ích vừa bảo vệ xã hội khỏi các hành vi vi phạm pháp luật, vừa tạo điều kiện để công dân bày tỏ quan điểm, góp phần nâng cao năng lực quản trị nhà nước và củng cố ổn định chính trị lâu dài.

- Bốn là, bài học về quản lý mạng xã hội và nhận diện âm mưu của các thế lực thù địch lợi dụng không gian mạng:

Mạng xã hội ngày nay có khả năng huy động đám đông, khuếch đại thông tin và biến những sự kiện cục bộ thành phong trào lan rộng chỉ trong thời gian ngắn. Với tỷ lệ người dùng Internet ngày càng cao, các quốc gia châu Á ngày càng đối diện nguy cơ hiện hữu từ việc lan truyền tin giả, các hoạt động kích động biểu tình hoặc can thiệp từ bên ngoài. Ngòi nổ dẫn đến làn sóng biểu tình tại Nepal chính là lệnh cấm 26 nền tảng mạng xã hội do chính phủ ban hành. Mặc dù sau đó lệnh cấm mạng xã hội bị gỡ bỏ, chính phủ lâm thời được thành lập và công bố các biện pháp điều tra kết hợp đối thoại xã hội nhằm hạ nhiệt tình hình, nhưng hậu quả để lại là hết sức nghiêm trọng, cần nhiều thời gian và nỗ lực mới có thể vượt qua.

Bài học đặt ra là không thể cấm một nền tảng mạng xã hội trong thời đại kết nối, mà vấn đề là làm sao để quản lý không gian mạng theo hướng linh hoạt vừa bảo vệ cộng đồng khỏi thông tin độc hại, vừa tạo môi trường cho tự do ngôn luận có trách nhiệm. Xây dựng khung pháp lý rõ ràng, ứng dụng công nghệ để quản lývà nâng cao năng lực số cho người dân, đồng thời, khuyến khích sự sáng tạo, nhấn mạnh quyền tự do ngôn luận đi kèm với trách nhiệm tuân thủ pháp luật, tôn trọng sự thật và bảo vệ các giá trị cộng đồng. Quan trọng hơn là việc xây dựng một hệ thống truyền thông chính thống chủ động, kịp thời, minh bạch, để người dân tiếp cận thông tin chính xác nhanh chóng và hiệu quả.

Đối với Việt Nam, lợi dụng tình hình căng thẳng từ các cuộc biểu tình, bạo loạn tại một số quốc gia, nhất là ở Nepal, các đối tượng, tổ chức phản động đã đăng tải nhiều bài viết, hình ảnh, video (trong đó có sử dụng AI) nhằm kích động tư tưởng cực đoan, bạo lực, gieo rắc “mầm mống” biểu tình, bạo loạn. Trên fanpage của tổ chức khủng bố Việt Tân, Facebook “Nhật ký yêu nước” liên tục tung ra luận điệu xuyên tạc như “mọi chế độ xã hội chủ nghĩa đều độc tài”; “biểu tình là con đường duy nhất để thay đổi”,… Những luận điệu mà các tổ chức, cá nhân phản động đưa ra là hoàn toàn vô căn cứ và phi lý. Thực tế, các cuộc biểu tình tại một số quốc gia kể trên chủ yếu bắt nguồn từ mâu thuẫn nội tại, hoàn toàn không thể so sánh với thực trạng ổn định về chính trị và xã hội của Việt Nam.

- Năm là, duy trì chính sách đối ngoại “cân bằng, khôn khéo” với các cường quốc để bảo vệ lợi ích quốc gia trước môi trường cạnh tranh gay gắt

Các biến động nội bộ ở một số nước châu Á gần đây cho thấy có sự tác động từ cạnh tranh địa chính trị. Những biến động ấy cho thấy môi trường khu vực luôn có thể biến đổi nhanh chóng, tác động trực tiếp đến lợi ích quốc gia và quan hệ với các đối tác lớn. Bất ổn nội bộ kéo dài, quốc gia đó dễ bị cô lập và mất vị thế trong các cơ chế hợp tác quốc tế, tạo cơ hội để các nước lớn gia tăng ảnh hưởng, làm suy yếu tính tự chủ chiến lược.

Do đó, duy trì ổn định chính trị, củng cố năng lực tự cường, đồng thời theo đuổi chính sách đối ngoại cân bằng, khôn khéo với các cường quốc là điều kiện then chốt để các quốc gia bảo vệ lợi ích quốc gia trước môi trường cạnh tranh gay gắt. Điều đó đòi hỏi bản lĩnh và tầm nhìn lãnh đạo, với một đường lối nhất quán, sáng suốt, không dao động trước sức ép hoặc lợi ích ngắn hạn; nội lực quốc gia mạnh, nền kinh tế tự chủ, tiềm lực quốc phòng đủ mạnh và sự ổn định chính trị vững chắc; đội ngũ ngoại giao chuyên nghiệp, tinh tế, nhạy bén. Chính sách đối ngoại phải dựa trên sự đồng thuận và ý chí của toàn dân, vì lợi ích tối thượng của quốc gia.

Như vậy, từ những diễn biến phức tạp và đa chiều tại một số nước châu Á thời gian gần đây, các quốc gia trong khu vực, trong đó có Việt Nam, được khuyến cáo về tầm quan trọng của việc xây dựng các chiến lược phát triển toàn diện, kết hợp giữa ổn định xã hội, phát triển kinh tế và bảo vệ lợi ích quốc gia. Việc chủ động dự báo rủi ro, củng cố năng lực quản trị, đồng thời tăng cường vai trò trong các cơ chế đa phương khu vực sẽ giúp các quốc gia trong khu vực không chỉ phòng ngừa những bất ổn nội tại mà còn tận dụng cơ hội nâng cao vị thế chiến lược, góp phần định hình môi trường khu vực ổn định và thuận lợi cho phát triển bền vững./.

ThS. Nguyễn Văn Tỵ

------------------

Chú thích:

[1] Bảo Hân (2025), Điều gì đang xảy ra tại Nepal? https://cand.com.vn, ngày 10-9-2025.

[2] Phan Tùng (2025), Phong trào biểu tình tại Nepal cam kết tổ chức bầu cử trong vòng 6 tháng,https://vov.vn, ngày 12-9-2025.

[3] Khánh Quỳnh (2025), Hơn 13.500 tù nhân vượt ngục giữa làn sóng biểu tình ở Nepal,https://tuoitre.vn, ngày 10-9-2025.

[4] Thanh Tâm (Theo Reuters, Washington Post, Khaleej Times), Cuộc biểu tình “đốt cháy đất nước” Nepal, https://vnexpress.net, ngày 15-9-2025.

[5] Trương Quốc Lượng, Bạo loạn chính trị Nepal: Tình hình, tác động và góc nhìn từ hiệu ứng Domino,https://nghiencuuchienluoc.org, ngày 14-9-2025.

[6] Tỷ lệ thất nghiệp Nepal,https://solieukinhte.com, truy cập ngày 25-9-2025.

[7] Phạm Hà (2025), Indonesia thiệt hại khoảng 53 triệu USD do các cuộc biểu tình,https://vov.vn, ngày 03-9-2025.

[8] Anisa Indrani (2025), “Pemotongan anggaran Prabowo dinilai brutal”, Detik Finance, https://finance.detik.com, Mingu,16Feb2025.

[9] Geopolitical Monitor (2025), “Jakarta protests: A new dawn for democracy?”, Geopolitical Monitor, https://www.geopoliticalmonitor.com,  August 27, 2025.

[10] Vi Trân (2025), Quốc hội Indonesia nhượng bộ, biểu tình dần hạ nhiệt,https://thanhnien.vn, ngày 07-9-2025.

[11] Đức Trung (Theo Inquirer, GMA News),Người biểu tình bạo lực ở Philippines có thể bị truy tố tội phản loạn,https://vnexpress.net, ngày 22-9-2025.

[12] An Khê (Theo CNA, AP),Hàng chục nghìn người xuống đường biểu tình phản đối tham nhũng tại Philippines,https://vtv.vn, ngày 22-9-2025.