Trong bản Di chúc viết năm 1968, Chủ tịch Hồ Chí Minh căn dặn sau khi đất nước thống nhất, độc lập, Đảng, Nhà nước, Chính phủ phải có chính sách thật tốt để đền đáp công ơn của những người đã hy sinh một phần xương máu của mình cho Tổ quốc. Sau gần sáu thập kỷ thực hiện Di chúc của Người và 40 năm thực hiện công cuộc đổi mới, Đảng, Nhà nước đã thực thi nhiều chính sách để đền đáp, chăm lo, quan tâm và tạo điều kiện tốt nhất đối với người có công với cách mạng.

Truyền thống tốt đẹp đó đã và đang trở thành động lực quan trọng, tạo nền tảng tinh thần để đất nước vươn mình trong kỷ nguyên mới.

1. Một truyền thống nhân văn tốt đẹp

Từ thuở khai mở cơ đồ dựng xây nền độc lập, Việt Nam luôn phải đối diện với âm mưu xâm lược của các thế lực ngoại bang. Gần một nghìn năm đô hộ của phong kiến phương Bắc, gần một thế kỷ chống lại âm mưu, dã tâm xâm lược của thực dân, đế quốc, các thế hệ người dân Việt Nam đã không quản ngại gian khổ, hy sinh, sẵn sàng đứng lên bảo vệ và giữ vững nền độc lập, tự do.

Truyền thống đấu tranh dựng nước và giữ nước kiên cường, anh dũng đó đã hun đúc nên giá trị thiêng liêng, xuyên suốt là lòng yêu nước nồng nàn, tinh thần đại đoàn kết của người dân Việt Nam.

Để có được giang sơn, cơ đồ và sự toàn vẹn lãnh thổ như ngày nay, có biết bao thế hệ người dân Việt Nam đã ngã xuống, sẵn sàng hy sinh tuổi thanh xuân vì nền độc lập, tự do. Trên dải đất hình chữ S đâu đâu cũng in hình bóng dáng cha ông, với bao chứng tích oai hùng về cuộc đấu tranh trường kỳ, gian khổ nhưng vinh quang, anh dũng và tự hào của những người Việt Nam anh hùng.

Để có được giá trị của độc lập, tự do, hòa bình, hạnh phúc, làm nên cơ đồ, vị thế của đất nước như ngày nay là những cống hiến, hy sinh thầm lặng của biết bao người, nhất là các anh hùng liệt sỹ, thương bệnh binh - những người đã hy sinh một phần xương máu, quyết tử cho Tổ quốc quyết sinh.

Cảm kích trước sự hy sinh của những anh hùng, liệt sỹ, người có công với cách mạng, kháng chiến, sinh thời Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn dành tình cảm và sự quan tâm đặc biệt. Khi hay tin con trai bác sĩ Vũ Đình Tụng hy sinh trong kháng chiến, Người đã viết thư hỏi thăm, động viên: “Tôi được báo cáo rằng, con giai ngài đã oanh liệt hy sinh cho Tổ quốc. Ngài biết rằng tôi không có gia đình, cũng không có con cái. Nước Việt Nam là gia đình của tôi. Tất cả thanh niên Việt Nam là con cháu của tôi. Mất một thanh niên thì hình như tôi đứt một đoạn ruột. Những cháu và anh em thanh niên khác dũng cảm hy sinh để giữ gìn đất nước. Thế là họ đã làm rạng rỡ dân tộc, vẻ vang giống nòi. Họ chết cho Tổ quốc sống mãi; vật chất họ mất nhưng tinh thần họ vẫn luôn luôn sống với non sông Việt Nam... Đồng bào và Tổ quốc sẽ không bao giờ quên ơn họ”1.

Để tưởng nhớ, tri ân những cống hiến, hy sinh của các anh hùng, liệt sĩ, thương bệnh binh, vào giữa tháng 6/1947, một hội nghị của Trung ương họp ở Đại Từ, Thái Nguyên đã quyết định lấy ngày 27/7 hằng năm là ngày Thương binh toàn quốc. Đến năm 1955, đổi thành ngày Thương binh liệt sỹ. Ngày 27/7/1947 là ngày Thương binh liệt sỹ đầu tiên của nước ta.

Hàng năm vào dịp kỷ niệm ngày Thương binh liệt sỹ, Chủ tịch Hồ Chí Minh đều có thư hỏi thăm, động viên, chia sẻ những mất mát, hy sinh to lớn của những người có công với cách mạng. Người nói: “Thương binh, bệnh binh, gia đình quân nhân và gia đình liệt sỹ là những người có công với Tổ quốc, với Nhân dân. Cho nên bổn phận chúng ta là phải biết ơn, phải thương yêu và giúp đỡ họ”2.

Tại lễ kỷ niệm 30 năm Ngày thành lập Đảng (03/02/1960), Bác xúc động nói: “Máu đào của các liệt sỹ đã làm cho lá cờ cách mạng thêm đỏ chói. Sự hy sinh anh dũng của các liệt sĩ đã chuẩn bị cho nước ta nở hoa độc lập, kết quả tự do.. Nhân dân ta đời đời ghi nhớ công ơn các liệt sỹ và chúng ta phải luôn luôn học tập tinh thần dũng cảm của các liệt sỹ để vượt tất cả mọi khó khăn, gian khổ, hoàn thành sự nghiệp cách mạng mà các liệt sỹ đã chuyển lại cho chúng ta”3. 

Trong bản “Di chúc” viết năm 1968, Người căn dặn các cấp các ngành cần phải có chính sách và sự quan tâm đặc biệt với người có công với cách mạng, nhất là sau khi đất nước độc lập, thống nhất: “Đối với những người đã dũng cảm hy sinh một phần xương máu của mình (cán bộ, binh sĩ, dân quân, du kích, thanh niên xung phong,...), Đảng, Chính phủ và đồng bào phải tìm mọi cách làm cho họ có nơi ăn chốn ở yên ổn, đồng thời phải mở những lớp dạy nghề thích hợp với mỗi người để họ có thể dần dần tự lực cánh sinh. Đối với các liệt sỹ, mỗi địa phương (thành phố, làng xã) cần xây dựng vườn hoa và bia kỷ niệm ghi sự hy sinh anh dũng của các liệt sỹ, để đời đời giáo dục tinh thần yêu nước cho Nhân dân ta. Đối với cha mẹ, vợ con (của thương binh và liệt sỹ) mà thiếu sức lao động và túng thiếu thì chính quyền địa phương (...) phải giúp đỡ họ có công việc làm ăn thích hợp, quyết không để họ bị đói rét”4.

Có thể nói trong suốt chiều dài lịch sử, đạo lý “uống nước nhớ nguồn”, “Ăn quả nhớ người trồng cây”, “Đền ơn đáp nghĩa” đã trở thành truyền thống tốt đẹp của dân tộc Việt Nam.

2. Những chính sách ưu việt đối với người có công

Phát huy truyền thống, đạo lý tốt đẹp của dân tộc, trong thời kỳ đổi mới, cùng với sự phát triển kinh tế, chính trị, xã hội, văn hóa, những chính sách dành cho người có công luôn được Đảng, Nhà nước ưu tiên hàng đầu. Gần 40 năm đổi mới, nhiều chủ trương, chính sách của Đảng, Nhà nước đối với người có công không ngừng được bổ sung, hoàn thiện theo hướng dành những điều kiện tốt nhất để chăm sóc, phụng dưỡng và tri ân đối với những người có công với cách mạng, kháng chiến. Chỉ thị số 14-CT/TW, ngày 19/7/2017, của Ban Bí thư “Về tiếp tục tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác người có công với cách mạng” khẳng định: “Việc chăm lo, thực hiện chính sách ưu đãi người có công với cách mạng là bổn phận, nhiệm vụ thường xuyên, lâu dài của cả hệ thống chính trị và toàn xã hội”5. Cả nước thực hiện cuộc vận động Toàn dân chăm sóc các gia đình thương binh, liệt sỹ và người có công với cách mạng; ủng hộ Quỹ Đền ơn đáp nghĩa để giúp các gia đình chính sách khắc phục khó khăn, cải thiện cuộc sống.

Nhận định về tình hình thực thi chính sách với người có công thời gian qua, Văn kiện Đại hội Đảng lần thứ XIII khẳng định: “Chế độ, chính sách đối với người có công được mở rộng về đối tượng thụ hưởng với mức trợ cấp được nâng lên hằng năm. Đến nay, cả nước đã xác nhận được trên 9,2 triệu người có công, trong đó số người có công đang hưởng chế độ ưu đãi hàng tháng gần 1,4 triệu người; trên 500 nghìn thân nhân người có công đang hưởng trợ cấp tiền tuất hằng tháng. Đặc biệt là tập trung giải quyết hồ sơ tồn đọng. Công tác phát triển nhà ở cho người dân được đặc biệt quan tâm, đẩy mạnh, nhất là cho người có công, các đối tượng chính sách và người có thu nhập thấp”6.

Cụ thể hóa chủ trương của Đảng, Chính phủ, các bộ ngành đã xây dựng, ban hành nhiều văn bản nhằm điều chỉnh chế độ, chính sách kịp thời với người có công, đảm bảo mức sống, điều kiện sống của họ đạt mức trung bình khá trở lên trong địa bàn cư trú. Mới đây nhất, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 77/2024/NĐ-CP, ngày 01/7/2024 sửa đổi bổ sung một số điều của Nghị định số 75/2021/NĐ-CP, ngày 24/7/2021 của Chính phủ quy định mức hưởng trợ cấp, phụ cấp và các chế độ ưu đãi người có công với cách mạng đã được sửa đổi bổ sung một số điều theo Nghị định số 55/2023/NĐ-CP, ngày 21/7/2023 của Chính phủ. Theo đó, kể từ ngày 01/7/2024 mức chuẩn trợ cấp ưu đãi người có công với cách mạng là 2.789.000 đồng, các mức hưởng trợ cấp, phụ cấp ưu đãi đối với người có công với cách mạng và thân nhân được điều chỉnh tăng 35,7%. Đáng chú ý, ngày 30/6/2025, Thủ tướng Chính phủ Phạm Minh Chính đã có Công điện 102/CĐ-TTg về việc tiếp tục chăm lo tốt đời sống người có công với cách mạng nhân dịp kỷ niệm 78 năm Ngày Thương binh - Liệt sĩ. Tại Công điện 102 CĐ-TTg nêu rõ hệ thống quy định pháp luật, chính sách về người có công với cách mạng ngày càng được hoàn thiện; đối tượng chính sách, người có công với cách mạng được mở rộng; việc xây dựng, nâng cấp, tu bổ mộ liệt sĩ, nghĩa trang liệt sĩ, công trình ghi công liệt sĩ được quan tâm đầu tư; công tác tìm kiểm, quy tập hài cốt liệt sĩ, xác định danh tính hài cốt liệt sĩ được tích cực triển khai.

Chỉ tính riêng trong năm 2024, Cục Người có công đã thẩm định, để Bộ trình Thủ tướng Chính phủ công nhận và cấp Bằng Tổ quốc ghi công đối với 348 liệt sỹ; cấp lại 13.314 bằng Tổ quốc ghi công; trình Bộ nhất trí giám định lại thương tật đối với thương binh có vết thương đặc biệt tái phát đối với 36 trường hợp.

Cũng trong năm 2024, Cục Người có công đã tham mưu cho Bộ phối hợp với Bộ Công an ra mắt ngân hàng gen ADN liệt sĩ chưa xác định được thông tin và thân nhân liệt sĩ. Tính đến 20/12/2024, ngân hàng gen đã tiếp nhận 2.083 mẫu hài cốt liệt sĩ để giám định ADN và 303 mẫu sinh phẩm thân nhân liệt sĩ để tiến hành để phân tích, giám định ADN.

Đối với công tác chăm lo đời sống cho người có công, với mức trợ cấp hàng tháng được tăng 35,7%, cơ bản đời sống của người có công và nhân thân đã được cải thiện đáng kể. Thông qua các nguồn lực xã hội hóa, cả nước đã vận động được trên 610 tỷ đồng để hỗ trợ xây mới gần 4.000 nhà tình nghĩa, sửa chữa gần 3.400 nhà tình nghĩa với tổng kinh phí trên 338 tỷ đồng; tặng trên 6.400 sổ tiết kiệm với kinh phí trên 15 tỷ đồng; đến thời điểm hiện nay, có 2.412 Bà mẹ Việt Nam anh hùng còn sống được các đơn vị nhận chăm sóc, phụng dưỡng suốt đời7.

Những chủ trương, chính sách kịp thời của Đảng, Nhà nước, sự quan tâm của toàn thể Nhân dân không chỉ giúp người có công và thân nhân của họ cải thiện cuộc sống mà sự động viên, quan tâm, chia sẻ của toàn xã hội đã giúp họ vơi đi nỗi nhớ thương người thân đã hy sinh và những mất mát, đau thương.

3. Tiếp tục thực thi tốt chính sách với người có công trong kỷ nguyên mới

Năm 2026 đánh dấu bước ngoặt quan trọng trong lịch sử, thời điểm đất nước bước vào kỷ nguyên mới, kỷ nguyên vươn mình của dân tộc. Theo Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, kỷ nguyên mới là “kỷ nguyên phát triển, kỷ nguyên giàu mạnh dưới sự lãnh đạo, cầm quyền của Đảng Cộng sản, xây dựng thành công nước Việt Nam xã hội chủ nghĩa, dân giàu, nước mạnh, xã hội dân chủ, công bằng, văn minh, sánh vai với các cường quốc năm châu. Mọi người dân đều có cuộc sống ấm no, hạnh phúc, được hỗ trợ phát triển, làm giàu; đóng góp ngày càng nhiều cho hòa bình, ổn định, phát triển của thế giới, hạnh phúc của nhân loại và văn minh toàn cầu. Đích đến của kỷ nguyên vươn mình là dâu giàu, nước mạnh, xã hội xã hội chủ nghĩa, sánh vai với các cường quốc năm châu. Ưu tiên hàng đầu trong kỷ nguyên mới là thực hiện thắng lợi các mục tiêu chiến lược đến năm 2030, Việt Nam trở thành nước đang phát triển, có công nghiệp hiện đại, thu nhập trung bình cao; đến năm 2045 trở thành nước xã hội chủ nghĩa phát triển, có thu nhập cao”8. Những thành tựu mà Việt Nam đạt được trên tất cả các lĩnh vực sau 40 năm đổi mới là nền tảng, điều kiện quan trọng, tạo đà và bước đột phá để hiện thực hóa khát vọng phát triển quốc gia giàu mạnh, phồn vinh, hạnh phúc. Khi đất nước càng phát triển, chúng ta lại càng có thêm nhiều điều kiện để quan tâm, chăm lo tốt hơn đối với người có công với cách mạng.

Vào dịp kỷ niệm những ngày lễ lớn của dân tộc, nhất là dịp 27/7 hằng năm, những hoạt động, phong trào đền ơn đáp nghĩa, uống nước nhớ nguồn, thắp nến tri ân, tặng nhà tình nghĩa, thăm hỏi, trao quà, động viên các gia đình chính sách, người có công với cách mạng lại được lan tỏa, nhân lên với những hành động, nghĩa cử cao đẹp của toàn xã hội, nhất là thanh thiếu niên, truyền đi những thông điệp nhân văn, giáo dục lòng yêu nước, chủ nghĩa anh hùng cách mạng và lòng biết ơn với những cống hiến, hy sinh của các thế hệ cha anh.

Tiến vào kỷ nguyên mới với những mục tiêu, đích đến đã được xác định rõ ràng. Nhưng để đạt được mục tiêu đó cần phải tựa vào những giá trị văn hóa truyền thống, khơi dậy tinh thần đại đoàn kết và phát huy mạnh mẽ lòng yêu nước, tự cường, tự hào dân tộc của mỗi người dân Việt Nam.

Tiếp tục quan tâm, chăm lo và dành những điều kiện tốt nhất để thân nhân và người có công với cách mạng có chính sách đủ đầy, no ấm, hạnh phúc là nghĩa vụ, trách nhiệm của cả hệ thống chính trị và mỗi người dân Việt Nam. Tưởng nhớ, tri ân những cống hiến, hy sinh của những thế hệ đi trước đã trở thành truyền thống, đạo lý tốt đẹp trong văn hóa Việt Nam. Đó là sợi dây gắn kết cội nguồn, gắn kết giữa các thế hệ, giúp thế hệ hôm nay tự hào về quá khứ, vững tin vào hiện tại, tương lai, tiếp tục xây dựng đất nước Việt Nam phồn vinh, văn minh, hạnh phúc.

TS. Nguyễn Huy Phòng

Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh

Chú thích:

1,2 Hồ Chí Minh: Toàn tập, Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2011, tập 5, tr. 49, 204

3 Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, tập 12, tr.401

4 Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, tập 15, tr.616

5 Đảng Cộng sản Việt Nam: Chỉ thị số 14-CT/TW ngày 19-7-2017 của Ban Bí thư “Về tiếp tục tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác người có công với cách mạng”, Hà Nội, 2017, tr.2

6 Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XIII, Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2021, tập 2, tr.43-44

7 Cục Người có công tổng kết, đánh giá tình hình thực hiện nhiệm vụ năm 2024, Cổng thông tin điện tử Bộ Lao động, Thương binh và Xã hội, ngày 06/01/2025

8 Tổng Bí thư Tô Lâm trao đổi chuyên đề “Kỷ nguyên phát triển mới - Kỷ nguyên vươn mình của dân tộc Việt Nam”, Báo điện tử Chính phủ, ngày 25/11/2024