Đảm bảo lợi ích của người tham gia bảo hiểm xã hội (BHXH) tự nguyện trong tiến trình cải cách thể chế ở Việt Nam là một trong những mục tiêu quan trọng của hệ thống BHXH tại Việt Nam.

Các bước cải cách thể chế quan trọng về BHXH tự nguyện thể hiện trong xây dựng và thực hiện Luật Bảo hiểm xã hội năm 2006, sửa đổi năm 2014 và năm 2024, nhằm mở rộng quyền lợi cho người tham gia đã đạt được những thành tựu và cũng bộc lộ hạn chế nhất định. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết phải hoàn thiện thể chế để bảo đảm lợi ích của người tham gia BHXH tự nguyện, tạo động lực lâu dài thúc đẩy người dân tham gia vì lợi ích của chính họ và cộng đồng.

1. Về hoàn thiện thể chế để đảm bảo lợi ích của người tham gia BHXH tự nguyện ở nước ta

Ở nước ta, BHXH tự nguyện đóng vai trò quan trọng trong hệ thống an sinh xã hội, đặc biệt trong bối cảnh lao động phi chính thức và các nhóm có thu nhập thấp đang chiếm tỷ lệ lớn trong lực lượng lao động. Đảng và Nhà nước Việt Nam luôn dành sự quan tâm đặc biệt đối với vấn đề này, coi đây một công cụ thiết yếu để bảo vệ quyền lợi của người lao động, đồng thời đóng góp vào sự ổn định và phát triển bền vững của nền kinh tế. Cải cách thể chế BHXH tự nguyện vì vậy được xem là một điều kiện then chốt, quyết định việc BHXH tự nguyện có thể trở thành một chỗ dựa an sinh bền vững cho người lao động. Nỗ lực cải cách thể chế nhằm tăng mức độ tham gia BHXH tự nguyệnvà đảm bảo quyền lợi cho người tham gia được thể hiện thông qua các nội dung:

(i) Hoàn thiện thể chế BHXH tự nguyện tại Việt Nam tập trung vào việc xây dựng cơ chế minh bạch và an toàn cho quỹ bảo hiểm, bảo vệ quyền lợi người tham gia và ngăn ngừa tham nhũng. Theo Luật BHXH năm 2006 và các sửa đổi năm 2014, quỹ BHXH được quản lý độc lập và minh bạch. Luật BHXH sửa đổi năm 2024 tiếp tục tăng cường quy định về hạch toán, kế toán và kiểm toán nội bộ, đồng thời mở rộng quyền của người tham gia BHXH tự nguyện trong việc nhận thông tin đầy đủ về đóng và hưởng BHXH, qua các phương tiện điện tử. Thêm vào đó, việc áp dụng “mức tham chiếu” thay cho mức lương cơ sở giúp điều chỉnh mức đóng và hưởng BHXH linh hoạt hơn, phù hợp với tình hình kinh tế và ngân sách nhà nước.

Mặc dù có những cải cách quan trọng, tuy nhiên thực tế tỷ lệ tham gia BHXH tự nguyện ở Việt Nam còn thấp, tiềm ẩn nguy cơ ảnh hưởng đến an toàn Quỹ BHXH. Luật BHXH sửa đổi năm 2024 cũng quy định nâng cao hiệu quả đầu tư Quỹ BHXH, tăng cường quản lý thu và đóng BHXH và xử lý hành vi chậm đóng hoặc trốn đóng.

(ii) Hoàn thiện hệ thống pháp luật, chính sách BHXH tự nguyện để mở rộng lợi íchvà sự phát triển của hệ thống. Chính sách BHXH tự nguyện được triển khai tại Việt Nam qua ba giai đoạn chính:

Giai đoạn đầu tiên là theo Luật BHXH năm 2006, có hiệu lực từ năm 2008, với mục tiêu ban đầu là đảm bảo an sinh cho nhóm lao động không thuộc đối tượng tham gia BHXH bắt buộc. Mặc dù đã đạt được một số kết quả nhất định, nhưng tỷ lệ tham gia BHXH tự nguyện vẫn còn thấp, khi tổng số người tham gia trong 10 năm (2008 - 2018) chỉ đạt khoảng 280.000 người.

Giai đoạn thứ hai bắt đầu từ việc sửa đổi, bổ sung Luật BHXH năm 2014, trong đó tăng cường các chính sách hỗ trợ từ Nhà nước và mở rộng các quyền lợi cho người tham gia. BHXH tự nguyện không giới hạn trần tuổi tham gia, chỉ cần là công dân Việt Nam từ đủ 15 tuổi trở lên; các phương thức đóng đa dạng và linh hoạt hơn. Quy định mức thu nhập làm căn cứ đóng BHXH tự nguyện cũng phù hợp hơn, thấp nhất bằng mức chuẩn hộ nghèo của khu vực nông thôn. Đặc biệt năm 2018, Ban Chấp hành Trung ương đã thông qua Nghị quyết số 28-NQ/TW về cải cách chính sách BHXH, và Nhà nước hỗ trợ một phần đóng góp cho người tham gia BHXH tự nguyện, với mức hỗ trợ từ 10% đến 30%, đã tạo động lực mạnh mẽ đối với các đối tượng có thu nhập thấp và không ổn định. Từ năm 2019, số người tham gia BHXH tự nguyện đã gia tăng. Năm 2019, lượng người tham gia BHXH tự nguyện chỉ trong 1 năm tăng nhiều hơn lượng người tham gia BHXH tự nguyện trong 10 năm (2008 - 2018). Và tính đến năm 2024, lượng người tham gia BHXH tự nguyện đãđạt 2,292 triệu người, vượt 2,3% tỷ lệ hoàn thành mục tiêu đến năm 2025 theo Nghị quyết số 28-NQ/TW.

Giai đoạn thứ ba, Luật BHXH sửa đổi năm 2024, có hiệu lực vào ngày 01/7/2025, gia tăng lợi ích của người tham gia BHXH tự nguyện và tiếp tục khẳng định quyết tâm mở rộng bao phủ BHXH tự nguyện với các cải tiến quan trọng trong mở rộng quyền lợi của người tham gia như: giảm thời gian đóng tối thiểu để hưởng lương hưu từ 20 năm xuống còn 15 năm, bổ sung chế độ thai sản, linh hoạt trong phương thức đóng, cơ chế hỗ trợ mức đóng từ ngân sách nhà nước (10 - 30%) tiếp tục được duy trì và khuyến khích chính quyền địa phương mở rộng thêm nguồn lực hỗ trợ, thể hiện sự chia sẻ trách nhiệm giữa Nhà nước và người dân trong bảo đảm an sinh. Như vậy, với sự hoàn thiện thể chế trong việc xây dựng hệ thống pháp luật và chính sách BHXH tự nguyện đã gia tăng lợi ích của người tham gia BHXH tự nguyện và có tác động tích cực đến việc mở rộng diện bao phủ của BHXH tự nguyện.

Tuy nhiên, tỷ lệ bao phủ BHXH tự nguyện mới đạt 4,8% so với tổng lực lượng lao động, vẫn còn thấp so với BHXH bắt buộc (37,91%) và lao động khu vực phi chính thức (65,2%) tổng số lao động có việc làm trong khu vực phi chính thức chung[1] tính đến quý II/2024[2]. Mức hỗ trợ của Nhà nước đối với các đối tượng tham gia thực tế còn thấp, khoảng cách quyền lợi giữa BHXH tự nguyện và BHXH bắt buộc vẫn còn lớn, điều này tạo ra sự bất cân xứng trong hệ thống BHXH.

(iii) Hoàn thiện thủ tục hành chính và công nghệ

Trong những năm qua, cải cách thủ tục hành chính và ứng dụng công nghệ thông tin trong ngành BHXH đã góp phần không nhỏ vào việc nâng cao hiệu quả và minh bạch trong công tác quản lý. Cơ quan BHXH Việt Nam đã không ngừng cải cách hành chính, gắn với quá trình chuyển đổi số mạnh mẽ, giúp tinh giản đáng kể các thủ tục hành chính liên quan đến BHXH tự nguyện. Đặc biệt, từ cuối năm 2020, BHXH Việt Nam đã hoàn thành việc cung cấp 100% dịch vụ công trực tuyến mức độ 4, tích hợp trên Cổng dịch vụ công quốc gia[3]. Điều này tạo điều kiện thuận lợi, minh bạch và dễ dàng cho người dân khi thực hiện các giao dịch hành chính liên quan đến BHXH tự nguyện. Bước sang năm 2024, ngành BHXH Việt Nam tiếp tục đổi mới và cải tiến, với việc nâng cấp các ứng dụng như VssID - BHXH số, giảm thiểu số lượng thủ tục hành chính từ 115 thủ tục xuống chỉ còn 25 thủ tục (giảm 78%), riêng thủ tục thu BHXH tự nguyện chỉ còn một thủ tục duy nhất. Đồng thời, việc đẩy mạnh giao dịch điện tử và các dịch vụ công trực tuyến toàn trình đã giúp người dân và doanh nghiệp có thể giao dịch với cơ quan BHXH mọi lúc, mọi nơi, 24/7, đảm bảo tính nhanh chóng, an toàn và minh bạch trong các giao dịch[4].

(iv) Hoàn thiện thể chế trong phân cấp, phân quyền

Hoàn thiện thể chế trong phân cấp và phân quyền cũng là một vấn đề quan trọng. Luật BHXH sửa đổi năm 2024 đã đề cập đến việc khuyến khích các địa phương và tổ chức chính trị - xã hội tham gia vào quá trình thực hiện chính sách BHXH tự nguyện. (Luật BHXH sửa đổi năm 2024).Tuy nhiên, hiện nay vẫn chưa có các quy định rõ ràng về trách nhiệm pháp lý cũng như cơ chế phối hợp cụ thể giữa các bên liên quan.Đồng thời, vẫn còn khoảng trống khi doanh nghiệp chưa được tích hợp vào mô hình phân phối BHXH tự nguyện, làm hạn chế khả năng thiết lập hệ thống chia sẻ ba bên (Nhà nước - doanh nghiệp - người dân). Điều này cần được hoàn thiện để đảm bảo sự đồng bộ và hiệu quả trong triển khai các chính sách BHXH tự nguyện trên toàn quốc.

2. Khuyến nghị một số giải pháp

Thứ nhất, đối với hoàn thiện thể chế về phân cấp trong quản lý BHXH tự nguyện, cần nâng cao năng lực quản lý tập trung về các vấn đề chiến lược vĩ mô ở cấp trung ương và cấp vùng, còn mặt khác, tạo điều kiện cho từng địa phương phát triển những mặt khác biệt của mình. BHXH Việt Nam cần có sự phối hợp với các chính quyền địa phương trong việc thống kế số lao động và thu nhập của người lao động, có các biện pháp hỗ trợ phù hợp, tuyên truyền vận động đến từng người lao động, có cơ chế khuyến khích các doanh nghiệp tham gia.

Thứ hai, tăng cường giám sát và tham gia của cộng đồng vào quản lý quỹ BHXH, mở rộng quyền báo cáo cho người tham gia BHXH để đảm bảo minh bạch. Đồng thời, cần tăng cường năng lực quản lý quỹ đầu tư hưu trí để giảm áp lực tài chính cho quỹ hưu trí, công khai báo cáo tài chính định kỳ để nâng cao tính minh bạch. Việc điều chỉnh mức tham chiếu linh hoạt và đẩy mạnh công tác tuyên truyền, phổ biến chính sách BHXH sẽ giúp người dân hiểu rõ quyền lợi và chủ động tham gia. Cải tiến công nghệ và giao dịch điện tử cũng cần được tiếp tục triển khai để giảm thiểu thủ tục hành chính và nâng cao hiệu quả quản lý.

Thứ ba, cần thường xuyên rà soát, cắt bỏ các thủ tục hành chính, quy định pháp luật không còn phù hợp; cần có các biện pháp tuyên truyền và hỗ trợ người dân, đặc biệt là các đối tượng tham gia BHXH tự nguyện lần đầu, về các công cụ công nghệ và dịch vụ trực tuyến hiện có, giúp họ làm quen và sử dụng hiệu quả các hệ thống này. Sự kết hợp giữa cải cách hành chính và ứng dụng công nghệ sẽ góp phần quan trọng trong việc nâng cao chất lượng dịch vụ, giảm thiểu thủ tục phức tạp và tạo ra một hệ thống BHXH tự nguyện minh bạch, hiệu quả và dễ tiếp cận cho mọi người dân. Nâng cao nhận thức về lợi ích của bảo hiểm xã hội tự nguyện thông qua các chiến dịch truyền thông có thể giúp mở rộng phạm vi bảo hiểm.

Thứ tư, để mở rộng lợi ích và phát triển hệ thống BHXH tự nguyện, tiếp tục hoàn thiện chính sách BHXH tự nguyện cho phù hợp thực tế, nhu cầu của người lao động như: cân nhắc giảm thời gian tối thiểu được hưởng lương hưu xuống 10 năm, tăng cường hỗ trợ tài chính cho những hộ nghèo, bổ sung các lợi ích ngắn hạn để khuyến khích người lao động ở khu vực phi chính thức và nông dân tham gia; cải cách để làm hệ thống BHXH công bằng hơn; xây dựng chiến lược mở rộng đối tượng tham gia.

ThS. Cấn Văn Long

Bộ Nội vụ

[1]Gồm cả lao động làm việc trong hộ nông, lâm nghiệp và thủy sản.

[2]https://nhandan.vn/lao-dong-phi-chinh-thuc-van-chiem-ty-trong-lon-post814295.html.

[3]https://www.tapchicongsan.org.vn/media-story/-/asset_publisher/V8hhp4dK31Gf/content/tiep-tuc-day-manh-cai-cach-hanh-chinh-nha-nuoc-dap-ung-yeu-cau-xay-dung-nen-hanh-chinh-dan-chu-chuyen-nghiep-hien-dai-hieu-luc-hieu-qua.

[4]BHXH Việt Nam, 2025.