Hiện nay, nhân loại đang phải đối mặt với khủng hoảng kép do biến đổi khí hậu, ô nhiễm môi trường và suy giảm các nguồn tài nguyên thiên nhiên. Ước tính của Liên hợp quốc cho thấy dân số trên hành tinh sẽ chạm ngưỡng 9,8 tỷ người vào năm 2050 và sẽ có khoảng 11,2 tỷ người vào cuối thế kỷ XXI. Đến năm 2050, với các mô hình sản xuất và tiêu dùng tiêu tốn nhiều tài nguyên thiên nhiên như hiện nay, sẽ phải cần tới nguồn tài nguyên bằng 3 Trái đất mới đáp ứng được nhu cầu sinh sống của nhân loại.

Cùng với đó, ô nhiễm môi trường diễn ra ở nhiều nơi trên thế giới tác động sức khỏe, đời sống và phát triển kinh tế, an sinh xã hội. Đặc biệt, hiện nay tình trạng ô nhiễm không khí đang trở nên đáng báo động ở nhiều nơi trên thế giới. Điều này đặt ra yêu cầu cấp bách về việc tăng cường các biện pháp kiểm soát và giảm thiểu ô nhiễm không khí nhằm bảo vệ sức khỏe cộng đồng và hệ sinh thái toàn cầu.

1. Ô nhiễm không khí báo động ở nhiều nơi trên thế giới

Ô nhiễm không khí là sự xuất hiện của các loại bụi, bụi mịn, bụi siêu mịn hoặc các khí gây ô nhiễm, như: CO, SO2, NO2. Các hạt bụi mịn tồn tại trong không khí chính là tác nhân gây ra và làm trầm trọng thêm hàng loạt vấn đề sức khỏe nghiêm trọng, bao gồm: hen suyễn, ung thư, đột quỵ và các bệnh lý về phổi. Đặc biệt, trẻ em là đối tượng dễ bị tổn thương nhất, phải đối mặt với nguy cơ cao mắc các bệnh về đường hô hấp và chậm phát triển do ảnh hưởng của ô nhiễm không khí.

Theo số liệu củaTổ chức Y tế Thế giới (WHO), ô nhiễm không khí là mối đe dọa môi trường lớn nhất đối với sức khỏe con người, khiến khoảng 7 triệu ca tử vong mỗi năm trên toàn cầu.

Gần đây, Báo cáo Chất lượng không khí toàn cầu năm 2024 của IQAir-công ty giám sát chất lượng không khí có trụ sở tại Thụy Sĩ-công bố ngày 11/3/2025 cho thấy một thực trạng đáng lo ngại: hơn một nửa số quốc gia trên thế giới đang phải đối mặt với mức độ ô nhiễm vượt quá tiêu chuẩn mà WHO đã đề ra. Chỉ có 7 quốc gia trên thế giới đáp ứng tiêu chuẩn về chất lượng không khí của WHO trong năm 2024, gồm: Australia, New Zealand, Bahamas, Barbados, Grenada, Estonia và Iceland. Trong khi đó, tình trạng ô nhiễm không khí tiếp tục diễn biến phức tạp ở nhiều nơi trên thế giới. Chad được ghi nhận là quốc gia ô nhiễm nhất năm 2024 với mức độ khói bụi trung bình cao gấp 15 lần so khuyến nghị của WHO. Cụ thể, mức trung bình bụi mịn PM2.5 tại Chad đạt 91,8 microgram/m³, trong khi ngưỡng an toàn do WHO khuyến nghị là 5 microgram/m³. Ngoài Chad, có 4 quốc gia khác có mức độ ô nhiễm nghiêm trọng nhất thế giới là Bangladesh, Pakistan, CHDC Congo và Ấn Độ.

Theo cảnh báo của các chuyên gia, biến đổi khí hậu đang góp phần làm gia tăng ô nhiễm không khí trên toàn cầu. Nhiệt độ cao hơn dẫn đến các đợt cháy rừng nghiêm trọng và kéo dài hơn, đặc biệt ở Đông Nam Á và Nam Mỹ. Những vụ cháy rừng này đã làm gia tăng đáng kể nồng độ bụi mịn PM2.5 trong không khí, gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe con người.

Thời gian gần đây, Pakistan đang phải đối mặt với cuộc khủng hoảng ô nhiễm không khí nghiêm trọng, với hàng chục triệu người phải chịu đựng mức độ ô nhiễm độc hại với khói bụi dày đặc tồi tệ nhất trong nhiều năm qua. Mùa khói bụi trong mùa Đông vừa qua tại Pakistan bắt đầu sớm hơn 1 tháng so với bình thường vào tháng 10, với mức độ ô nhiễm không khí ở một số khu vực cao gấp 20 lần mức an toàn do WHO khuyến nghị. 

Lahore, thành phố lớn thứ hai của Pakistan với 14 triệu cư dân, bị ảnh hưởng nghiêm trọng, khi người dân hít thở bầu không khí ô nhiễm với nồng độ bụi mịn PM2.5 liên tục ở mức cao trong suốt 6 tháng qua. Các thành phố lớn như Karachi và thủ đô Islamabad cũng đã trải qua 120 ngày ô nhiễm độc hại tương tự.

Ở Indonesia, tình hình ô nhiễm không khí tại Jakarta và các khu vực lân cận hiện đang đặt ra nhiều thách thức, bao gồm việc thực thi các quy định cấm đốt ngoài trời tại các khu công nghiệp. Ngoài ra, chất lượng nhiên liệu thấp cũng là một yếu tố quan trọng gây ô nhiễm không khí do giao thông. Theo báo cáo IQAir năm 2024, Indonesia đứng ở vị trí thứ 15 trong số 20 quốc gia có mức độ ô nhiễm không khí nghiêm trọng nhất, với chỉ số bụi mịn PM2.5 trung bình là 35,5 microgam/m³.

Ở Thái Lan, ô nhiễm không khí cũng tăng đột biến, đặc biệt là ở phía Bắc vào thời gian từ tháng 12 đến tháng 4 khi nông dân đốt rơm rạ để chuẩn bị đất cho mùa vụ tiếp theo. Từ đầu năm 2025, Chính phủ Thái Lan đã ra lệnh cấm đốt rơm rạ cuối vụ và đưa ra các mức phạt tiền và hành động pháp lý đối với hành vi vi phạm. Theo dữ liệu của IQ Air, đơn vị đo lường ô nhiễm không khí toàn cầu, chỉ số chất lượng không khí tại Mae Hong Son cao hơn 7,9 lần so với mức khuyến cáo của WHO,…

WHO cảnh báo, tiếp xúc với các chất ô nhiễm trong không khí làm tăng nguy cơ mắc các bệnh viêm đường hô hấp cấp, viêm phổi tắc nghẽn mãn tính, hen suyễn, các bệnh tim mạch và đột quỵ. Đặc biệt, có thể gây tổn thương da, các bệnh về mắt, tác động đến hệ thần kinh, hệ miễn dịch, ảnh hưởng đến sức khỏe tâm thần.

Ngoài ra, ô nhiễm không khí ảnh hưởng đến hệ hô hấp, tim mạch, thần kinh. Điều này đặt ra yêu cầu cấp bách về việc tăng cường các biện pháp kiểm soát và giảm thiểu ô nhiễm không khí nhằm bảo vệ sức khỏe cộng đồng và hệ sinh thái toàn cầu.

2. Một số giải pháp của các nước kiểm soát và giảm thiểu ô nhiễm không khí

Ô nhiễm không khí đang là vấn đề nghiêm trọng nhưng một số thành phố đã thành công trong việc cải thiện chất lượng không khí nhờ áp dụng các biện pháp kiểm soát nghiêm ngặt. Bắc Kinh (Trung Quốc), Seoul (Hàn Quốc) và Rybnik (Ba Lan) đã giảm đáng kể mức độ ô nhiễm thông qua các chính sách hạn chế khí thải từ phương tiện giao thông, nhà máy điện và công nghiệp. Đồng thời, các thành phố này cũng đẩy mạnh sử dụng năng lượng sạch và đầu tư vào giao thông công cộng.

Ở Anh, chất lượng không khí đã cải thiện mạnh sau khi áp dụng vùng phát thải cực thấp. Theo kết quả nghiên cứu được chính quyền thủ đô London của Anh công bố ngày 07/3, chất lượng không khí tại khu vực này đã được cải thiện đáng kể sau khi áp dụng vùng phát thải cực thấp (Ulez) tại trung tâm thành phố và các quận ngoại thành. Nghiên cứu chỉ ra rằng kể từ khi triển khai Ulez vào năm 2019, nồng độ khí NO2 ven đường - một loại khí độc làm trầm trọng thêm bệnh hen suyễn, cản trở sự phát triển của phổi và tăng nguy cơ ung thư phổi - đã giảm 27% trên toàn khu vực thủ đô. Trong khi đó, lượng bụi mịn PM2.5 từ khí thải xe cộ đã giảm 31% ở các khu ngoại ô London so với hơn 1 năm trước. Chất lượng không khí cũng được cải thiện tại 99% các điểm giám sát trên khắp London kể từ năm 2019.

Đáng chú ý, kể từ khi mở rộng phạm vi áp dụng Ulez ra các khu vực ngoại ô vào năm 2023, những cộng đồng nghèo nhất London đã nhận được nhiều lợi ích nhất. So với trước khi Ulez được áp dụng, 80% người dân sống trong các khu dân cư nghèo gần những con đường đông đúc nhất đã giảm được tiếp xúc với không khí ô nhiễm. Con số này thậm chí còn tăng lên 82% ở các khu vực ngoại ô của London.

Chính phủ Anh đã bắt đầu áp dụng vùng phát thải cực thấp vào năm 2019 tại khu vực trung tâm của thành phố, sau đó mở rộng ra các quận nội thành vào năm 2021 và một lần nữa mở rộng áp dụng đối với toàn bộ vùng thủ đô vào tháng 8/2023. Trước khi áp dụng Ulez, nước Anh ghi nhận khoảng 4.000 ca tử vong sớm mỗi năm do ô nhiễm không khí.

Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á(ASEAN) cũng đã ký kết thỏa thuận chung nhằm kiểm soát khói mù xuyên biên giới do cháy rừng - một vấn đề nghiêm trọng trong khu vực vào mùa khô. Mặc dù hiệu quả của thỏa thuận còn hạn chế nhưng đây vẫn là bước tiến quan trọng trong hợp tác khu vực để giảm thiểu ô nhiễm không khí.

Chính phủ Indonesia đang gia tăng các biện pháp kiểm soát ô nhiễm không khí sau khi nước này nằm trong danh sách 20 quốc gia có mức độ ô nhiễm không khí cao nhất thế giới. Bộ trưởng Môi trường Indonesia Hanif Faisol Nurofiq ngày 14/3 cho biết các nỗ lực này tập trung vào việc giảm thiểu khí thải từ các phương tiện giao thông. Theo đó, Indonesia bắt đầu thực hiện các biện pháp kiểm soát khí thải đối với các loại phương tiện, đặc biệt là xe tải chở hàng và xe kéo. Từ ngày 11/3, các cơ quan chức năng, bao gồm: Bộ Môi trường, Bộ Giao thông vận tải, cảnh sát quốc gia và chính quyền tỉnh Jakarta, đã phối hợp kiểm tra mức độ xả khí thải của các phương tiện giao thông. Các biện pháp xử phạt sẽ được áp dụng đối với những xe không tuân thủ các quy định về khí thải, nhằm giảm tác động tiêu cực của giao thông đối với chất lượng không khí. Để giải quyết vấn đề khí thải từ các nhà máy điện sử dụng than, Indonesia cũng đang tìm kiếm các nguyên liệu thay thế thân thiện với môi trường.

Ở Pakistan, nhằm ứng phó với tình hình ô nhiễm không khí, chính quyền tỉnh Punjab đã tăng số lượng thiết bị giám sát chất lượng không khí, đồng thời trợ cấp cho nông dân để ngăn chặn việc đốt rơm rạ. Chính quyền cũng cam kết sẽ tăng cường thực thi các quy định về khí thải đối với hàng chục nghìn nhà máy và hơn 8.000 lò gạch - một nguồn phát thải carbon đen chính. Tuy nhiên, các chuyên gia cho rằng các hành động này là không đủ để giải quyết triệt để tình trạng ô nhiễm. Các nhà môi trường nhấn mạnh, cần tập trung vào việc kiểm soát các nguồn ô nhiễm thay vì chỉ kiểm soát tác động là điều cần thiết để đạt được mục tiêu giảm khí thải. Ngoài ra, Chính phủ Pakistan cũng đã tăng cường các biện pháp mạnh mẽ có thể mang lại kết quả ngay lập tức, chẳng hạn như giảm khí thải từ phương tiện giao thông và chuyển sang nhiên liệu sạch hơn. Chính phủ cũng đã cam kết tăng thị phần xe điện trong doanh số bán ôtô mới vào năm 2030, song với tỷ lệ nghèo đói 40% và cơ sở hạ tầng hạn chế, những nỗ lực này đang diễn ra khá chậm chạp.

Ở Trung Quốc, cuối tháng 02/2025 đã công bố một mục tiêu đầy tham vọng: cơ bản loại bỏ tình trạng ô nhiễm không khí nghiêm trọng vào năm 2025, năm cuối cùng của Kế hoạch 5 năm lần thứ 14 (2021-2025). Ông Li Tianwei, quan chức của Bộ Sinh thái và Môi trường Trung Quốc ngày 24/02 cho biết để đạt được mục tiêu này, Trung Quốc sẽ tăng cường các biện pháp kiểm soát ô nhiễm và giảm phát thải, cải thiện hệ thống dự báo chất lượng không khí và cảnh báo sớm, đồng thời tăng cường công tác quản lý phối hợp giữa các bộ, ngành và địa phương để giải quyết hiệu quả vấn đề ô nhiễm bụi mịn PM2.5 và ô nhiễm khí quyển.

Để giải quyết ô nhiễm không khí đặc biệt là từ các phương tiện giao thông, Trung Quốc đẩy mạnh việc hoàn thiện và điều chỉnh các tiêu chuẩn phát thải phù hợp với các quy định và tiêu chuẩn quốc tế. Bên cạnh đó, nước này cũng nâng tỷ lệ sử dụng phương tiện và máy móc sử dụng năng lượng sạch tại các sân bay, cảng biển và khu công nghiệp logistics. Ngoài ra, Trung Quốc cũng đẩy nhanh việc chuyển đổi vận tải hàng hóa từ đường bộ sang đường sắt và đường thủy, nhằm giảm thiểu lượng khí thải từ các phương tiện giao thông đường bộ.

ThS. Phạm Thu Thủy