Mục đích Hamas thực hiện cuộc tấn công Israel; mục đích của Israel khi tiến hành cuộc tấn công tổng lực tại Dải Gaza; hậu quả của cuộc xung đột vũ trang giữa Israel – lực lượng Hamas và con đường nào dẫn đến hoà bình, ổn định ở Trung Đông? Người Israel, thế giới Ả Rập, người Palestine và cộng đồng quốc tế có lẽ cần nhiều năm nữa mới có thể lý giải khách quan, sâu sắc các vấn đề nêu trên.

1. Nguyên nhân

Hamas là một tổ chức chính trị - quân sự của người Palestine theo dòng Hồi giáo Sunni. Hamas được thành lập năm 1987, mang tư tưởng cực đoan của “Tổ chức anh em Hồi giáo” với cách tiếp cận chính trị hoàn toàn khác với đối thủ trực tiếp là tổ chức chính trị - quân sự Fatah ở Bờ Tây (thường gọi là phong trào Fatah). Trong khi tiến hành đấu tranh vũ trang chống lại sự chiếm đóng của Israel, Fatah luôn ưu tiên đối thoại và thông qua các thể chế đa phương, thể chế quốc tế để giải quyết tranh chấp Israel - Palestine.

Thực tế chứng tỏ: Khi các cường quốc trong và ngoài khu vực (Saudi Arabia, Mỹ…) đặt lợi ích của họ lên trên hết thì chủ trương của Fatah sẽ không đem lại kết quả, thậm chí người Palestine sẽ bị tước đoạt mọi quyền cơ bản.

Hamas hoàn toàn mất lòng tin vào Israel và những cường quốc hậu thuẫn, bảo lãnh Israel. Hamas chủ trương đấu tranh vũ trang loại bỏ sự chiếm đóng của Israel, giành lại chủ quyền và lợi ích cơ bản của người Palestine được xác định trong các nghị quyết của Liên Hợp quốc. Sau xung đột quân sự giữa Hamas và Fatah, Hamas quản lý Dải Gaza, Fatah quản lý Bờ Tây.

Quân đội Israel đã từng chiếm đóng Gaza trong 38 năm (1967 - 2005). Năm 2008 - 2009, Israel đưa quân vào Gaza trong 3 tuần và năm 2014 đưa quân vào Gaza trong 7 tuần. Từ năm 2007, Israel đã áp đặt lệnh phong toả Dải Gaza và cho đến nay vẫn còn hiệu lực. Israel đã kiểm soát gần như mọi khía cạnh của cuộc sống ở Gaza từ bên ngoài. Israel đã nhiều lần không kích, bắn tên lửa vào Dải Gaza làm hư hỏng hệ thống cung cấp điện nước. Liên Hợp quốc đã nhiều lần cảnh báo dưới sự bao vây, phong toả và tấn công quân sự của Israel vào Dải Gaza khiến cho hơn hai triệu người Palestine ở đây “không thể sinh sống được”, và Gaza đã trở thành “nhà tù ngoài trời”. Tại Gaza, 50% người Palestine trong độ tuổi lao động không có việc làm (thất nghiệp) và chỉ 10% người Palestine ở Gaza được tiếp cận nước sạch.

Trang mạng Thehill.com (Tel Aviv 11/10/2023) đã đưa ra nhận định: “Xung đột tại Dải Gaza: “Quả báo” tất yếu từ chính sách của Israel.

Trong tuyên bố ngày 08/10/2023, Bộ Ngoại giao Saudi Arabia đã chỉ rõ: Sự kiện ngày 07/10/2023 là do Israel “Tiếp tục chiếm đóng, tước đoạt các quyền hợp pháp của người Palestine và lặp lại các hành động gây hấn có hệ thống nhằm vào sự tôn nghiêm của họ”.

2. Mục đích của Hamas

Mục đích thực sự của Hamas khi thực hiện cuộc tấn công Israel ngày 07/10/2023 là gì? Chỉ có thủ lĩnh của Hamas ở Gaza mới đưa ra câu trả lời cho vấn đề này.

Các nhà nghiên cứu, bình luận chính trị chỉ có thể đưa ra phán đoán thông qua nghiên cứu lịch sử quan hệ Israel - Palestine nói chung, quan hệ Israel- Hamas nói riêng và bối cảnh chính trị khu vực Trung Đông hiện nay.

Mỹ có lực lượng quân sự hùng mạnh nhất thế giới và có hoạt động tình báo rộng khắp và hiệu quả. Israel có sức mạnh quân sự lớn mạnh áp đảo so với lực lượng quân sự của các nước Arập. Tình báo Israel là lực lượng tinh nhuệ nổi tiếng trên thế giới. Tại sao cả Israel và Mỹ hoàn toàn bất ngờ về cuộc tấn công của Hamas ngày 07/10/2023?

Nguyên nhân chủ yếu là cả Israel và Mỹ vừa chủ quan vừa bị phân tâm.

Khoảng một tuần trước ngày 07/10/2023, Cố vấn an ninh Quốc gia Mỹ Jaka Sullivan nói rằng “Khu vực Trung Đông ngày nay yên tĩnh hơn so với hai thập kỷ trước”, và lạc quan về một thoả thuận giữa Saudi Arabia với Israel.

Cuối tháng 9/2023, Thủ tướng B.Netanyahu cũng tự tin cho biết Israel đang đứng trước cơ hội lịch sử: Saudi Arabia sắp công nhận Israel và bình thường hoá quan hệ hai nước.

Trong năm 2023, giới chức cấp cao Israel đã nhiều lần đưa ra nhận định: Hiện nay, Hamas không muốn gây xung đột quân sự với Israel để tập trung cho phát triển kinh tế, nhanh chóng đảm bảo cuộc sống cho người Palestine ở Dải Gaza. Hamas đã đánh lừa được Israel. Đó là chủ quan, mà chủ quan là “Bà đỡ” của mọi thất bại.

Cả Israel và Mỹ đang phân tâm

Israel hiện nay, do một chính phủ cực hữu nhất trong lịch sử điều hành. Từ đầu năm 2023, Thủ tướng B.Netanyahu chủ trương cải cách Toà án Tối cao theo hướng cắt giảm, thu hẹp quyền lực của cơ quan tư pháp. Đã có hàng chục cuộc biểu tình với hàng trăm ngàn người tham gia, trong đó có cả sĩ quan quân đội, cảnh sát, phản đối cải cách Toà án Tối cao của Thủ tướng B.Netanyahu. Chính trị nội bộ Israel chưa bao giờ bị chia rẽ sâu sắc như hiện nay.

Hơn nữa, từ cuối năm 2021 đến khi diễn ra cuộc tấn công quân sự của Hamas, Israel đặt trọng tâm nhiệm vụ an ninh, quốc phòng vào việc đối phó với kẻ thù chủ yếu là Iran và Hezbollah ở Li Băng (được Iran hậu thuẫn), và việc đối phó với Hamas đặt ở vị trí thấp nhất.

Hamas đã mở đợt tấn công tổng lực với quy mô chưa từng có (ngày 07/10/2023) vào lúc Israel bị phân tâm (quốc gia bị chia rẽ sâu sắc) và chủ quan. Năm 2023, Mỹ căng mình ra cùng một lúc phải đối phó với Nga thông qua cuộc xung đột ủy nhiệm ở Ukraine, đối phó với Trung Quốc ở châu Á - Thái Bình Dương, đối phó với Triều Tiên ở Đông Bắc Á, đặc biệt eo biển Đài Loan thường xuyên trong trạng thái “bên miệng hố chiến tranh”. Trước cuộc bầu cử Tổng thống 2024, chính trị nội bộ Mỹ chia rẽ sâu sắc. Chính phủ Mỹ trước nguy cơ phải đóng cửa, Chủ tịch Hạ viện bị phế truất và hơn một tháng vẫn chưa bầu được Chủ tịch Hạ viện. Trong bối cảnh đó, chính quyền của Tổng thống J.Biden đặt Hamas ở vị trí thấp nhất trong bảng ưu tiên về an ninh quốc gia.

Trong bối cảnh cả Israel và Mỹ đang bị phân tâm, chia rẽ nội bộ sâu sắc và chủ quan đối với mối đe doạ từ Dải Gaza, Hamas đã thực hiện cuộc tấn công tổng lực vào Israel.

Mục đích của Hamas trong cuộc tấn công Israel ngày 07/10/2023 là gì?

Từ năm 2020, khi hoạt động khủng bố của IS và các tổ chức khủng bố bắt đầu vào thời kỳ thoái trào, Mỹ đã thúc đẩy các nước Arập hoà giải với Israel. Với sự hậu thuẫn, thúc đẩy của Mỹ, năm 2020, quốc gia Hồi giáo dòng Suni là các Tiểu vương quốc Arập thống nhất (UAE) và Barhain đã ký Hiệp định Abraham bình thường hoá quan hệ với Israel; Saudi, Maroc và Sudan bình thường hoá quan hệ với Israel. Hiệp định Abraham mở đầu một thời kỳ hoà giải giữa thế giới Arập với Israel ở Trung Đông.

Sau khi Trung Quốc thành công trong việc làm trung gian hoà giải giữa cực thù ở Trung Đông là Iran và Saudi Arabia vào tháng 3/2023, Mỹ thúc đẩy mạnh mẽ Saudi Arabia chấp nhận Israel và bình thường hoá quan hệ giữa Riyadh với Tel Aviv. Đây là nội dung chủ yếu của chiến lược mới của Washington ở Trung Đông. Chiến lược mới của Mỹ ở Trung Đông nhằm hai mục đích: Thứ nhất, bảo vệ lợi ích của Mỹ ở Trung Đông giảm hẳn hiện diện lực lượng quân sự ở khu vực này; Thứ hai, đối phó với ảnh hưởng nhanh chóng của Trung Quốc và Nga tại Trung Đông.

Lợi ích cơ bản của người Palestine bị gạt ra ngoài quá trình hoà giải Israel - thế giới Arập nói chung, Israel - Saudi Arabia nói riêng và “giải pháp hai nhà nước” nguy cơ rơi vào quên lãng. Đây là nguy cơ nghiêm trọng nhất đối với người Palestine nói chung, đối với Hamas nói riêng. 75 năm (1948 - 2023) đấu tranh đòi quyền lợi cơ bản với hàng chục ngàn người đã ngã xuống của người Palestine có nguy cơ trở về số 0. Được Mỹ thúc đẩy, hậu thuẫn, quá trình bình thường hoá quan hệ Saudi Arabia - Israel đạt được tiến bộ nhanh chóng trong các tháng 7, 8, 9/2023. Giữa tháng 9/2023, Thủ tướng Netanyahu lạc quan tuyên bố Israel đang có được cơ hội lịch sử là được Saudi Arabia công nhận và tiến tới bình thường hoá quan hệ giữa Riyadh - Tel Aviv.

Trước nguy cơ bị gạt ra ngoài sân khấu chính trị Trung Đông, Hamas đã thực hiện cuộc tấn công với quy mô chưa từng có vào Israel vào ngày 07/10/2023.

Cuộc tấn công của Hamas vào Israel có mục đích chủ yếu là ngăn cản, chí ít cũng đẩy lùi quá trình bình thường hoá quan hệ giữa Saudi Arabia với Israel. Ngoài mục đích chủ yếu nói trên, thông qua cuộc tấn công ngày 07/10/2023, Hamas còn muốn gửi thông điệp với thế giới Arập và các cường quốc đang can dự vào Trung Đông là không được đặt vấn đề Palestine ra ngoài mọi giải pháp và con đường độc đạo duy nhất dẫn Trung Đông đến hoà bình, ổn định là thực hiện giải pháp hai nhà nước.

Ngoài các mục đích cơ bản nói trên, với cuộc tổng tấn công Israel ngày 07/10/2023, Hamas muốn đánh bóng hình ảnh của mình và chứng tỏ chỉ có Hamas mới xứng đáng là lực lượng lãnh đạo Palestine.

3. Israel phản công: Mục đích và khó khăn

Ngày 08/10/2023, Thủ tướng B.Netanyahu đã tuyên bố đất nước trong tình trạng chiến tranh. Đây là lần thứ hai trong 75 năm tồn tại (từ 1948), Israel tuyên bố chiến tranh, lần thứ nhất vào năm 1973.

Trước đây, khi Hamas bắn tên lửa vào Israel, Tel Aviv không kích và bắn tên lửa đáp trả vào các cơ sở quân sự của Hamas ở Gaza. Lần này hoàn toàn khác, Israel tiến hành cuộc tấn công tổng lực vào Dải Gaza nhằm đánh bại Hamas.

Từ ngày 08/10/2023, Israel huy động tổng lực tấn công Hamas ở Gaza theo 3 hướng, đường không, đường bộ, đường biển. Israel tuyên bố công khai mục tiêu là tiêu diệt Hamas. “Tiêu diệt” theo quan điểm của Israel là tiêu diệt lãnh đạo cấp cao của Hamas và đánh bại (về cơ bản loại bỏ) lực lượng vũ trang chủ lực và các cơ sở kỹ thuật quân sự của Hamas và làm cho Hamas không còn khả năng gây ra các cuộc tấn công quân sự đối với Israel.

Có lẽ, đa số người dân Israel không muốn xảy ra một cuộc xung đột vũ trang tổng lực đẫm máu đối với người Palestine và người Do Thái, mặc dù họ cũng căm thù Hamas. Việc tạo ra bầu không khí căm thù Hamas và tiến hành cuộc tấn công tổng lực nhằm tiêu diệt Hamas, Thủ tướng Netanyahu muốn làm vừa lòng các lực lượng cực hữu ở Israel, nhờ những lực lượng cực hữu này mà ông mới trở lại làm Thủ tướng Israel. Ngoài ra, thông qua cuộc tấn công tổng lực tiêu diệt Hamas, Thủ tướng Netayahu hy vọng thoát khỏi bị truy cứu trách nhiệm hình sự về tội tham nhũng. Hơn nữa, ông Netayahu cũng muốn gửi một thông điệp đến người dân Israel rằng chỉ có lực lượng cực hữu mới có thể bảo vệ được cuộc sống của người Do Thái.

Về phía Hamas, Khi tiến hành cuộc tấn công lớn chưa từng có vào Israel ngày 07/10/2023, Hamas biết trước việc Israel sẽ trả thù mạnh mẽ, sẽ phải chịu tổn thất lớn. Hamas không sợ mà đã chuẩn bị đối phó với trả đũa của Israel.

Israel và Hamas đang lao vào cuộc đối đầu một mất một còn. Cuộc xung đột vũ trang không còn dừng lại ở đối đầu giữa Israel - Hamas ở Gaza mà đã có mặt trận thứ hai, đó là: Israel xung đột với Hezbolla ở miền Nam Li Băng. Nếu sắp tới Iran tham chiến thì chiến tranh sẽ lan ra toàn khu vực Trung Đông. Liên Hợp quốc và các cường quốc, như: Mỹ, Nga, Trung Quốc, Thổ Nhĩ Kỳ, Saudi Arabia, Ai Cập … cần tìm mọi cách để ngăn chặn cuộc xung đột vũ trang lan ra toàn khu vực, chủ yếu Iran phải đứng ngoài, không trực tiếp tham chiến. Nếu xảy ra cuộc xung đột vũ trang giữa Israel với Iran thì đây sẽ là cuộc chiến hết sức khốc liệt và tàn phá cả khu vực Trung Đông, thậm chí không loại trừ khả năng Israel sẽ sử dụng bom nguyên tử.

Chính quyền của Tổng thống Mỹ J.Biden chịu trách nhiệm chủ yếu trong việc ngăn chặn xung đột vũ trang lan rộng, đặc biệt ngăn chặn cuộc xung đột vũ trang giữa Israel và Iran.

Chính quyền của Thủ tướng Netayahu cũng đang trong tình thế “tiến thoái lưỡng nan”, chỉ tấn công bằng đường không (máy bay, tên lửa) thì rất khó loại bỏ được bộ tham mưu cấp cao và lực lượng quân sự chủ lực của Hamas, đưa hàng chục ngàn quân tấn công đường bộ (tràn vào Gaza) chắc chắn sẽ làm hàng chục ngàn người dân Palestine thiệt mạng và hàng ngàn binh sĩ Israel không thoát khỏi làn đạn dày đặc bắn tỉa của lực lượng dân quân Hamas. Chắc chắn cộng đồng quốc tế sẽ có phản ứng dữ dội nếu Mỹ bảo lãnh cho Israel tàn sát người Palestine vô tội.

Người đi xa là người biết dừng lại đúng lúc.

Mỹ và Israel cần tỉnh táo lựa chọn cách có lợi nhất để dừng lại cuộc chơi, từ đấu súng chuyển sang đối thoại. Điều đó sẽ góp phần củng cố vai trò toàn cầu và lợi ích an ninh quốc gia của Mỹ, phù hợp với lợi ích của Israel và thế giới Arập.

4. Con đường nào dẫn đến hoà bình, ổn định cho khu vực Trung Đông?

Cuộc xung đột vũ trang giữa Israel và Hamas nói riêng, giữa Israel với người Palestine và một số quốc gia Trung Đông nói chung buộc các quốc gia Arập, các nước Trung Đông và các cường quốc hàng đầu thế giới, đó là: Mỹ, Nga, Trung Quốc phải điều chỉnh chiến lược, chính sách đối ngoại nói chung, điều chỉnh chiến lược, chính sách đối với Trung Đông nói riêng.

Các nước Arập, ở mức độ khác nhau, sẽ có điều chỉnh chính sách đối với Israel và với các cường quốc Mỹ, Trung Quốc, Nga. Việc bình thường hoá quan hệ giữa Israel với các quốc gia Arập chắc chắn sẽ khó khăn trắc trở. Trước ngày 07/10/2023, chặng đường bình thường hoá Saudi Arabia - Israel đã đi được 90%. Nếu không có sự kiện ngày 07/10/2023, có lẽ, những tháng cuối năm 2023, Riyadli và Tel Aviv sẽ tiến hành 10% còn lại và tiến tới bình thường hoá quan hệ. Đây là mong muốn cháy bỏng của chính quyền của Tổng thống Mỹ J.Biden. Cuộc xung đột vũ trang giữa Israel - Hamas đã thức tỉnh người Arập và quá trình bình thường hoá quan hệ Israel - các nước Arập nói chung, quan hệ Israel - Saudi Arabia nói riêng sẽ phải đẩy lùi vào tương lai chưa xác định.

Sau cuộc xung đột vũ trang Israel - Hamas, quan hệ giữa Israel và các nước Arập bước vào thời kỳ khó khăn mới, Israel tiếp tục sống trong vòng vây của người Arập với nghi ngờ, thù hận. Đây là thất bại lớn nhất đối với Thủ tướng Netayahu nói riêng, đối với thế lực cực hữu ở Israel nói chung.

Cuộc xung đột vũ trang Israel - Hamas đang diễn ra hết sức khốc liệt và chưa biết khi nào sẽ kết thúc. Cho dù cuộc xung đột vũ trang này kết thúc như thế nào, đây là một thất bại nặng nề về chính sách đối ngoại của chính quyền của Tổng thống Mỹ J.Biden. Từ 2022, Mỹ thúc đẩy hoà giải quan hệ giữa Israel với các nước Arập, chủ yếu giữa Saudi Arabia với Israel. Cuộc xung đột vũ trang Israel - Hamas đã khoét sâu thêm vực thẳm nghi kỵ giữa người Arập với nhà nước Do Thái và làm cho chính sách hoà giải của Mỹ gặp thách thức không dễ vượt qua. Hơn nữa, cuộc xung đột vũ trang Israel - Hamas sẽ được đưa vào hồ sơ bầu cử Tổng thống Mỹ vào 2024 và Đảng cộng hoà sẽ lợi dụng cuộc xung đột vũ trang này để làm mất uy tín của chính quyền của Đảng Dân chủ.

Đối với Nga, dư luận cho rằng, Nga được lợi từ cuộc xung đột vũ trang Israel - Hamas vì Mỹ phải hỗ trợ Israel và giảm cung cấp tài chính, vũ khí cho Ukraine. Điều đó không đúng. Mỹ và NATO đủ sức đồng thời hỗ trợ mọi mặt đủ để cả Ukraine và Israel không thể thất bại. Vấn đề đối với Nga là ở chỗ: Cuộc xung đột vũ trang Israel - Hamas làm xấu đi mối quan hệ ổn định giữa Nga và Israel. Mặc dù không phải là đồng minh, cũng không phải là đối tác về chính trị - an ninh, nhưng quan hệ Nga và Israel rất quan trọng với Nga trong việc duy trì ảnh hưởng ở Trung Đông nói riêng, trên thế giới nói chung.

Nhìn chung, khi quan hệ Israel - thế giới Arập xấu đi và ảnh hưởng của Mỹ đối với các nước Arập suy giảm, Trung Quốc có một không gian rộng lớn để thúc đẩy, mở rộng siêu dự án “Vành đai và con đường” (BRI) tại khu vực Trung Đông và qua Trung Đông sang châu Phi. Đồng thời, Trung Quốc có điều kiện tăng cường vai trò “Thủ lĩnh” trong hai hiệp hội đại diện cho các nước phương Nam đang trỗi dậy là BRICS và SCO.

Sau cuộc xung đột Israel - Hamas, ở mức độ khác nhau, các nước Arập ở Trung Đông - Bắc Phi phải điều chỉnh hai mối quan hệ quốc tế lớn, đó là: Một là, quan hệ Arập - Israel sẽ phải bước vào một giai đoạn lạnh giá hơn; Hai là, quan hệ của các nước Arập với Trung Quốc và Nga có xu hướng sẽ phát triển tích cực. Đa dạng hoá quan hệ quốc tế sẽ là xu hướng tất yếu đối với các nước Arập ở Trung Đông.

Con đường nào đưa Trung Đông đến hoà bình, ổn định?

Giải pháp hai nhà nước: Nhà nước Israel và Nhà nước Palestine là con đường độc đạo dẫn đến Trung Đông hoà bình, ổn định.

Liên Hợp quốc, 5 cường quốc Ủy viên Thường trực Hội đồng Bảo an Liên Hợp quốc (Mỹ, Anh, Pháp, Nga, Trung Quốc), Israel và các nước Arập có trách nhiệm hiện thực hoá giải pháp hai nhà nước, trong đó Mỹ có trách nhiệm chủ yếu, vai trò quyết định.

Ngày 19/10/2023, Tổng thống J.Biden một lần nữa tuyên bố ủng hộ giải pháp hai nhà nước. Cộng đồng quốc tế mong muốn Mỹ phải có hành động mạnh mẽ để có hai nhà nước. Chừng nào Mỹ còn nghiêng hẳn về phía Israel (95%) và coi nhẹ quyền cơ bản của người Palestine (chỉ 5%) thì hai nhà nước chỉ tồn tại trong lời nói.

“Tất cả mọi người đều sinh ra có quyền bình đẳng. Tạo hoá cho họ những quyền không ai có thể xâm phạm được, trong những quyền ấy, có quyền được sống, quyền tự do và quyền mưu cầu hạnh phúc”.

Lời bất hủ ấy ở trong bản Tuyên ngôn Độc lập năm 1776 của nước Mỹ. Suy rộng ra, câu ấy có nghĩa là: “Tất cả các dân tộc trên thế giới đều sinh ra bình đẳng, dân tộc nào cũng có quyền sống, quyền sung sướng và quyền tự do” .

Mỹ cần hành động theo Tuyên ngôn Độc lập 1776.

Mỹ có sức mạnh và mọi điều kiện cần thiết để hiện thực hoá giải pháp hai nhà nước, qua đó củng cố ảnh hưởng của Mỹ ở Trung Đông và nâng cao vai trò toàn cầu của Mỹ. Nếu Mỹ không thực hiện bổn phận của mình có thể muộn hơn, cộng đồng quốc tế sẽ hợp tác để hiện thực hoá giải pháp hai nhà người và đem lại hoà bình, ổn định cho khu vực Trung Đông./.

Thiếu tướng, PGS, TS. Lê Văn Cương

Nguyên Viện trưởng Viện Chiến lược và Khoa học Công an

(Bài đăng trên Bản tin Thông tin Báo cáo viên số tháng 11/2023)