Quan hệ Israel-Palestine khó giải quyết những mâu thuẫn, không những nằm ở các vấn đề cố hữu như dân tộc, tôn giáo, lãnh thổ… luôn ảnh hưởng đến sự tồn tại giữa hai nước, mà còn nằm ở những vấn đề ngày càng ăn sâu vào kết cấu nội bộ chính trị và xã hội của hai bên.

1. Một số nét về hai phong trào của người Palestine

Nội bộ Palestine luôn có sự cạnh tranh đối đầu chủ yếu giữa Phong trào giải phóng dân tộc (Fatah) nắm Chính quyền Palestine với Phong trào Hồi giáo Hamas. Hamas trên thực tế đã trở thành người cai trị ở Dải Gaza kể từ năm 2007, sau khi đánh bại đảng Fatah thống trị lâu dài của Tổng thống Mahmoud Abbas trong cuộc bầu cử quốc hội.

Sự khác biệt lớn nhất giữa hai phong trào Hamas và Fatah là thái độ đối với Israel. Hiệp định Oslo trao cho Israel toàn quyền kiểm soát nền kinh tế Palestine cũng như các vấn đề dân sự và an ninh tại hơn 60% diện tích Bờ Tây. Theo các thỏa thuận, Chính quyền Palestine phải phối hợp với lực lượng chiếm đóng của Israel để đảm bảo an ninh và bất kỳ cuộc tấn công kháng chiến vũ trang nào được lên kế hoạch chống lại người Israel. Điều này được coi là gây nhiều tranh cãi và được một số người coi là Chính quyền Palestine hợp tác với sự chiếm đóng của Israel. Chủ tịch Chính quyền Palestine Abbas thường xuyên và công khai lên án bất kỳ hoạt động kháng chiến vũ trang nào do người Palestine thực hiện chống lại người Israel.

2. Khủng hoảng trong quan hệ Israel – Hamas những năm qua

Kể từ năm 2007, Israel đã phát động ba cuộc chiến chống lại Hamas và Dải Gaza. Sau khi Hamas giành chiến thắng trong cuộc bầu cử năm đó, Israel đã áp đặt lệnh phong tỏa chặt chẽ. Người dân ở Gaza đã phải chịu gánh nặng của cuộc chiến. Trước cuộc tấn công vào ngày 7 tháng 10/2023 của Israel vào Dải Gaza, đến nay đã có hơn 2.200 người Palestine thiệt mạng, trong đó có 500 trẻ em,...

Bi kịch của xung đột Israel-Palestine liên quan chặt chẽ đến tính dân tộc không thích thỏa hiệp được hình thành do ảnh hưởng của quan niệm lịch sử tôn giáo. Theo quan điểm của Israel, vùng đất Canaan (Palestine) là vùng đất mà Abraham và Thượng đế đã ban tặng cho người Do Thái; tin rằng Thượng đế nhất định sẽ cử Đấng cứu tinh Messiah cứu người Do Thái khỏi nước sôi lửa bỏng, giúp họ quay về quê hương, tái thiết “vương quốc nghìn năm” của dân tộc Do Thái ở vùng đất Canaan. Chính do quan niệm cố hữu trên, Israel mới coi việc liên tục thôn tính vùng đất của người Arập, không ngừng xây dựng khu định cư Do Thái là sự nghiệp chính nghĩa tất yếu.

Theo quan điểm của người Arập, mỗi tấc đất của Palestine đều là tài sản tôn giáo do Nhà tiên tri Muhammad để lại, có tính chất thiêng liêng không thể nhượng bộ. Đây cũng là nguồn gốc văn hóa khiến Hamas của Palestine không thừa nhận Israel, quyết tâm tiêu diệt Israel, xây dựng quốc gia Hồi giáo kết hợp giữa chính trị với tôn giáo trên toàn bộ lãnh thổ Palestine.

Hamas đã có thay đổi kể từ năm 2014, khi bắt đầu cuộc chiến thứ ba chống lại Israel (sau cuộc chiến thứ hai vào năm 2012), Tên lửa của Hamas đã tăng lên về số lượng và tầm bắn và Hamas đã tiến bộ hơn trong việc che giấu cơ sở hạ tầng quân sự. Hamas đã phát triển một hệ thống đường hầm tấn công vào Israel và một hệ thống khác để vận chuyển vũ khí từ Ai Cập. Hamas nâng cao hiệu quả của lực lượng chiến đấu mặt đất, những người tiếp tục chiến đấu trong 50 ngày. Đến năm 2021, Hamas đã có thể bắn 4.300 quả rocket vào Israel trong một đợt nổ kéo dài 11 ngày (Vào năm 2014, Hamas đã bắn khoảng 4.500 quả trong 50 ngày). Nhưng Hamas vẫn không thể sánh được với Israel. Năm 2021 các máy bay phản lực và trực thăng của Israel đã tấn công Gaza, khiến hơn 200 người thiệt mạng.

Về nội bộ Palestine, cuộc xung đột phức tạp nhất, thậm chí khó giải quyết không kém gì xung đột Israel-Palestine, là xung đột khó hòa giải giữa Tổ chức giải phóng Palestine (PLO) và Hamas.

Thứ nhất, về vấn đề thành lập nước, tư tưởng chỉ đạo của PLO là chủ nghĩa dân tộc, với mục tiêu là xây dựng quốc gia dân tộc Palestine thế tục; còn nền tảng của ý thức hệ của Hamas là chủ nghĩa Hồi giáo, với mục tiêu là xây dựng quốc gia Hồi giáo kết hợp giữa chính trị và tôn giáo. Tuy Hamas thừa nhận mục tiêu chung giữa họ và PLO, nhưng họ phản đối phương án xây dựng nhà nước thế tục của PLO, về bản chất, mâu thuẫn giữa hai bên xoay quanh phương án xây dựng nhà nước Palestine là sự phản ánh mâu thuẫn ý thức hệ giữa chủ nghĩa dân tộc và chủ nghĩa Hồi giáo.

Thứ hai, về vấn đề thái độ đối xử với Israel, PLO đã thừa nhận Israel, nhưng Hamas vẫn không thừa nhận. Thái độ của PLO đối với Israel đã từng bước phát triển từ thừa nhận có điều kiện sang hoàn toàn thừa nhận sự tồn tại hợp pháp của Israel; các tổ chức Hồi giáo như Hamas… đến nay vẫn từ chối thừa nhận sự tồn tại hợp pháp của Israel. Hamas kiên trì cho rằng, Palestine là thống nhất và không thể chia cắt, họ từ chối chấp nhận sự tồn tại của Israel với tư cách là một quốc gia trong khu vực này.

Thứ ba, về giải pháp cho vấn đề Israel-Palestine, PLO chấp nhận giải pháp hòa bình, còn Hamas không chấp nhận bất kỳ phương án hòa bình nào. PLO thừa nhận sự tồn tại hợp pháp của Israel và lựa chọn đàm phán hòa bình là phương thức chính để giải quyết vấn đề Palestine, Hamas chủ trương giải quyết vấn đề Palestine bằng phương thức “thánh chiến”, kêu gọi toàn bộ người Hồi giáo trên toàn thế giới tham gia cuộc “thánh chiến” giải phóng Palestine; Hamas phản đối bất kỳ đề nghị, phương án và hội nghị quốc tế hòa bình nào để giải quyết vấn đề Palestine.

Đương nhiên, sự phân hóa trong chính trị nội bộ ở Israel cũng rất phức tạp, sau khi cựu Thủ tướng Yitzhak Rabin bị ám sát năm 1995, lực lượng cánh tả của Israel chủ trương thúc đẩy tiến trình hòa bình Trung Đông không ngừng suy yếu, lực lượng cánh hữu thực hiện chính sách cứng rắn đối với Palestine lên nắm quyền trong thời gian dài và thực hiện một loạt biện pháp đảo ngược trong vấn đề xây dựng khu định cư Do Thái và vấn đề Jerusalem.

Vào các dịp kỷ niệm ngày quốc khánh Israel, các tổ chức cánh hữu cực đoan ở Israel tỏ ra rất hung hăng, liên tục gây rắc rối với người Arập ở trung tâm thành phố Jerusalem, đây chính là nguyên nhân gây ra các cuộc xung đột.

Quan hệ Israel-Palestine tái diễn nhiều bi kịch xung đột đẫm máu trước đây. Trong cuốn “Palestine: Hòa bình chứ không phải phân biệt chủng tộc”, cựu Tổng thống Mỹ Jimmy Carter đã bày tỏ sự bất lực đối với bi kịch xung đột Israel-Palestine: “Sự thù hận và không tin tưởng lẫn nhau của khu vực Trung Đông đã ăn sâu bén rễ, lòng tự trọng của các bên quá cao, ai cũng không thể đưa ra lời mời hoặc nhượng bộ, với lý do là bên chủ động cuối cùng sẽ bị từ chối... Dòng máu đang chảy trong người Arập, người Do Thái và người Công giáo hiện nay vẫn là dòng máu của Abraham, để giành được địa vị dòng dõi tộc trưởng được tôn trọng ở Trung Đông này, các bên sẵn sàng đổ máu ở thánh địa”. ng nh ngừng bắn đạt được sau cuộc chiến kéo dài 11 ngày giữa Cuộc xung đột Israel – Palestine mang lại sự tàn phá trên diện rộng cho Dải Gaza vốn đã nghèo khó do Hamas cai trị. Nhưng các vụ phóng tên lửa đã khiến cuộc sống bế tắc ở phần lớn Israel được nhiều người Palestine coi là phản ứng táo bạo trước những hành vi bạo hành của Israel ở Jerusalem. Các cuộc tiến công của Israel đã gây thiệt hại nặng nề cho Hamas nhưng không thể ngăn chặn tên lửa của Hamas. Ngay cả khi tuyên bố chiến thắng, Hamas phải đối mặt với thách thức khó khăn trong việc tái thiết ở một vùng lãnh thổ vốn đã bị thất nghiệp cao, cũng như sau nhiều năm bị Ai Cập và Israel phong tỏa. Sự biến động tiếp tục được thể hiện khi các cuộc đụng độ nổ ra giữa người biểu tình Palestine và cảnh sát Israel sau các buổi cầu nguyện. Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu đã chống lại những lời chỉ trích từ cơ sở diều hâu của mình, người nói rằng ông đã kết thúc cuộc tấn công sớm mà không có đòn quyết định hơn đối với Hamas.

Các vụ pháo kích của Israel giáng đòn mạnh vào cơ sở hạ tầng vốn đã xuống cấp ở vùng lãnh thổ ven biển nhỏ bé, nơi sinh sống của hơn 2 triệu người Palestine, san phẳng những ngôi nhà cao tầng, xé nát những con đường và những hệ thống dẫn nước. Gần đây, Hamas và các nhóm chiến binh khác đã bắn hơn 5.000 quả rocket vào các thành phố của Israel. Trong khi đó, Israel đã tiến hành hàng trăm cuộc không kích.

Trước cuộc tấn công mới nhất tháng 10/2023, Israel và Hamas đã trải qua 4 cuộc chiến lớn và có một số cuộc đụng độ nhỏ hơn kể từ khi nhóm Hồi giáo này nắm quyền kiểm soát Gaza và 2 triệu người dân ở đây vào năm 2007. Những cuộc xung đột này khiến hàng nghìn người thiệt mạng, hầu hết là người Palestine. Nhưng kể từ khi kết thúc cuộc chiến kéo dài hai tuần vào năm 2021, Hamas đã tránh leo thang xung đột và thực sự đã kiềm chế các chiến binh Palestine khác khi họ bắn tên lửa vào Israel. Nhiều người Israel tin rằng nhóm Hồi giáo quan tâm đến việc duy trì lệnh ngừng bắn nhằm tập trung tái thiết dải bờ biển nghèo nàn và đông đúc hơn là châm ngòi cho một cuộc chiến đẫm máu và vô nghĩa khác.

Chính phủ Israel hy vọng rằng việc cho phép hàng nghìn lao động Palestine làm việc ở Israel miễn là tình hình yên tĩnh sẽ tạo thêm động lực để duy trì hòa bình. Một số quan chức hy vọng rằng, chính Hamas có thể được đồng ý tham gia một thỏa thuận ngừng bắn lâu dài.

Là đồng minh thân cận và quan trọng nhất của Israel, ban đầu Mỹ ủng hộ cái mà họ gọi là quyền tự vệ của Israel trước các vụ bắn tên lửa bừa bãi. Nhưng khi giao tranh kéo dài và tử vong ngày càng gia tăng, người Mỹ ngày càng gây áp lực buộc Israel phải ngừng cuộc tấn công và Ai Cập làm trung gian cho lệnh ngừng bắn.

3. Cuộc xung đột ngày 7/10/2023 cho thấy thất bại của Israel 

Trong hai năm qua, Hamas tránh leo thang xung đột với Israel, khiến nhiều người lầm tưởng rằng các lực lượng thống trị trong các thủ lĩnh của nhóm đang tập trung vào việc củng cố quyền cai trị của họ ở Gaza. Nhưng cuộc tấn công vào ngày 7/10/2023 phức tạp hơn nhiều so với bất kỳ cuộc tấn công nào trước đó. Hamas đã tấn công các cảm biến của Israel và vô hiệu hóa các camera an ninh của Israel. Hamas đã sử dụng chiến tranh điện tử tiên tiến và làm nhiễu hệ thống liên lạc của Israel. Tất cả những điều này cho thấy Hamas đã tăng cường công nghệ quân sự của mình được một thời gian, với ít nhất một số hỗ trợ từ bên ngoài, có thể là từ Iran. Hamas đã có thể phát động cuộc tấn công bất chấp sự bất cân xứng rất lớn: Lực lượng Phòng vệ Israel vượt xa lực lượng này, cả về số lượng và trang bị. Israel đánh giá lực lượng quân sự của Hamas vào khoảng 30.000 chiến binh; ngày 9/10/2023 Israel đã triệu tập 300.000 quân dự bị, để bổ sung vào tổng số 170.000 binh sĩ tại ngũ. 2 triệu thường dân ở Gaza sẽ chuẩn bị cho điều tồi tệ nhất.

Về phía Hamas, vào những giờ đầu ngày 7/10/2023, Hamas đã phóng hơn 2.000 quả tên lửa về phía Israel. Hơn một nghìn chiến binh Hamas, một số lái tàu lượn có động cơ, đã vượt qua biên giới giữa Israel và Gaza. Họ tấn công dân thường trên đường phố ở các thị trấn nhỏ của Israel và tại nhà riêng. Trong 48 giờ tiếp theo, Hamas đã giết hơn 900 người Israel, một con số vượt xa số người chết trong 19 năm xung đột trước đó và bắt giữ khoảng 150 con tin. Israel đã mất cảnh giác một phần vì Hamas chưa bao giờ thực hiện một cuộc tấn công lớn như vậy. Cơ quan quốc phòng Israel đã sai lầm khi cho rằng trong những năm gần đây Hamas đã quyết định kiềm chế đối đầu trên diện rộng - và khả năng làm như vậy của họ bị hạn chế.

Israel đang đối mặt với cuộc khủng hoảng chưa từng có. Nhà nước được thành lập để bảo vệ người Do Thái khỏi bị đàn áp đã thất bại thảm hại trong việc bảo vệ công dân của mình sống gần Dải Gaza. Israel hoàn toàn bị bất ngờ trước một đối thủ kém cỏi về mặt quân sự. Quân đội Israel triển khai dọc biên giới với Gaza đã không thể ngăn chặn việc tàn sát gần một nghìn người, hầu hết là dân thường, cũng như việc những để các tay súng Hamas bắt hàng chục công dân khác làm con tin.

Đáp lại, Israel đang ném bom các mục tiêu ở Gaza có liên quan đến Hamas và Thánh chiến Hồi giáo, một nhóm chiến binh Palestine khác nhằm phá hủy khả năng quân sự và khiến họ phải trả giá đắt cho những hành động tàn bạo gần đây. Trong khi đó, người dân Israel lo ngại các cuộc tấn công bằng tên lửa tiếp theo từ các tổ chức của người Palestine sau một loạt vụ tấn công mới đây. Sự thất vọng và tức giận của công chúng đang ở mức chưa từng thấy. Nhiều người cáo buộc chính phủ và lực lượng vũ trang đã sơ suất và phản bội nghĩa vụ của họ, đồng thời yêu cầu hành động quân sự quyết liệt nhằm chấm dứt “một lần và mãi mãi” mối đe dọa từ người Palestine ở Gaza. Chính phủ khó có thể giảm bớt áp lực này nếu không tiến hành các chiến dịch lớn ở Dải Gaza, bao gồm cả một cuộc tấn công trên bộ rộng rãi. Những điều này có thể dẫn đến việc chiếm lại lãnh thổ, với tất cả những cái giá phải trả cho cuộc sống con người. Điều đó có thể kéo Israel vào một cuộc xung đột rộng lớn hơn với cái gọi là “trục kháng cự” không chỉ bao gồm các nhóm có trụ sở tại Gaza mà còn cả Hizbullah, lực lượng dân quân có trụ sở tại Lebanon, Iran và Syria.

Sự thất bại trong chính sách của Israel đối với người Palestine dã dẫn đến kết cục này. Khi Hamas tiếp quản Dải Gaza vào năm 2007, hai năm sau khi quân đội Israel rút lực lượng, chính phủ Israel phải đối mặt với sự lựa chọn giữa hai chiến lược chính trị và quân sự. Việc đầu tiên liên quan đến việc thích ứng với thực tế trong đó Hamas là một trong hai phe chính trị lớn ở lãnh thổ Palestine. Bất kỳ chính phủ Israel nào thực sự mong muốn chấm dứt xung đột với người Palestine đều cố gắng đưa Hamas vào tiến trình chính trị song phương cùng với các đối thủ của Hamas là Fatah. Như vậy, Israel sẽ phải tham gia đàm phán trực tiếp với Hamas đồng thời ủng hộ sự hòa giải giữa Hamas và Fatah.

Lựa chọn khác là áp dụng chiến lược liên tục làm suy yếu Hamas và củng cố Chính quyền Palestine do Fatah điều hành. Muốn vậy, Israel sẽ phải đạt được một thỏa thuận về quy chế vĩnh viễn, có thể đạt được thông qua một loạt các thỏa thuận nhỏ hơn và các bước đi đơn phương. Hai lựa chọn này đều có điểm yếu và chi phí tiềm tàng, nhưng các chính quyền Israel đã không chọn cả hai lựa chọn này. Thậm chí chính phủ do ông Olmert cầm đầu đã thử áp dụng chiến lược thứ hai một thời gian nhưng buộc phải từ chức trước khi đạt được bất kỳ mục tiêu nào. Ông Netanyahu sau đó đã áp dụng chiến lược thứ ba nhưng chắc chắn sẽ thất bại.

Năm 2009, ông Netanyahu tuyên bố chấp nhận một nhà nước Palestine với một số điều kiện. Mặc dù vậy, ông đã từ bỏ tiến trình chính trị với người Palestine, phản đối việc thành lập một nhà nước Palestine; thay thế tiến trình chính trị bằng chiến lược "chia để trị", nhằm mục đích làm suy yếu chính quyền Palestine ở Ramallah ở Bờ Tây và củng cố quyền lực của Hamas ở Dải Gaza. Ông Netanyahu tin rằng đây là cách tốt nhất để đảm bảo không có tiến trình chính trị khả thi nào có thể xảy ra. Thủ tướng đã đưa chính sách này lên một tầm cao mới trong việc xây dựng chính phủ hiện tại: một liên minh với các đảng tôn giáo cực đoan, chủ nghĩa dân tộc cực đoan, tuyên bố khá công khai rằng, Israel sẽ không bao giờ cho phép thành lập một nhà nước Palestine, trao quyền bình đẳng cho người Palestine theo giải pháp một nhà nước hoặc chấm dứt việc cướp bóc chiếm giữ đất đai của họ thông qua việc xây dựng khu định cư. Chính sách này dẫn đến việc phần lớn quân đội Israel được triển khai để bảo vệ những người Do Thái định cư ở Bờ Tây, gây thiệt hại cho việc bảo vệ biên giới xung quanh Dải Gaza.

4. Triển vọng 

Cuộc khủng hoảng hiện nay cho thấy sự thất bại hoàn toàn của Israel, với sức mạnh quân sự và sử dụng lực lược đông đảo của cơ quan an ninh ngăn chặn vô thời hạn hàng triệu người Palestine đòi quyền tự quyết về một cuộc sống bình thường, tự do. Những người Palestine bị áp bức sẽ đứng lên chống lại kẻ áp bức. Đau khổ dưới sự áp bức và khao khát tự do mãnh liệt. Các chiến binh Hamas đã lên kế hoạch cho cuộc tấn công ngày 7/10/2023, lực lượng này thực sự rất tháo vát trong việc khai thác sự sơ hở và thiếu chuẩn bị của Israel.

Mối lo ngại chính của Iran là khu vực này đang tuột khỏi quỹ đạo của mình để chuyển sang quỹ đạo của Mỹ và Israel. Ả Rập Saudi và Israel đều công khai tuyên bố thực hiện các bước hướng tới thiết lập quan hệ ngoại giao và điều này được Mỹ bảo đảm an ninh. Chỉ vài ngày trước khi cuộc tấn công này bắt đầu, lãnh đạo tối cao của Iran Ayatollah Ali Khamenei đã cảnh báo rằng các quốc gia thiết lập quan hệ với Israel đang tự đặt mình “vào tình thế nguy hiểm”. Các đồng minh của Iran đang gia tăng tình trạng thù địch trên một số mặt trận. Nhóm vũ trang Shia kiểm soát thủ đô của Yemen là Houthis gần đây đã tổ chức cuộc tấn công xuyên biên giới đầu tiên vào Ả Rập Saudi trong nhiều tháng. Lực lượng dân quân liên kết với Iran ở miền đông Syria cũng đã phóng tên lửa vào các căn cứ của Mỹ và khuyến khích các bộ lạc Ả Rập trong khu vực nổi dậy chống lại sự kiểm soát của người Kurd ở địa phương. Áp lực buộc các thành viên khác trong khu vực trục phải hành động nhiều hơn khi giao tranh ở Gaza ngày càng phức tạp.

Hamas đang sẵn sàng đối phó với cuộc tiến công trên bộ của Israel vào Gaza. Một quan chức Hamas cho biết: “Hoặc chúng tôi chết từ từ hoặc chúng tôi chết cùng với sự chiếm đóng của chúng tôi”. Sau nhiều cuộc chiến, lực lượng của Hamas đã cứng rắn hơn trong chiến đấu, sáng tạo và được trang bị tốt hơn bao giờ hết.

Có lẽ, cuối cùng Israel sẽ phải đưa ra lựa chọn giữa giải pháp hai nhà nước hoặc một nhà nước duy nhất với các quyền bình đẳng cho tất cả người dân và cố gắng thực hiện bất cứ điều gì họ chọn. Hy vọng rằng công chúng Israel sẽ ủng hộ các giải pháp này./.

GS,TS. Nguyễn Hồng Quân

Viện Chiến lược Quốc phòng