Quan hệ quốc tế đang chuyển sang một giai đoạn mới với đặc điểm nổi bật là các nước lớn, các trung tâm quyền lực tiếp tục xu thế vừa hợp tác vừa cạnh tranh, giành giật ảnh hưởng, trong đó cạnh tranh có phần nổi trội hơn. Quan hệ giữa 3 cường quốc hàng đầu thế giới, Mỹ - Trung - Nga cũng không nằm ngoài xu thế này, vừa mang tính hợp tác, vừa cạnh tranh, kiềm chế lẫn nhau, vì lợi ích, mục tiêu chiến lược của mỗi nước.

1. Thực trạng quan hệ giữa Mỹ - Trung - Nga

Cả Mỹ, Trung Quốc và Nga đều có tham vọng vươn lên để giành vai trò lãnh đạo toàn cầu ở những mức độ khác nhau. Mỹ muốn duy trì vị trí số một thế giới, còn Trung Quốc là nhân tố thách thức mục tiêu của Mỹ, trong khi Nga muốn trở lại quỹ đạo quyền lực toàn cầu. Chính tham vọng chiến lược này, cộng với yếu tố sức mạnh về kinh tế, quân sự có sẵn cùng việc giới cầm quyền của ba quốc gia rất đề cao chủ nghĩa dân tộc, khiến cục diện thế giới biến động phức tạp, khó lường. Do đó, cạnh tranh chiến lược giữa Mỹ - Trung - Nga hiện nay chi phối và làm phức tạp hơn các mối quan hệ quốc tế.

- Cạnh tranh chiến lược Mỹ - Trung:

+ Với Mỹ: Tổng thống Joe Biden bước vào Nhà Trắng với khẩu hiệu “nước Mỹ trở lại”. Ông đã có những bước đi đảo ngược chủ nghĩa biệt lập dưới thời người tiền nhiệm Donald Trump, dần đưa nước Mỹ can dự sâu hơn, trở lại với hệ thống thế giới đa phương. Tiếp nhận một nước Mỹ bị Covid-19 hoành hành nặng nề, một nền chính trị chia rẽ, Tổng thống Joe Biden đã có những bước đi quyết đoán để củng cố, vực dậy vị thế hàng đầu của Mỹ trên vũ đài quốc tế. Ngay sau khi lên nắm quyền Tổng thống Joe Biden đã nâng cấp chiến lược Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương, tiếp tục coi khu vực này là ưu tiên số 1 của Mỹ. Tại khu vực, cạnh tranh với Trung Quốc vẫn là điểm mấu chốt, nhưng nước Mỹ đã dần từ bỏ chính sách coi Trung Quốc là đối thủ chiến lược để chuyển sang chính sách vừa hợp tác vừa cạnh tranh. Bộ trưởng Ngoại giao Mỹ Antony Blinken cho biết: quan hệ giữa Mỹ với Trung Quốc sẽ: “Cạnh tranh khi cần thiết, hợp tác khi có thể, đối đầu khi bắt buộc”. Nước Mỹ dưới thời Tổng thống Joe Biden coi trọng cách tiếp cận đa phương và khai thác “sức mạnh thông minh” để tập hợp lực lượng như: thể chế hóa Đối thoại an ninh bốn bên (QUAD); Thỏa thuận an ninh ba bên Australia - Anh - Mỹ (AUKUS); sáng kiến “Định hướng phát triển liên minh và đối tác” (GDAP); sáng kiến “Xây dựng lại một thế giới tốt đẹp hơn - B3W”; “Khuôn khổ kinh tế Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương” (IPEF) và một khuôn khổ an ninh ba bên mới giữa Mỹ - Nhật Bản - Philippine (JAPHUS) đang manh nha hình thành. Tất cả những động thái này đều là nỗ lực tập hợp lực lượng của Mỹ nhằm gia tăng cạnh tranh, kiềm chế Trung Quốc.

Trong vấn đề Đài Loan, Mỹ thực hiện chính sách “nước đôi”. Một mặt, duy trì cam kết tôn trọng chính sách “một nước Trung Quốc”, nhưng mặt khác lại khẳng định ủng hộ Đài Loan. Với xung đột Nga - Ukraine, Mỹ không chỉ muốn Trung Quốc không được giúp Nga hóa giải lệnh trừng phạt, mà còn muốn ngăn cản Nga và Trung Quốc xích lại gần nhau. Mỹ gây sức ép với Trung Quốc, đòi hỏi nước này phải thể hiện vai trò nước lớn trong quản trị toàn cầu. Tuy nhiên, những chính sách của Mỹ với Trung Quốc đều không đem lại hiệu quả như mong muốn, không ngăn chặn được sự trỗi dậy của Trung Quốc cũng như không ngăn cản được nước này xích lại gần Nga hơn.

+ Với Trung Quốc: Trung Quốc là cường quốc có tiềm năng, thực lực mạnh nhất trong cạnh tranh với Mỹ. Sức mạnh tổng hợp quốc gia của Trung Quốc ngày càng gia tăng, nước này đã trở thành “một cực” trong thế giới đa cực, khẳng định vị thế quan trọng trong nhiều vấn đề quốc tế điển hình. Sáng kiến “Một vành đai, một con đường” (OBOR) của Trung Quốc ra đời và triển khai mạnh mẽ thời gian qua đã đẩy cạnh tranh chiến lược Trung - Mỹ lên một nấc thang mới. Không chỉ điều chỉnh thành Sáng kiến “Vành đai, Con đường” (BRI), Trung Quốc còn củng cố Tổ chức Hợp tác Thượng Hải (SCO), Nhóm BRICS, hợp tác Trung Quốc - ASEAN...; đồng thời, thiết lập các diễn đàn đa phương quốc tế, như: Diễn đàn châu Á - Bác Ngao, Diễn đàn Hợp tác quốc tế vaccine Covid-19, Hội nghị các chính đảng trên thế giới… để làm đối trọng với Mỹ.

Đại hội XX Đảng Cộng sản Trung Quốc thành công đánh dấu giai đoạn phát triển mới, hướng đến việc hoàn thành mục tiêu “100 năm lần thứ hai”. Việc định hình và làm rõ tư duy, đường hướng chính sách, nhất là mối quan hệ giữa an ninh và phát triển, nhận định về thế giới, tự định vị bản thân, hay việc xác lập rõ hơn mối quan hệ giữa tự chủ, nội lực và mối quan hệ, tương tác với bên ngoài - là những bước chuyển quan trọng. Đại hội XX đã tiếp tục bổ sung những sáng kiến, tầm nhìn chiến lược được đưa ra trước đó, như Chiến lược “vòng tuần hoàn kép”, Sáng kiến Phát triển toàn cầu (GDI), Sáng kiến An ninh toàn cầu (GSI) và Cộng đồng chung vận mệnh nhân loại. Những sáng kiến chiến lược này là cơ sở để Trung Quốc tiếp tục hiện thực hóa “giấc mộng Trung Hoa” và theo đuổi tầm nhìn về một trật tự thế giới mới khác với trật tự vốn được thống trị và theo quy chuẩn của phương Tây.

Hiện nay, Mỹ và Trung Quốc đang triển khai các bước đi chiến lược theo các xu hướng đối lập nhau tại khu vực. Mỹ chuyển trọng tâm từ lĩnh vực an ninh sang kinh tế, từ Nhóm “Bộ Tứ kim cương” (QUAD), Hợp tác an ninh ba bên giữa Mỹ, Anh và Australia (AUKUS) sang Khuôn khổ kinh tế Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương (IPEF), trong khuôn khổ Chiến lược Ấn Độ - Thái Bình Dương (IPS). Trong khi đó, Trung Quốc chuyển trọng tâm từ lĩnh vực kinh tế sang an ninh, từ Sáng kiến “Vành đai, Con đường” (BRI), GDI sang GSI trên cấp độ toàn cầu (GSI, GDI và cộng đồng chung vận mệnh). Đây vừa là nỗ lực của hai cường quốc trong cung cấp “sản phẩm công” cho thế giới, vừa là công cụ phục vụ cạnh tranh vị trí siêu cường. Cuộc gặp trực tiếp đầu tiên giữa Tổng thống Mỹ Joe Biden và Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình tháng 11/2022 bên lề Hội nghị Thượng đỉnh G20 tại Bali (Indonesia) cho thấy, hai nước đang tìm kiếm những giới hạn mới nhằm kiểm soát cạnh tranh, với biên độ dao động cao hơn trước. Hai nước vừa cạnh tranh vừa gia tăng khả năng tự chủ, nhưng không loại bỏ hợp tác, đồng thời thống nhất cùng nhau quản trị cạnh tranh không để xảy ra xung đột, chiến tranh.

Tuy nhiên, cả hai cường quốc đều được cho là đang ở trong “thế kẹt” của chủ nghĩa dân tộc nước lớn, khiến việc hợp tác ngày càng khó khăn. Vì thế, cạnh tranh Mỹ - Trung Quốc sẽ tiếp tục là xu hướng lâu dài, với tâm điểm là sự phân tách công nghệ và “bàn cờ” chiến lược tại khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương.

- Cạnh tranh Mỹ - Nga:

Trên thực tế, giữa Mỹ và Nga luôn tồn tại không ít bất đồng về quan điểm, phương pháp tiếp cận, giải quyết nhiều lĩnh vực quốc tế quan trọng, dẫn đến quan hệ hai nước “nóng”, “lạnh” thất thường.

+ Mỹ luôn coi Nga là “mối đe dọa an ninh lớn”. Vì, Nga có vị thế cường quốc quân sự hàng đầu thế giới và một nền ngoại giao thông minh (nhất là tại Trung Đông và châu Phi), đây là những yếu tố chủ chốt giúp Nga duy trì vị trí cường quốc hàng đầu thế giới. Tổng thống Joe Biden sau khi lên nắm quyền đã thực thi Chính sách ngoại giao đa phương, tập hợp đồng minh để bao vây ngăn chặn Nga. Lợi dụng việc Nga phát động “chiến dịch quân sự đặc biệt” ở Ukraine, Mỹ đã tập hợp đồng minh và dư luận quốc tế nhằm cô lập và trừng phạt Nga; ủng hộ chính trị cũng như cung cấp vũ khí cho Ukraine, nhưng tránh tham chiến trực tiếp, nhằm làm suy yếu, loại Nga khỏi hệ thống thế giới hiện hành. Mặc dù vậy, Nga có đủ nguồn lực để hứng chịu các tổn thất và kéo dài cuộc xung đột vũ trang với Ukraine. Khi bị phương Tây dồn ép, Nga vẫn thu được nhiều tiền từ việc bán dầu cho cho Trung Quốc, Ấn Độ và…, thậm chí giành thêm ảnh hưởng ở Nam Bán cầu, đặc biệt là ở châu Phi. Có thể khẳng định, chính sách của Mỹ với Nga dưới thời ông Joe Biden đến nay vẫn chưa thành công. Cùng với Mỹ và Trung Quốc, Nga vẫn là một trong ba cường quốc có sức chi phối, ảnh hưởng lớn nhất đến quan hệ quốc tế, đặc biệt là trở thành “yếu tố cân bằng chiến lược” trong cạnh tranh chiến lược nước lớn. Hơn nữa, chính sách cạnh tranh, đối đầu với Nga của chính quyền của Tổng thống Joe Biden vô hình chung đẩy Nga và Trung Quốc xích lại gần nhau, khiến Mỹ phải đối phó cùng lúc với cả Nga và Trung Quốc.

+ Về phía Nga, nước này bắt đầu có diện mạo mới vào cuối thập niên đầu của thế kỷ XXI: hệ thống chính trị được củng cố; nền kinh tế được vực dậy; uy thế quân sự phục hồi. Nước Nga đã phục hưng tiềm lực quân sự ở mức đủ răn đe các nguy cơ đối với nền an ninh của Nga, bảo đảm ổn định chiến lược và toàn vẹn lãnh thổ của Nga. Tuy nhiên, kể từ khi Nga thực hiện “chiến dịch quân sự đặc biệt” ở Ukraine, cùng với việc kinh tế và quan hệ đối ngoại gặp nhiều khó khăn do các lệnh trừng phạt của Mỹ và phương Tây, buộc phải tìm phương cách mới để tập hợp lực lượng và giảm thiểu khó khăn, thách thức.

Ngày 31/3/2023, Tổng thống Nga Vladimir Putin đã phê chuẩn “Khái niệm Chính sách Đối ngoại mới”. Tài liệu nêu rõ: “Nga không coi mình là kẻ thù của phương Tây, không tự cô lập mình khỏi phương Tây và không có ý định thù địch với phương Tây”. Nga hy vọng rằng, các quốc gia phương Tây sẽ nhận ra rằng, chính sách thù địch, đối đầu và tham vọng bá quyền của họ không có tương lai và cuối cùng họ sẽ nối lại “sự hợp tác thực chất” với Nga trên cơ sở tôn trọng lẫn nhau.

Quan hệ Trung Quốc - Nga:

Trước sức ép cạnh tranh của Mỹ, Nga và Trung Quốc đã xích lại gần nhau đưa quan hệ song phương đạt tới ngưỡng “không giới hạn”, sâu sắc nhất từ trước tới nay. Cả Nga và Trung Quốc đều có chung những điểm tương đồng cho sự hợp tác trong cục diện thế giới đang diễn biến phức tạp hiện nay. Nga và Trung Quốc đều ủng hộ chủ nghĩa đa phương, kiên trì vai trò trung tâm của Liên hợp quốc trong các vấn đề quốc tế. Hai nước có lập trường đối lập với Mỹ trong việc hình thành trật tự an ninh quốc tế. Nga và Trung Quốc chủ trương xây dựng hệ thống an ninh chung, duy trì sự ổn định chiến lược quốc tế và phản đối việc Mỹ theo đuổi tư tưởng đơn phương; Nga và Trung Quốc cũng có sự nhất trí chung về xây dựng trật tự kinh tế thế giới, đó là nâng cao vai trò của các nền kinh tế mới nổi, phản đối chính sách cấm vận, chống chủ nghĩa bảo hộ, duy trì thương mại tự do và chống chiến tranh thương mại.

Sự hợp tác giữa Nga và Trung Quốc đang mang lại sức hút lớn với một hình mẫu hợp tác mới. Cả Nga và Trung Quốc đều muốn tăng cường sức mạnh tổng hợp giữa Sáng kiến Vành đai và Con đường và Liên minh Kinh tế Á - Âu, qua đó giúp hai nước đạt được các mục tiêu phát triển. Số lượng các quốc gia muốn tham gia nhóm các nền kinh tế mới nổi hàng đầu thế giới (BRICS) và Tổ chức Hợp tác Thượng Hải (SCO) mà Nga và Trung Quốc là nòng cốt, đã tăng lên khoảng 20 quốc gia. Trong đó nổi bật như: Ai Cập, Thổ Nhĩ Kỳ, Saudi Arabia, Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất, Indonesia, Argentina, Mexico và một số quốc gia châu Phi.

2. Quan hệ Mỹ - Trung Quốc - Nga chi phối cục diện thế giới

Hiện nay, bộ ba cạnh tranh Mỹ - Trung Quốc - Nga tạo thành “thế chân kiềng”, nhưng là mô hình tam giác không đều, trong đó cạnh tranh chiến lược Mỹ - Trung Quốc giữ vai trò chủ đạo, chi phối chính các mối quan hệ quốc tế; quan hệ Nga và Trung Quốc đã tạo “thế 2 chống 1” trong bối cảnh tình hình mới. Bản chất tam giác quan hệ Mỹ - Trung Quốc - Nga là vừa hợp tác, vừa cạnh tranh, lợi dụng nhau, đồng thời tận dụng các cơ hội, thời cơ để thực hiện các mục tiêu chiến lược riêng mà mỗi nước theo đuổi vì lợi ích quốc gia - dân tộc mình.

Suy cho cùng, trong những năm tới, cục diện thế giới vẫn nằm trong vòng tam giác cạnh tranh quyền lực giữa ba cường quốc Mỹ - Trung Quốc - Nga. Tuy nhiên, với những biến chuyển mới trong quan hệ Mỹ - Trung Quốc - Nga, nhất là kể từ khi xảy ra đại dịch Covid-19, cuộc xung đột Nga - Ukraine, tình trạng phân tách Mỹ - Trung Quốc ngày càng rõ nét, quan hệ Trung Quốc - Nga ngày càng sâu sắc, cùng áp lực phân tuyến giữa một bên là Mỹ, phương Tây và bên kia là Trung Quốc, Nga, cho chúng ta thấy cục diện thế giới đang chuyển từ cục diện “đa cực, đa trung tâm” sang cục diện “đa cực, song tuyến” với những đặc điểm chính, đó là:

Thứ nhất, trong thế giới ngày nay, cả Mỹ, Trung Quốc, Nga và các cường quốc trong hệ thống thế giới đều không thể tự giải quyết được các vấn đề toàn cầu, thậm chí là các mâu thuẫn giữa Mỹ - Trung Quốc - Nga với nhau, đồng thời cũng không thể áp đặt hoàn toàn đối với đời sống quan hệ quốc tế nói chung. Thay vào đó, dưới tác động của xu hướng dân chủ hóa đời sống quốc tế cùng chuyển dịch trọng tâm quyền lực từ Bắc xuống Nam, từ Tây sang Đông, các quốc gia tầm trung và các nước còn lại đều gia tăng sức mạnh, vai trò và tiếng nói trong hệ thống chính trị quốc tế.

Thứ hai, thế giới đang phân thành hai tuyến rõ rệt giữa một bên là Mỹ, phương Tây và bên kia là Trung Quốc, Nga. Điều đáng quan ngại là sự phân tuyến này không chỉ nhất thời và ngắn hạn. Những rạn nứt về chính trị - ngoại giao, phân tách về kinh tế - công nghệ, cọ xát về chiến lược - quân sự và vấn đề không hòa hợp về hệ giá trị,... Tuy nhiên, cục diện “song tuyến” hiện nay khác với thời chiến tranh Lạnh, không phải là sự đối lập, tách biệt hoàn toàn, mà phía Trung Quốc, Nga vẫn không coi Mỹ là kẻ thù, mong muốn thúc đẩy hợp tác giải quyết mâu thuẫn, bất đồng thông qua đối thoại, cùng nhau đối phó với các thách thức an ninh phi truyền thống và các vấn đề toàn cầu khác.

Thứ ba, vai trò của chủ nghĩa đa phương và luật pháp quốc tế đang đứng trước nhiều thách thức, các nước lớn thể hiện những hành vi vị kỷ, cường quyền thay vì tôn trọng luật pháp quốc tế. Bên cạnh đó, xuất hiện những vấn đề mới nổi, như an ninh mạng, tạo ra “vùng xám” pháp lý cho các quốc gia can thiệp vào quá trình hoàn thiện luật pháp quốc tế. Đáng lưu ý, mâu thuẫn và cạnh tranh nước lớn đang tạo ra “một thế giới đa tầm nhìn”, đưa ra cách lý giải khác nhau về khái niệm “trật tự quốc tế dựa trên luật lệ” và những phiên bản của riêng họ đối với hệ thống chính trị quốc tế.

Trong thời gian tới, những hiện tượng như “tê giác xám” (nợ phình to) hay “thiên nga đen” (kinh tế giảm tốc); khủng hoảng kinh tế toàn cầu; xung đột tại các “điểm nóng”; đụng độ trực tiếp giữa các nước lớn; khủng hoảng hạt nhân ở cấp độ khu vực; thiết lập liên minh và đứt gãy liên minh giữa các nước; một số nước rút khỏi hệ thống đa phương toàn cầu; các mối đe dọa an ninh phi truyền thống, vấn đề toàn cầu khác sẽ còn diễn biến phức tạp, tiếp tục làm quan hệ tam giác giữa Mỹ - Trung Quốc - Nga thay đổi, chi phối mạnh mẽ cục diện thế giới, đặt ra bài toán hết sức khó khăn cho các quốc gia.

3. Gợi mở ứng xử của Việt Nam

Thứ nhất, trong đối ngoại, hội nhập quốc tế cần quán triệt và thực hiện tốt phương châm xác định “đối tác, đối tượng”, “dĩ bất biến ứng vạn biến”, không để bị đẩy vào thế phải “chọn bên” trong cạnh tranh Mỹ - Trung Quốc - Nga.

Thứ hai, đẩy mạnh, nâng tầm ngoại giao đa phương, chủ động đề xuất các sáng kiến kết nối khu vực, nâng cao tiềm lực an ninh - quốc phòng để bảo vệ vững chắc độc lập, chủ quyền, thống nhất, toàn vẹn lãnh thổ, lợi ích chiến lược của đất nước.

Thứ ba, củng cố, thúc đẩy vai trò trung tâm của ASEAN trong cấu trúc an ninh khu vực đang định hình để bảo đảm lợi ích của các quốc gia thành viên trong đó có Việt Nam.

(Bài đăng trên Bản tin Thông tin Báo cáo viên số 07/2023)

TS. Ngô Chí Nguyện

Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh