Hiện nay, nền kinh tế toàn cầu đang chuyển dịch mạnh mẽ sang mô hình dựa trên tri thức và công nghệ, đổi mới sáng tạo được xem là yếu tố then chốt cho tăng trưởng bền vững và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia. Một số tổ chức quốc tế nhấn mạnh vai trò của kinh tế sáng tạo như là động lực mới tạo việc làm và tăng trưởng trên phạm vi toàn cầu.

1. Một số mô hình đổi mới sáng tạo trên thế giới

- Trung Quốc - Chiến lược “Made in China 2025”:

Chiến lược “Made in China 2025”, khởi động năm 2015, nhằm nâng cao năng lực công nghệ trong 10 ngành chủ chốt, như: AI, robot và năng lượng mới. Đơn đăng ký sáng chế tại Trung Quốc tăng từ 1,542 triệu (2020) lên 1,678 triệu (2023), chiếm 48,5% tổng số đơn toàn cầu năm 2023[1]. Năm 2023, chi tiêu R&D đạt 2,64% GDP (khoảng 3.300 tỷ CNY), tăng từ 2,40% GDP năm 2020, với DN đóng góp 77% tổng R&D[2]. Sự gia tăng này chủ yếu nhờ chính sách ưu đãi thuế và trợ cấp trực tiếp, giúp Huawei và Alibaba chiếm 30% tổng đơn sáng chế nội địa. MIC2025 cũng đã giảm tỷ lệ nhập khẩu linh kiện cao cấp từ 40% xuống 25%, dù vẫn đối mặt áp lực căng thẳng thương mại Mỹ - Trung[3].

- Kinh nghiệm Singapore và Hàn Quốc:

Singapore và Hàn Quốc đại diện cho mô hình chiến lược quốc gia định hướng khoa học - công nghệ, với trọng tâm đầu tư R&D cao và hợp tác chặt chẽ giữa chính phủ, DN và học thuật, theo lý thuyết “Triple Helix”[4].

+ Hàn Quốc: Năm 2022, chi tiêu R&D đạt 5,21% GDP, xếp thứ hai toàn cầu sau Israel, tăng từ 4,93% năm 2021[5]. Thành công nổi bật trong bán dẫn[6] và 5G[7], nhờ hợp tác Chaebol[8] với chính phủ qua các chương trình như “Digital New Deal”[9]. Mô hình Triple Helix thể hiện qua các viện nghiên cứu quốc gia[10] hỗ trợ chuyển giao công nghệ, giúp Hàn Quốc tăng năng suất lao động 4 -5%/năm và xuất khẩu công nghệ cao chiếm 60% tổng xuất khẩu.

+ Singapore: Chi tiêu R&D đạt 1,85% GDP năm 2022[11], giảm nhẹ từ 2,16% năm 2020 do tăng trưởng GDP nhanh hơn, nhưng vẫn cao hơn trung bình ASEAN (0,6%)[12]. Chiến lược RIE2025[13] đầu tư 25 tỷ SGD từ 2021 - 2025, tập trung vào AI[14] và công nghệ sinh học[15]. Hub One-North thu hút hơn 400 công ty ICT, góp phần vào kinh tế số đạt 17,7% GDP năm 2023[16], dự kiến tăng lên 25% vào 2025 nhờ tăng trưởng e-commerce và fintech[17]. Singapore xếp hạng 5 toàn cầu về đổi mới theo GII 2024, với FDI công nghệ chiếm 70% tổng FDI.

- Thung lũng Silicon và hệ sinh thái đổi mới sáng tạo:

Thung lũng Silicon (Bay Area, California) là ví dụ điển hình của hệ sinh thái mở, kết nối chặt chẽ giữa chính phủ, trường đại học, doanh nghiệp (DN) và các quỹ đầu tư mạo hiểm. Theo Crunchbase (2025), năm 2024, tổng vốn đầu tư mạo hiểm - VC (Venture Capital) tại Mỹ đạt khoảng 178 tỷ USD, trong đó Bay Area thu hút 90 tỷ USD, chiếm hơn một nửa tổng số vốn. Ba yếu tố then chốt bao gồm: Văn hóa chấp nhận rủi ro với tỷ lệ thất bại startup lên tới 90% nhưng tạo ra hàng trăm “unicorn” (kỳ lân) như Uber và Airbnb; Tập trung nhân tài quốc tế - khoảng 40% kỹ sư là người nhập cư, hơn một nửa trong số đó đến từ châu Á[18]; Liên kết đại học - DN tại Thung lũng Silicon thể hiện qua 2 khía cạnh chính. Thứ nhất, về nguồn nhân lực, Stanford University và UC Berkeley cấp tổng cộng khoảng 7.000 - 8.000 bằng cử nhân và thạc sĩ STEM mỗi năm[19]. Thứ hai, về cơ sở hạ tầng, Stanford Research Park hiện là trụ sở của hơn 150 công ty công nghệ, từ startup đến tập đoàn toàn cầu, minh họa cho mô hình “Triple Helix” - hợp tác giữa đại học, DN và chính phủ. Hệ sinh thái này đóng góp khoảng 11% GDP California (tương đương 400 tỷ USD) và tạo việc làm cho 1,5 triệu người[20].

2. Tiềm năng và thành tựu đổi mới sáng tạo ở Việt Nam

Nước ta sở hữu cơ cấu dân số trẻ với tỷ lệ dân số trong độ tuổi 15 - 64 đạt 67,7% năm 2023, bình quân giai đoạn 2020 - 2023 dao động 68 - 70%[21], tương ứng khoảng 50 triệu lao động trẻ. Tỷ lệ sử dụng Internet tăng từ 70% năm 2020 lên 78,1% năm 2023, tương đương 79,1 triệu người dùng, nhờ phủ sóng 5G và di động rộng khắp[22]. Kinh tế số Việt Nam đạt 23 tỷ USD năm 2022, tăng lên 36 tỷ USD năm 2024 và dự kiến đạt 49 tỷ USD năm 2025, với thương mại điện tử chiếm 60% giá[23]. Ngoài ra, Việt Nam có hơn 3.000 lễ hội truyền thống, 54 dân tộc và 8 di sản văn hóa thế giới[24], tạo nguồn lực to lớn cho phát triển công nghiệp sáng tạo.

Nước ta duy trì tốc độ tăng trưởng GDP ấn tượng, với bình quân 6,7 - 6,8% giai đoạn 2011 - 2020, trong đó 2018 đạt cao nhất 7,1%[25]. Trong Chỉ số ĐMST toàn cầu 2025, Việt Nam xếp thứ 44/139 quốc gia, duy trì thứ hạng năm 2024 nhờ nâng cao chất lượng giáo dục và phát triển hạ tầng ICT. Ngành công nghiệp ICT Việt Nam đóng góp khoảng 8,2% GDP năm 2023, với doanh thu đạt khoảng 142 tỷ USD, giảm nhẹ so với năm 2022[26]. Trong đó, phần cứng, điện tử vẫn chiếm tỷ trọng lớn nhất với kim ngạch xuất khẩu ước đạt 127 tỷ USD, nhưng giảm 4,9% so với năm 2022; đây là năm đầu tiên sau 4 năm ghi nhận sự giảm sút trong xuất khẩu phần cứng điện tử, so với mức tăng liên tục trong các năm 2020 (101,39 tỷ USD), 2021 (127,65 tỷ USD) và 2022 (133,62 tỷ USD)[27].

Dữ liệu từ GSO và World Bank cho thấy cơ cấu kinh tế chuyển dịch từ nông nghiệp[28] sang công nghiệp (38%) và dịch vụ (41%), với thương mại tăng trưởng mạnh[29].

Mặc dù nước ta đã đạt được những bước tiến đáng kể trong việc cải thiện chỉ số đổi mới sáng tạo, thực tiễn cho thấy nền kinh tế vẫn đang đối mặt với những “nút thắt” mang tính cấu trúc, cản trở động lực tăng trưởng dựa trên công nghệ, đó là:

Một là, khung khổ thể chế và pháp lý về sở hữu trí tuệ (IP) chưa tạo được động lực đột phá cho hoạt động sáng tạo. Hệ thống bảo hộ sở hữu trí tuệ hiện hành còn bộc lộ nhiều bất cập về thủ tục hành chính. Thời gian thẩm định và cấp bằng sáng chế trung bình tại Việt Nam kéo dài từ 18 đến 24 tháng, chậm hơn đáng kể so với mức 12 tháng tại Singapore. Sự chậm trễ này không chỉ làm gia tăng chi phí cơ hội cho DN mà còn làm giảm tính hấp dẫn của môi trường đầu tư công nghệ.

Hai là, mức độ đầu tư cho R&D còn rất khiêm tốn và có xu hướng suy giảm, chưa tương xứng với tiềm năng phát triển. Theo số liệu từ UNESCO và Ngân hàng Thế giới, tỷ lệ chi tiêu cho R&D của Việt Nam năm 2022 chỉ đạt mức 0,53% GDP, và ước tính giảm xuống còn khoảng 0,4% vào năm 2023. Khi đặt trong tương quan so sánh quốc tế, con số này thấp hơn rất nhiều so với các quốc gia dẫn đầu về đổi mới sáng tạo trong khu vực, như: Hàn Quốc[30] hay Singapore[31]. Thực trạng này phản ánh năng lực hấp thụ và phát triển công nghệ lõi của Việt Nam còn hạn chế, dẫn đến việc xếp hạng về chỉ số R&D trong GII 2024 chỉ đứng thứ 44/139 quốc gia.

Ba là, hệ sinh thái khởi nghiệp thiếu hụt nguồn vốn đầu tư mạo hiểm và cơ chế thử nghiệm chính sách. Dòng vốn đầu tư mạo hiểm vào Việt Nam năm 2023 chỉ đạt 1,5 tỷ USD, một con số khá khiêm tốn so với nhu cầu thực tế của cộng đồng startup. Bên cạnh đó, sự thiếu vắng các cơ chế pháp lý thử nghiệm (regulatory sandbox) cho các mô hình kinh doanh mới, đặc biệt là trong lĩnh vực công nghệ tài chính (fintech), đã kìm hãm khả năng mở rộng của các DN khởi nghiệp đổi mới sáng tạo. Hệ quả là tỷ trọng đóng góp của các ngành công nghiệp văn hóa - sáng tạo vào GDP mới chỉ đạt khoảng 4,1%, thấp hơn mức trung bình 6,1% của thế giới[32].

Bốn là, mô hình tăng trưởng vẫn phụ thuộc lớn vào các yếu tố đầu vào truyền thống thay vì hiệu quả công nghệ. Các nghiên cứu của IMF chỉ ra rằng, tăng trưởng kinh tế của Việt Nam giai đoạn gần đây chủ yếu dựa trên tích lũy vốn[33] và lao động, trong khi đóng góp của năng suất nhân tố tổng hợp (TFP) - thước đo hiệu quả của đổi mới sáng tạo - chỉ đạt khoảng 1,7%/năm và chiếm tỷ trọng thấp[34] trong mức tăng trưởng chung. Điều này cảnh báo nguy cơ rơi vào bẫy thu nhập trung bình nếu không có sự chuyển dịch quyết liệt sang mô hình tăng trưởng dựa trên năng suất và đổi mới sáng tạo.

3. Bài học kinh nghiệm

- Vai trò kiến tạo của nhà nước trong hệ sinh thái khởi nghiệp[35]

Sự thành công của Thung lũng Silicon không chỉ đến từ cơ chế thị trường mà còn nhờ vai trò "bà đỡ" của Chính phủ Mỹ thông qua các chính sách hỗ trợ đầu tư mạo hiểm và thu hút nhân tài. Với khung pháp lý linh hoạt như Đạo luật JOBS (2012) và dòng vốn mạo hiểm lên tới 90 tỷ USD (2024), khu vực này đã trở thành “thỏi nam châm” thu hút 40% kỹ sư là người nhập cư.

Bài học cho Việt Nam: Nhà nước cần chuyển từ vai trò quản lý đơn thuần sang vai trò kiến tạo hệ sinh thái, đặc biệt là việc thiết lập các quỹ đầu tư mạo hiểm theo mô hình công - tư (nhà nước góp vốn mồi 30%, tư nhân 70%) để chia sẻ rủi ro với nhà đầu tư. Đồng thời, chính sách thị thực khởi nghiệp (startup visa) cần được triển khai quyết liệt để thu hút nguồn chất xám quốc tế đang thiếu hụt trong các ngành công nghệ sâu.

- Hợp tác công - tư và vai trò dẫn dắt của tập đoàn lớn[36]:

Kinh nghiệm Hàn Quốc cho thấy sức mạnh của sự liên kết chặt chẽ giữa Chính phủ và các tập đoàn lớn (Chaebol) trong việc thúc đẩy R&D. Với mức chi tiêu R&D đạt 5,21% GDP, các tập đoàn như Samsung hay LG không chỉ đóng vai trò thương mại hóa mà còn dẫn dắt xu hướng công nghệ, được hỗ trợ bởi các viện nghiên cứu quốc gia như KAIST.

Gợi mở cho Việt Nam: Cần có cơ chế đặc thù để khuyến khích các tập đoàn tư nhân lớn trong nước[37] tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị R&D quốc gia, thay vì chỉ tập trung vào kinh doanh thương mại, bất động sản. Việc xây dựng các viện nghiên cứu trọng điểm theo mô hình KAIST gắn liền với DN là bước đi cần thiết để giải quyết bài toán chuyển giao công nghệ vốn đang tắc nghẽn hiện nay.

- Chiến lược quốc gia về kinh tế số và tập trung nguồn lực[38]:

Singapore đã chứng minh hiệu quả của việc hoạch định chiến lược dài hạn thông qua kế hoạch RIE2025 và xây dựng các khu phức hợp đổi mới như One-North. Việc tập trung nguồn lực vào các lĩnh vực mũi nhọn (AI, Biotech) đã giúp kinh tế số của quốc gia này chiếm tới 17,7% GDP.

Gợi mở cho Việt Nam: Thay vì đầu tư dàn trải, Việt Nam cần xác định rõ các lĩnh vực ưu tiên chiến lược để dồn lực đầu tư R&D (phấn đấu đạt 1% GDP). Mô hình Trung tâm Đổi mới sáng tạo Quốc gia (NIC) cần được trao thêm thẩm quyền và nguồn lực thực tế để vận hành như một "hub" kết nối toàn cầu, thay vì chỉ dừng lại ở mức độ cung cấp không gian làm việc hay ưu đãi thuế cơ bản.

- Kết hợp hài hòa giữa chính sách nhà nước và cơ chế thị trường[39]:

Chiến lược "Made in China 2025" là minh chứng cho việc sử dụng công cụ trợ cấp và ưu đãi thuế có mục tiêu để nâng cao năng lực nội sinh. Việc DN đóng góp tới 77% tổng chi tiêu R&D và sở hữu lượng bằng sáng chế khổng lồ đã giúp Trung Quốc giảm sự phụ thuộc vào công nghệ nhập khẩu.

Bài học cho Việt Nam: Cần xây dựng lộ trình giảm dần sự phụ thuộc vào công nghệ lõi nhập khẩu bằng cách đặt hàng trực tiếp từ Chính phủ đối với các sản phẩm công nghệ "Make in Vietnam". Sự kết hợp giữa "bàn tay hữu hình" của Nhà nước trong định hướng và "bàn tay vô hình" của thị trường trong phân bổ nguồn lực là chìa khóa để gia tăng số lượng sáng chế nội địa.

4. Khuyến nghị chính sách cho Việt Nam

Thứ nhất, xây dựng và phát triển các cụm công nghiệp sáng tạo trọng điểm

Cần quy hoạch và phát triển mạng lưới 5 trung tâm đổi mới sáng tạo tại các thành phố (Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh, Đà Nẵng, Cần Thơ, Hải Phòng) dựa trên mô hình One-North. Các trung tâm này phải được trang bị đầy đủ hạ tầng từ vườn ươm, phòng thí nghiệm đến các quỹ đầu tư mạo hiểm tại chỗ. Đặc biệt, cần tái cấu trúc và nâng cấp Khu Công nghệ cao Hòa Lạc để thực sự trở thành một đô thị khoa học, nơi hội tụ của các DN công nghệ cao thay vì chỉ là nơi sản xuất phần cứng. Việc liên kết vùng giữa các cụm công nghiệp sáng tạo cũng cần được chú trọng để tạo ra hiệu ứng lan tỏa, tránh tình trạng phát triển manh mún, cục bộ địa phương.

Thứ hai, phát triển thị trường vốn và chiến lược dài hạn đến năm 2030

Để hiện thực hóa mục tiêu kinh tế số chiếm 50% GDP vào năm 2045, cần thiết lập thị trường vốn chuyên biệt cho khởi nghiệp đổi mới sáng tạo. Mục tiêu cụ thể là tăng quy mô vốn đầu tư mạo hiểm từ 1,5 tỷ USD hiện nay lên 5 tỷ USD vào năm 2030 thông qua các quỹ đồng đầu tư công - tư. Song song với công nghệ, cần khai thác "mỏ vàng" văn hóa thông qua việc số hóa di sản và thực tế ảo (VR) để phát triển công nghiệp nội dung số. Đây là hướng đi bền vững giúp Việt Nam không chỉ xuất khẩu sản phẩm công nghệ mà còn xuất khẩu văn hóa, nâng cao quyền lực mềm quốc gia, phấn đấu đưa tỷ trọng công nghiệp sáng tạo đạt 7% GDP vào năm 2030.

Thứ ba, hoàn thiện khung thể chế và cơ chế thử nghiệm (Sandbox)

Ưu tiên hàng đầu là cải cách thủ tục hành chính trong lĩnh vực sở hữu trí tuệ để rút ngắn thời gian cấp bằng sáng chế từ 18 - 24 tháng xuống còn 12 - 15 tháng, tiệm cận với chuẩn mực của Singapore và đáp ứng cam kết CPTPP. Theo WIPO, việc cải thiện chỉ số này có thể giúp tăng dòng vốn FDI công nghệ từ 10 - 15%. Bên cạnh đó, Việt Nam cần ban hành ngay khung pháp lý thử nghiệm (Sandbox) cho các mô hình kinh doanh mới như Fintech hay kinh tế chia sẻ. Sự chậm trễ trong việc hợp pháp hóa các mô hình này đang khiến nhiều startup tiềm năng của Việt Nam phải "chảy máu" sang Singapore để đăng ký kinh doanh, gây thất thoát nguồn lực quốc gia.

Nguyễn Nhâm

[1] Intellectual Property Organization, W. (2024). World Intellectual Property Indicators 2024.

[2] OECD (2025). &D spending growth slows in OECD, surges in China. https://www.oecd.org/en/data/insights/statistical-releases/2025/03/rd-spending-growth-slows-in-oecd-surges-in-china-government-support-for-energy-and-defence-rd-rises-sharply.html

[3] Boullenois, C., Black, M., & Rosen, D. H. (2025). Was Made in China 2025 Successful?

[4] Joint Venture Silicon Valley (2024). Silicon Valley Index 2024. Joint Venture Silicon Valley. Etzkowitz và Leydesdorff, 2000

[5] World Bank (2024a). Population ages 15-64 (% of total population) - Viet Nam. https://data.worldbank.org/indicator/SP.POP.1564.TO.ZS?locations=VN

[6] Samsung chiếm 20% thị trường toàn cầu.

[7] Dẫn đầu triển khai mạng 5G thương mại năm 2019.

[8] Tập đoàn lớn như Samsung, LG.

[9] Đầu tư 160.000 tỷ KRW từ 2020 - 2025.

[10] Như KAIST.

[11] Khoảng 12,7 tỷ SGD.

[12] Statista (2022). R&D expenditure as share of GDP Singapore 2020-2022. https://www.statista.com/statistics/1345245/singapore-randd-expenditure-as-share-of-gdp/

[13] National Research Foundation Singapore (2023). RIE Survey 2022 Publication. https://www.nrf.gov.sg/files/2022_RIE_Survey_Publication.pdf

[14] Qua chương trình AI Singapore với hơn 1.000 dự án.

[15] Biotech, với hơn 400 startup tại Biopolis.

[16] 113,2 tỷ SGD.

[17] IMDA (2024). Singapore Digital Economy Report 2024.

[18] Joint Venture Silicon Valley (2024). Silicon Valley Index 2024. Joint Venture Silicon Valley.

[19] https://opa.berkeley.edu/campus-data/uc-berkeley-quick-facts

[20] Joint Venture Silicon Valley (2024). Silicon Valley Index 2024. Joint Venture Silicon Valley.

[21] World Bank (2024a). Population ages 15-64 (% of total population) - Viet Nam. https://data.worldbank.org/indicator/SP.POP.1564.TO.ZS?locations=VN

[22] World Bank (2025). Vietnam - Individuals Using The Internet (% Of Population). Tradingeconomics. https://tradingeconomics.com/vietnam/individuals-using-the-internet-percent-of-population-wb-data.html

[23] Google và cộng sự, 2024

[24] UNESCO Institute for Statistics (2024). Research and development spending visualization. https://uis.unesco.org/apps/visualisations/research-and-development-spending/

[25] World Bank Group & Ministry of Planning and Investment (2021). Vietnam 2035: From strategy to action.

[26] 148 tỷ USD.

[27] Thu Giang (2025). Việt Nam duy trì xếp hạng 44 về chỉ số Đổi mới sáng tạo toàn cầu 2025. https://baochinhphu.vn/viet-nam-duy-tri-xep-hang-44-ve-chi-so-doi-moi-sang-tao-toan-cau-2025-102250916195648812.htm

[28] 15% GDP năm 2020 xuống 12% năm 2023.

[29] Xuất khẩu đạt 355 tỷ USD năm 2023.

[30] Đạt 5,21% GDP.

[31] 1,85% GDP.

[32] Theo cách tính rộng.

[33] Đóng góp 3,1 - 4,0 điểm phần trăm.

[34] 0,5 - 1,8 điểm %.

[35] Bài học từ Thung lũng Silicon.

[36] Bài học từ Hàn Quốc.

[37] Như: Vingroup, FPT, Viettel, Thaco.

[38] Bài học từ Singapore.

[39] Bài học từ Trung Quốc