Cuộc không kích mang tính bước ngoặt của liên quân Mỹ - Israel nhằm vào trung tâm đầu não của Iran đầu năm 2026 đã vượt ra khỏi khuôn khổ của một chiến dịch quân sự thông thường, trở thành một cuộc "đại phẫu thuật" địa chính trị.

Cuộc không kích mang tính bước ngoặt của liên quân Mỹ - Israel nhằm vào trung tâm đầu não của Iran đầu năm 2026 đã vượt ra khỏi khuôn khổ của một chiến dịch quân sự thông thường, trở thành một cuộc "đại phẫu thuật" địa chính trị. Báo cáo này không đi sâu vào mô tả lại các diễn biến chiến sự, mà tập trung đánh giá toàn diện hệ quả của cuộc chiến, giải mã động cơ chiến lược của các bên, dự báo quy mô và tiến trình xung đột tiếp theo. Đồng thời, báo cáo phân tích sâu sắc những tác động mang tính hệ thống đến kinh tế, chính trị toàn cầu và định vị những bài học sinh tử, đối sách chiến lược cốt lõi cho Việt Nam trong bối cảnh các phương thức tác chiến hiện đại và chiến lược "cách mạng sắc màu" đang được đẩy lên mức độ cao nhất.

PHẦN 1: BẢN CHẤT CHIẾN LƯỢC, ĐỘNG CƠ VÀ SAI LẦM TỪ CÁC BÊN

1.1. Động cơ thực sự của Mỹ và Israel: Đánh nhanh, diệt gọn và "Cách mạng sắc màu"

Mục tiêu cốt lõi của Mỹ và Israel trong chiến dịch này không dừng lại ở việc phá hủy các cơ sở hạt nhân hay tiêu diệt các đầu tàu của lực lượng khủng bố khu vực. Đích đến cuối cùng là xóa bỏ hoàn toàn chế độ độc tài thần quyền tại Iran và dựng lên một chính quyền mới thân Mỹ, do Mỹ chỉ đạo.

- Về phía Mỹ (Động cơ của chính quyền Trump): Quyết định tung đòn "chặt đầu" được thúc đẩy mạnh mẽ bởi áp lực chính trị nội bộ, đặc biệt là cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ (mid-term elections). Tổng thống Trump cần một chiến thắng đối ngoại vang dội, chớp nhoáng để củng cố quyền lực, thể hiện sức mạnh tuyệt đối của Mỹ.

- Phương thức hành động: Mỹ và Israel không có ý định đưa bộ binh vào sa lầy. Chiến lược của họ là sử dụng chiến tranh gián điệp, tình báo siêu việt, kết hợp vũ khí công nghệ cao để "đánh nhanh thắng nhanh", tiêu diệt toàn bộ giới chóp bu lãnh đạo. Sau đòn "chặt đầu" này, Mỹ dự tính sẽ dừng can thiệp quân sự trực tiếp và chuyển sang sử dụng chiến tranh tâm lý, kích động dư luận, thổi bùng phong trào quần chúng để làm một cuộc "cách mạng sắc màu". Mục tiêu là mượn tay người dân Iran hoặc đưa các lực lượng lưu vong (như việc dựng lại ngọn cờ của Hoàng tử lưu vong triều đại Pahlavi) để thiết lập chính quyền mới.

1.2. Sai lầm chí mạng của Iran: Chủ quan và lỗ hổng tình báo

Sự sụp đổ nhanh chóng của tầng lớp lãnh đạo tối cao Iran xuất phát từ những sai lầm chiến lược nghiêm trọng trong nội bộ. Sau những đòn tấn công cảnh cáo vào tháng 5/2025, Iran đã không rút kinh nghiệm và bộc lộ sự chủ quan chết người. Hệ thống tình báo và phản gián của Iran đã bị Mỹ và Israel xuyên thủng hoàn toàn. Iran đã không tiến hành các cuộc thanh trừng nội bộ cần thiết để loại bỏ mạng lưới gián điệp cài cắm sâu trong Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC). Sự yếu kém từ khâu tình báo đến tác chiến phòng không điện tử đã dẫn đến cái chết của Lãnh tụ tối cao và hàng loạt tướng lĩnh, đẩy đất nước vào tình trạng khó khăn.

PHẦN 2: DỰ BÁO QUY MÔ VÀ DIỄN BIẾN TIẾP THEO CỦA CUỘC CHIẾN

2.1. Liệu xung đột có lan rộng thành "Bãi chiến trường khu vực"?

Bất chấp các căng thẳng leo thang cùng lúc, như sự kiện Pakistan và Afghanistan tuyên bố chiến tranh, nhận định chiến lược cho thấy cuộc xung đột này sẽ KHÔNG bùng nổ thành một bãi chiến trường quy mô toàn khu vực hay một cuộc thánh chiến "Mỹ/phương Tây đối với Thế giới Hồi giáo".

- Sự khác biệt của trục Pakistan - Afghanistan: Mặc dù nổ ra cùng thời điểm, xung đột Pak-Afg mang bản chất hoàn toàn khác. Đây là mâu thuẫn song phương về biên giới và chống khủng bố nội địa. Cả hai quốc gia này thực chất đều chịu sự chi phối và can thiệp từ Mỹ ở các mức độ khác nhau. Mỹ không có lợi ích trong việc để hai cuộc chiến này sáp nhập thành một mặt trận duy nhất.

- Toan tính kiềm chế của Mỹ và Israel: Cả Washington và Tel Aviv đều rất e ngại kịch bản "sa lầy" như đã từng xảy ra tại Afghanistan và Iraq. Hệ lụy của một cuộc chiến tranh tôn giáo toàn diện là quá lớn. Do đó, Mỹ và Israel sẽ kiềm chế, không muốn thực hiện tiếp các bước 2, bước 3 (đưa bộ binh tiến công lãnh thổ). Xung đột lan hay không phụ thuộc hoàn toàn vào phản ứng của lực lượng tàn dư Iran: liệu họ có tiếp tục dùng tên lửa chọc sâu vào lãnh thổ Israel hay không.

2.2. Kịch bản "Tổng lực" và Sự trỗi dậy của các tổ chức cực đoan

Đến thời điểm hiện tại, tổn thất của Iran là không thể đong đếm, dẫn tới một sự căm phẫn tột độ trong các tầng lớp trung thành với chế độ. Để không mất hoàn toàn chế độ, tàn dư của IRGC bắt buộc phải sử dụng chiến tranh tổng lực theo hình thái bất đối xứng. Thế giới Hồi giáo cực đoan đã bắt đầu tung ra các tuyên bố tử chiến như "Lữ đoàn cảm tử" và "Làn sóng thủy triều đen" - báo hiệu một cuộc chiến tranh tiêu hao, khủng bố nhắm vào mọi lợi ích của Mỹ và đồng minh trên toàn cầu.

- Nếu Iran sử dụng tổng lực, họ sẽ nhắm vào yết hầu kinh tế thế giới (Eo biển Hormuz), dùng bầy đàn UAV và các nhóm dân quân ủy nhiệm để gây bất ổn liên tục, cố gắng kéo Mỹ vào một vũng lầy hòng phá sản chiến lược "đánh nhanh rút gọn" của Washington.

PHẦN 3: HỆ LỤY TOÀN CẦU - TỪ KINH TẾ ĐẾN SỰ LUNG LAY CỦA TRẬT TỰ THẾ GIỚI

3.1. Cú sốc Kinh tế Vĩ mô và Năng lượng

Hệ lụy nhãn tiền nhất là sự gián đoạn nguồn cung năng lượng. Khi Eo biển Hormuz bị đe dọa đóng cửa, giá dầu lập tức tăng phi mã. Nguy hiểm hơn, các quốc gia sản xuất dầu mỏ khác (OPEC+) bắt đầu nảy sinh tâm lý nghi ngại và chuyển sang sản xuất cầm chừng để quan sát tình hình, khiến nguồn cung càng khan hiếm. Giá dầu tăng kéo theo giá cước vận tải và giá các loại hàng hóa cơ bản khác tăng sốc. Cú sốc lạm phát này sẽ bào mòn tăng trưởng kinh tế toàn cầu, đẩy nhiều khu vực vào nguy cơ suy thoái sâu.

3.2. Hệ lụy Chính trị: Khủng hoảng niềm tin và Sự sụp đổ của "Luật lệ"

Sự kiện này giáng một đòn mạnh vào cấu trúc chính trị quốc tế:

- Khủng hoảng niềm tin ở Thế giới thứ 3: Các quốc gia thuộc hệ thống cánh tả, các nước đang phát triển, hoặc có xu hướng đi ngược lại quỹ đạo của phương Tây đang rơi vào trạng thái hoang mang tột độ. Sau hàng loạt sự kiện Mỹ chấn áp, can thiệp hoặc cấm vận tại Venezuela, Cuba, can thiệp chính trị tại Brazil, Nam Phi... và nay là dùng vũ lực thủ tiêu lãnh đạo Iran, phong trào cánh tả tại Mỹ Latinh và nhóm các nước đang phát triển (như BRICS) bị tổn thất uy tín và suy yếu đáng kể.

- Trật tự dựa trên luật lệ bị phá vỡ: Sau khi Nga mở chiến dịch tại Ukraine, việc Mỹ và Israel đơn phương không kích tước đoạt sinh mạng nguyên thủ quốc gia khác đã chính thức làm lung lay tận gốc rễ "trật tự thế giới dựa trên luật lệ" do chính phương Tây thiết lập. Tiền lệ nguy hiểm này cho thấy sức mạnh quân sự và tình báo tuyệt đối có thể đứng trên luật pháp quốc tế.

3.3. Tác động đến các đối thủ của Mỹ (Nga, Trung Quốc, Triều Tiên)

- Vị thế của Nga và Trung Quốc: Việc hậu thuẫn Iran đem lại cho Nga và Trung Quốc (TQ) những lợi ích nhất định, nhưng hiện tại cả hai đều rơi vào thế khó. Sự sụp đổ của đầu não Iran khiến Nga và TQ mất đi một vùng ảnh hưởng địa chính trị quan trọng ở Trung Đông. Tuy nhiên, mức độ thiệt hại chỉ dừng ở việc "mất ảnh hưởng", chứ chưa đe dọa trực tiếp đến sinh mệnh chế độ của hai cường quốc này. Cả Nga và TQ đều hành động xuất phát từ lợi ích cốt lõi; họ có thể đưa ra các tuyên bố phản đối to tát nhưng thực chất hành động can thiệp sẽ rất giới hạn để tránh đối đầu trực diện với Mỹ.

- Vấn đề Ukraine và Bắc Triều Tiên: Ngược với lo ngại ban đầu, ảnh hưởng của sự kiện Iran đến cuộc chiến Nga - Ukraine hay Bán đảo Triều Tiên là không lớn. Lý do cốt lõi là Nga và Triều Tiên đều sở hữu vũ khí hạt nhân - "lá chắn sinh tử" khiến Mỹ và đồng minh không dám manh động áp dụng kịch bản "chặt đầu" tương tự. Cả Moscow và Bình Nhưỡng đều không sợ các đe dọa quân sự thông thường từ Mỹ.

PHẦN 4: TÁC CHIẾN HIỆN ĐẠI - NHỮNG BÀI HỌC QUÂN SỰ XƯƠNG MÁU

Từ sự kiện của Iran, Việt Nam và các nước cần nhìn nhận lại toàn bộ học thuyết quân sự:

- Tác chiến điện tử và Không gian mạng là "quyết định sống còn": Trong chiến tranh hiện đại, việc làm chủ phổ điện tử quan trọng hơn xe tăng hay pháo binh. Mỹ và Israel đã dùng tác chiến điện tử làm "mù" hoàn toàn hệ thống phòng không S-300 của Iran, từ đó dùng UAV và tiêm kích đánh chính xác vào từng tọa độ. Không có an ninh mạng, mọi hệ thống vũ khí đều trở thành sắt vụn.

- Sự nguy hiểm của lực lượng ủy nhiệm và tốc độ chiến trường: Thế giới hiện nay diễn biến cực nhanh. Các đòn đánh không còn kéo dài hàng tháng mà định đoạt trong vài giờ.

- Bài học về phòng thủ không gian mạng và chống gián điệp: Sự kiện lãnh đạo tối cao bị ám sát cho thấy lỗ hổng chết người trong việc bảo vệ bí mật quốc gia.

PHẦN 5: TÁC ĐỘNG ĐẾN VIỆT NAM VÀ ĐỐI SÁCH CHIẾN LƯỢC TỔNG THỂ

5.1. Nhìn nhận về Cục diện hiện nay

Đại hội Đảng lần thứ V từng xác định các đối tượng tác chiến, nhưng trong bối cảnh hiện nay, mục tiêu tối thượng của Việt Nam đưa quan hệ với các nước lớn (kể cả Mỹ và Trung Quốc) thành đối tác chiến lược. Việt Nam nhìn nhận thực tế địa chính trị hiện nay rất rõ ràng: Trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược Mỹ - Trung tại Biển Đông, Mỹ tạo thế đối trọng với Trung Quốc. Washington hiện tại chấp nhận thể chế chính trị của Việt Nam, tôn trọng chính sách "Ngoại giao cây tre" và việc Việt Nam không chọn bên. Ngay cả trong các sáng kiến quốc tế như "Hội đồng Hòa bình Gaza" sắp tới, dù Mỹ sẽ cố gắng lái các thành viên theo mong muốn của họ, Việt Nam vẫn có không gian để củng cố vị thế độc lập.

5.2. Nguy cơ tiềm ẩn: “Cách mạng sắc màu” và "Diễn biến hòa bình".

Tuy nhiên, Việt Nam tuyệt đối không được mơ hồ. Đối tượng đe dọa an ninh quốc gia không chỉ có một. Bản chất của chủ nghĩa đế quốc không thay đổi. Bài học từ việc Mỹ tìm cách lật đổ các chế độ tại Venezuela, Cuba, và nay là chiến dịch gián điệp, công nghệ cao, kích động "cách mạng sắc màu" chớp nhoáng tại Iran là tiếng chuông cảnh tỉnh sâu sắc.

- Chúng ta phải luôn thường trực cảnh giác cao độ trước các âm mưu lật đổ, diễn biến hòa bình. Mọi ý kiến thái quá, cực đoan trên không gian mạng và trong xã hội cần được kiểm soát chặt chẽ, nhìn nhận dưới lăng kính phòng ngừa nguy cơ mầm mống của "cách mạng sắc màu".

- Bài học "Mỵ Châu - Trọng Thủy": Bài học lịch sử về sự mất cảnh giác, rò rỉ bí mật quốc gia và nội gián vẫn vẹn nguyên giá trị trong thời đại số. Việc phân hóa nội bộ, bảo vệ chính trị nội bộ và giữ gìn bí mật quốc gia là lá chắn then chốt nhất.

5.3. Định hướng Đối sách: Trước mắt và Lâu dài

- Kiên định con đường Độc lập - Tự chủ, tự cường: Con đường mà Bác Hồ và Đảng đã chọn: Xây dựng CNXH vì một nước Việt Nam độc lập, tự do, hạnh phúc.

- Ứng xử ngoại giao: Tuyệt đối không thiên vị bên nào, không ủng hộ thái quá bất kỳ phe nào để tránh làm tổn hại đến lợi ích cốt lõi của quốc gia (tương tự như cách ứng xử khéo léo trong xung đột Nga - Ukraine). Các phát ngôn trên trường quốc tế cần giữ thái độ trung lập, lấy lăng kính nhân đạo, tôn trọng Luật pháp quốc tế và Hiến chương Liên Hợp Quốc, chống lại chủ nghĩa cường quyền làm kim chỉ nam hành động. Kiên định đường lối quốc phòng "4 KHÔNG".

- Xây dựng thực lực Quốc phòng - Thế trận Lòng dân: "Quốc phòng phải đi trước một bước". Việt Nam buộc phải làm cho mình thực sự mạnh lên, nắm trong tay những "con bài thật độc" về công nghệ. Cần đầu tư đột phá vào công nghiệp quốc phòng, làm chủ tác chiến hiện đại, ứng dụng KHCN tiên tiến (UAV, tác chiến điện tử).

- Phòng thủ địa phương và Ven biển: Phải tái định hình tư duy phòng thủ. Bố trí phòng thủ địa phương phải đi sâu xuống cơ sở; cấp xã/phường hiện nay đóng vai trò quan trọng, phải được đề cao và củng cố vững chắc như khái niệm "pháo đài cấp huyện" trước đây. Tuyến phòng thủ bờ biển phải được thiết lập vững chắc, luôn trong trạng thái sẵn sàng chiến đấu, đặc biệt cảnh giác cao độ trong các dịp lễ lớn.

- Đoàn kết nội bộ - Lòng dân là thành lũy: Bất chấp vũ khí tối tân đến đâu, sức mạnh bảo vệ chế độ nằm ở sự đoàn kết nội bộ. "Lòng dân phải được nâng lên hàng đầu", bởi một chính quyền vững mạnh từ nội lực, được nhân dân tin tưởng tuyệt đối sẽ miễn nhiễm với mọi cuộc chiến tranh gián điệp hay cách mạng sắc màu.

* * *

Cục diện thế giới sau biến cố Iran 2026 đang định hình lại với tốc độ chóng mặt, đầy rẫy sự bất trắc, cường quyền và những thủ đoạn tác chiến phi truyền thống tàn khốc. Đối với Việt Nam, để sinh tồn và phát triển, sự uyển chuyển của "ngoại giao cây tre" phải được song hành cùng một tinh thần cảnh giác tột độ, một nền quốc phòng tự chủ, hiện đại hóa và trên hết là một khối đại đoàn kết toàn dân tộc vững như bàn thạch. Dựa vào nội lực và "lòng dân", Việt Nam sẽ đứng vững và vượt qua những cơn sóng gió của thời đại mới.

PGS.TS Đinh Công Hoàng, ThS Phạm Thị Kim Huế

Viện Nghiên cứu Nam Á, Tây Á và châu Phi