Từ ngày 22 - 24/10/2024, tại thành phố Kazan của nước Nga đã diễn ra Hội nghị của Nhóm các nước có nền kinh tế mới nổi (BRICS) chứng tỏ mục tiêu xuyên suốt của liên kết này là xây dựng trật tự thế giới đa cực mà trong đó tất cả các thành viên của Liên hợp quốc không phân biệt thể chế chính trị, mô hình phát triển, giàu hay nghèo, lớn hay nhỏ, mạnh hay yếu, đều hợp tác bình đẳng vì lợi ích và hợp lực để hóa giải các nguy cơ và thách thức mang tính toàn cầu.

1. Khái quát về sự phát triển của BRICS

Năm 1998, trong bối cảnh Liên bang Nga đang định hình mô hình phát triển sau khi Liên Xô sụp đổ, còn Trung Quốc và Ấn Độ đang trỗi dậy mạnh mẽ, Thủ tướng Nga Primakiov đề xuất sáng kiến xây dựng “tam giác chiến lược” Nga - Trung Quốc - Ấn Độ, gọi tắt là RIC tập hợp ba chữ cái đầu tiên trong tên gọi tiếng Anh của ba quốc gia Russia, India và China. Khi đó, nhiều chuyên gia nghiên cứu kinh tế và chính trị cũng như lãnh đạo nhiều nước cho rằng sáng kiến của Thủ tướng Nga Primakiov “chỉ là ảo vọng”.

Năm 2000, sau khi trở thành Tổng thống Nga, Vladimir Putin bắt đầu triển khai “sáng kiến Primakiov” trong thực tế. Năm 2002, Nga tổ chức cuộc gặp Bộ trưởng ngoại giao các nước thành viên RIC lần thứ nhất bên lề kỳ họp thường niên của Đại hội đồng LHQ. Năm 2005, Nga chủ trì cuộc gặp cấp Bộ trưởng ngoại giao RIC tại thành phố Vladivostok ở Viễn Đông.

Năm 2006, RIC tổ chức cuộc gặp bên lề phiên họp của Đại hội đồng LHQ có sự tham dự của Bộ trưởng ngoại giao Nga, Trung Quốc và Bộ trưởng quốc phòng Ấn Độ. Tại cuộc gặp này, Bộ trưởng ngoại giao Brazil được mời tham dự và lần đầu tiên Diễn đàn RIC trở thành BRIC. Trong đó, các bên nhất trí phát triển quan hệ hợp tác trong nhiều lĩnh vực, từ kinh tế, chính trị đến an ninh. Cũng trong năm 2006, trong khuôn khổ Diễn đàn kinh tế thế giới St.Petersburg (Nga) diễn ra Hội nghị Bộ trưởng ngoại giao, kinh tế và tài chính các nước Brazil, Nga, Ấn Độ và Trung Quốc, chính thức hình thành Nhóm BRIC.

Năm 2008, trong bối cảnh bùng phát cuộc khủng hoảng tài chính - kinh tế ở Mỹ và lan tỏa khắp toàn cầu, Cộng hòa Nam Phi chính thức tham dự Hội nghị cấp Bộ trưởng ngoại giao của BRIC. Hội nghị BRICS lần này thông qua Thông cáo chung phản đối mạnh mẽ sự áp đặt đơn phương của các nước phương Tây và kêu gọi các quốc gia cùng nỗ lực xây dựng hệ thống quan hệ quốc tế mới dân chủ hơn và đa phương hơn trên cơ sở hợp tác giữa BRICS với các nước có nền kinh tế phát triển nhất thế giới dựa trên nguyên tắc công bằng và bình đẳng. Lãnh đạo các nước BRICS cho rằng, sự phát triển bền vững lâu dài của nền kinh tế thế giới cũng như các giải pháp cho những vấn đề toàn cầu cấp thiết hiện nay, như: phát triển bền vững, xoá đói giảm nghèo, ngăn chặn đại dịch… chỉ có thể thực hiện được một khi các quốc gia tính đến lợi ích của nhau trong hệ thống quan hệ kinh tế toàn cầu công bằng và không can thiệp vào thể chế chính trị của nhau.

2. Mục tiêu xuyên suốt của BRICS là xây dựng trật tự thế giới đa cực

Mục tiêu xuyên suốt của BRICS trong tất cả các hội nghị thượng đỉnh kể từ khi thành lập là xây dựng trật tự thế giới đa cực mà trong đó tất cả các thành viên của Liên hợp quốc không phân biệt thể chế chính trị, mô hình phát triển, giàu hay nghèo, lớn hay nhỏ, mạnh hay yếu cùng hợp tác vì lợi ích của tất cả các bên và hợp lực để hóa giải các nguy cơ và thách thức mang tính toàn cầu mà không một quốc gia đơn lẻ nào, dù lớn mạnh đến đâu, cũng không thể hóa giải được. Theo cách diễn giải của Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình là “xây dựng cộng đồng quốc tế cùng chung vận mệnh”.  

Hội nghị thượng đỉnh lần thứ nhất của BRIC được tổ chức vào năm 2009 tại thành phố Yekaterinburg (Nga). Hội nghị tập trung bàn thảo các biện pháp nhằm đưa thế giới thoát khỏi cuộc khủng hoảng tài chính - kinh tế toàn cầu bùng phát từ Mỹ năm 2008. BRIC cho rằng, một trong những nguyên nhân dẫn tới cuộc khủng hoảng này là do Mỹ lợi dụng vị thế độc tôn của đồng đô la (USD) được coi là một trong những trụ cột của trật tự thế giới đơn cực do Washington nắm quyền chi phối. Kể từ đó, BRIC chủ trương “phi đô la hóa” nền kinh tế thế giới. Ngoài ra, BRIC đề xuất các biện pháp mang tính chiến lược lâu dài là cải cách hai thể chế tài chính quốc tế là Quỹ Tiền tệ quốc tế (IMF) và Ngân hàng Thế giới (WB) đã từng tỏ ra sự bất lực trong việc hóa giải cuộc khủng hoảng kinh tế thế giới năm 2008.

Hội nghị thượng đỉnh lần thứ hai của BRIC được tổ chức tại Brasilia (Brasil) vào năm 2010. Tại Hội nghị này, Cộng hòa Nam Phi chính thức tham gia và BRIC phát triển thành BRICS. Hội nghị tập trung thảo luận các biện pháp nhằm đẩy mạnh sự phát triển của BRICS thông qua Diễn đàn hợp tác Ấn Độ -Brasil - Nam Phi được tổ chức đồng thời với Hội nghị thượng đỉnh BRICS; cách thức vượt qua hậu quả của cuộc khủng hoảng tài chính - kinh tế năm 2008; xây dựng trật tự tài chính quốc tế mới và ảnh hưởng của BRICS đối với các tổ chức quốc tế như IMF và WB; mối quan hệ của BRICS với G20.

Hội nghị thượng đỉnh lần thứ ba của BRICS vào năm 2011 tại Trung Quốc. Chủ đề thảo luận của Hội nghị là thống nhất quan điểm của BRICS về các vấn đề kinh tế cũng như quốc tế quan trọng với chủ đề “Nhìn về tương lai, cùng hưởng phồn vinh”. Tuyên bố chung của Hội nghị khẳng định, BRICS cam kết ủng hộ cải tổ hệ thống tiền tệ quốc tế nhằm thiết lập một hệ thống dự trữ tiền tệ quốc tế qui mô lớn, ổn định và đáng tin cậy, không phụ thuộc vào USD.

Hội nghị thượng đỉnh lần thứ tư của BRICS năm 2012 được tổ chức tại New Delhi (Ấn Độ) để thảo luận tình hình kinh tế thế giới và quá trình thực thi Hiệp định khung về sự phát triển bền vững và cân bằng; cải cách các định chế quản lý toàn cầu; hòa bình và an ninh ở cấp độ toàn cầu; sự phát triển bền vững bao gồm việc thành lập Ngân hàng Phát triển Nam - Nam dưới sự quản lý của BRICS mà không phụ thuộc vào WB.

Hội nghị thượng đỉnh lần thứ năm BRICS năm 2013 tại thành phố Durban của Nam Phi. Hội nghị nhất trí thành lập Ngân hàng Phát triển mới NDB (New Development Bank) với số vốn ban đầu đủ để tài trợ hiệu quả cho các dự án hạ tầng có chức năng tương tự như WB nhưng không kèm theo bất kỳ điều kiện chính trị nào.

Hội nghị thượng đỉnh lần thứ sáu của BRICS năm 2014 ở Fortaleza (Brasil) thông qua quyết định khai trương NDB với tổng số vốn điều lệ 100 tỷ USD và Quỹ dự phòng rủi ro với nguồn vốn ban đầu 100 tỷ USD có chức năng như IMF nhưng không kèm theo bất kỳ điều kiện chính trị nào.

Hội nghị thượng đỉnh lần thứ bảy của BRICS năm 2015 được tổ chức ở Ufa (Nga), đánh dấu bước phát triển mang tính đột phá, chứng tỏ định hướng tới trật tự thế giới đa cực là không thể đảo ngược. Sau khi Nga sáp nhập Crimea, Mỹ áp đặt hàng ngàn biện pháp cấm vận Nga mà không cần được phép của Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc với toan tính làm cho nền kinh tế Nga sụp đổ. Hội nghị của BRICS nhận thấy nỗ lực của Mỹ tự cho mình đóng vai trò “lãnh đạo” trật tự thế giới đơn cực để bao vây cấm vận Nga sau khi Moscow sáp nhập Crimea đã thất bại hoàn toàn. Hội nghị BRICS lần này là bước tiến quan trọng nhằm thể chế hóa các cơ chế hợp tác thực chất, có hiệu quả.

Hội nghị thượng đỉnh lần thứ tám của BRICS năm 2016 tại Goa (Ấn Độ) thông qua Tuyên bố chung tiếp tục khẳng định vai trò là một tổ chức đang hướng mạnh mẽ tới vị thế là một cực trong trật tự thế giới đa cực. Tuyên bố chung nhấn mạnh, các nước thành viên BRICS thống nhất quan điểm về những biến đổi sâu sắc hiện nay trên thế giới theo hướng chuyển sang trật tự quốc tế đa cực, dân chủ và công bằng trên cơ sở vai trò trung tâm của LHQ và tôn trọng luật pháp quốc tế. BRICS khẳng định cần phối hợp nỗ lực để hóa giải các vấn đề toàn cầu và hợp tác thiết thực trên tinh thần đoàn kết, hiểu biết và tin tưởng nhau.

Hội nghị thượng đỉnh lần thứ chín của BRICS năm 2017 tại Hạ Môn (Trung Quốc) với chủ đề “Tăng cường quan hệ đối tác trong khuôn khổ BRICS, tạo dựng tương lai tốt đẹp hơn”. Tuyên bố chung của BRICS lần này chỉ trích các hành động đơn phương can thiệp quân sự và áp dụng các biện pháp trừng phạt kinh tế nhằm vào các quốc gia có chủ quyền và là thành viên của LHQ. BRICS khẳng định, để thiết lập một nền hòa bình lâu dài cần phải có cách tiếp cận toàn diện dựa trên sự tin tưởng lẫn nhau, cùng có lợi và dựa trên cơ sở công pháp quốc tế. Với cách tiếp cận đó, BRICS lên án sự can thiệp quân sự đơn phương, các biện pháp trừng phạt kinh tế và việc sử dụng tùy tiện các biện pháp cưỡng chế vi phạm luật pháp quốc tế và các chuẩn mực phổ biến được công nhận trong quan hệ quốc tế. BRICS nhấn mạnh rằng, không một quốc gia nào có thể tăng cường an ninh của mình bằng cách gây phương hại tới an ninh của nước khác.

Hội nghị thượng đỉnh lần thứ mười của BRICS năm 2018 ở thành phố Johannesburg (Nam Phi). Hội nghị thông qua Tuyên chung nêu rõ lãnh đạo các quốc gia thành viên BRICS nhất trí hài lòng với những thành quả mà liên kết này đạt được trong 10 năm qua nhờ hợp tác chặt chẽ vì hòa bình, thịnh vượng và phát triển chung; tái khẳng định cam kết tuân thủ những nguyên tắc tôn trọng, bình đẳng, dân chủ, toàn diện và củng cố hợp tác; cam kết tăng cường quan hệ đối tác chiến lược vì lợi ích người dân các quốc gia thông qua thúc đẩy hòa bình nhằm xây dựng trật tự thế giới đa cực, trong đó các quốc gia cùng hợp tác bình đẳng, phát triển bền vững và bao trùm.

Hội nghị thượng đỉnh lần thứ mười một của BRICS năm 2019 ở Brazilia (Brazil) với chủ đề “BRICS: Tăng trưởng kinh tế vì một tương lai đổi mới sáng tạo”. Hội nghị khẳng định cơ chế hợp tác BRICS đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, thay đổi hệ thống quản trị toàn cầu cũng như duy trì bảo vệ hòa bình, ổn định thế giới. Hội nghị thể hiện mong muốn đẩy mạnh quan hệ đối tác giữa các bên, bảo đảm hợp tác BRICS giữ được xu thế tích cực, ủng hộ chủ nghĩa đa phương; hoàn thiện và tăng cường năng lực quản trị toàn cầu.

Hội nghị thượng lần thứ mười hai của BRICS năm 2020 được tổ chức theo hình thức trực tuyến do Trung Quốc làm Chủ tịch. Hội nghị đạt được đồng thuận tăng cường hợp tác quốc tế chống đại dịch Covid-19, cam kết bảo vệ thể chế thương mại đa phương, làm sâu sắc hơn hợp tác thiết thực về kinh tế thương mại, xây dựng Chiến lược đối tác kinh tế BRICS đến năm 2025 bao gồm mục tiêu hợp tác trên nhiều lĩnh vực, ủng hộ thể chế thương mại đa phương, kết nối chuỗi cung ứng…

Hội nghị thượng đỉnh lần thứ mười ba của BRICS năm 2021 diễn ra dưới hình thức trực tuyến do Ấn Độ chủ trì. Hội nghị đề ra ưu tiên tăng hợp tác trong nhiều lĩnh vực, trong đó có ưu tiên cải cách hệ thống đa phương như WTO, WB và IMF.

Hội nghị thượng định lần thứ mười bốn của BRICS năm 2022 được tổ chức theo hình thức trực tuyến do Trung Quốc chủ trì. Hội nghị thông qua Tuyên bố chung tái khẳng định lập trường của các quốc gia thành viên đã từng được thể hiện tại các diễn đàn quốc tế như Hội đồng bảo an LHQ, Đại hội đồng LHQ về xây dựng trật tự thế giới đa cực, nhấn mạnh cam kết giải quyết hòa bình các khác biệt và tranh chấp, giải trừ vũ khí hạt nhân

Hội nghị thượng định lần thứ mười lăm của BRICS năm 2023 được tổ chức tại Nam Phi. Đây là Hội nghị thượng đỉnh đầu tiên của BRICS được tổ chức theo thể thức trực tiếp kể từ khi đại dịch Covid-19 bùng phát khi các hạn chế đi lại toàn cầu được dỡ bỏ. Diễn ra trong bối cảnh nhóm các nền kinh tế này đang tìm cách khẳng định vai trò quan trọng của BRICS trong việc thúc đẩy tiến trình hình thành trật tự thế giới đa cực nhằm bảo đảm tăng trưởng kinh tế bền vững và cải cách các hệ thống đa phương. Hội nghị lần này đánh dấu bước phát triển đột phá của BRICS với quyết định kết nạp 4 quốc gia, gồm: Egypt, Ethiopia, Iran, UAE và Arab Saudi.

3. Hội nghị thượng đỉnh lần thứ mười sáu của BRICS tại Nga

Hội nghị thượng định lần thứ mười sáu của BRICS được tổ chức tại Kazan do Nga đảm nhiệm Chủ tịch luân phiên. Hội nghị của BRICS lần này đánh dấu bước phát triển có ý nghĩa đột phá khi lần đầu tiên có sự tham dự của 4 quốc gia thành viên mới là Egypt, Ethiopia, Iran, UAE và Arab Saudi. Hội nghị lần này là lần đầu tiên được tổ chức theo thể thức hẹp trong nội bộ BRICS và thể thức mở rộng BRICS+. Tính tổng cộng, tham dự Hội nghị BRICS+ có khoảng 20.000 đại biểu đến từ 35 quốc gia và 6 tổ chức quốc tế, trong đó có Tổng Thư ký Liên hợp quốc, chứng tỏ rõ uy tín, ảnh hưởng và vai trò của BRICS càng tăng cũng như sự quan tâm của các quốc gia có chủ quyền theo đuổi chính sách đối ngoại độc lập và tự chủ thực sự. Ngoài 4 quốc gia vừa được kết nạp còn có hơn 30 quốc gia khác bày tỏ nguyện vọng gia nhập BRICS, đánh dấu giai đoạn phát triển có ý nghĩa đột phá của liên kết này. Hội nghị thượng đỉnh BRICS năm 2024 với phương châm “Tăng cường chủ nghĩa đa phương vì sự phát triển công bằng và an ninh toàn cầu”. Hội nghị thượng đỉnh BRICS tại Kazan thông qua Tuyên bố chung thể hiện rõ những yếu tố cơ bản tạo dựng cấu trúc trật tự thế giới đa cực, đó là: 

Thứ nhất, khẳng định cương lĩnh chính trị của BRICS dựa vào Hiến chương Liên hợp quốc (LHQ) và các điều luật quốc tế đã được thừa nhận rộng rãi để liên kết tất cả các quốc mà không phân biệt thể chế chính trị, mô hình phát triển, giàu hay nghèo, lớn hay nhỏ, mạnh hay yếu về quân sự, đặc tính văn hóa, cùng hợp tác vì lợi ích của tất cả các bên và hợp lực để hóa giải các nguy cơ và thách thức mang tính toàn cầu mà không một quốc gia đơn độc nào, dù lớn mạnh đến đâu, cũng không thể hóa giải được. Tuy nhiên, BRICS cho rằng LHQ cần được cải tổ để tăng cường tính dân chủ, tính đại diện và hiệu quả, trước hết là mở rộng số thành viên của Hội đồng Bảo an cho các nước châu Á, châu Phi và Mỹ Latinh.

Thứ hai, khẳng định nguyên tắc của BRICS là tôn trọng chủ quyền của tất cả các quốc gia, hiểu biết lẫn nhau, bình đẳng, đoàn kết, dân chủ, cởi mở, toàn diện và đồng thuận. Nguyên tắc này có ý nghĩa then chốt khi xây dựng trật tự thế giới đa cực.

Thứ ba, các lĩnh vực hợp tác của BRICS rất rộng, phản ánh tính tất yếu của sự phát triển thế giới đương đại, bao gồm nhiều lĩnh vực từ kinh tế đến khoa học - công nghệ, giáo dục, văn hóa, thể thao, du lịch, đến an ninh nhằm tạo nên sức mạnh và tiềm năng hợp tác to lớn của các quốc gia có cùng chí hướng xây dựng một trật tự thế giới đa cực công bằng, bình đẳng và dân chủ.

Thứ tư, khẳng định vai trò trung tâm của Tổ chức Thương mại thế giới (WTO) trong hoạt động tự do hóa thương mại quốc tế, cam kết tương tác trong khuôn khổ các mục đích và nguyên tắc của WTO để giải quyết các tranh chấp thương mại. Tuy nhiên, BRICS nhận thấy WTO cần cải tổ để tăng cường hiệu quả và tính minh bạch của tổ chức này, không để một số thế lực sử dụng WTO làm công cụ chính trị.  

Thứ năm, khẳng định nhu cầu phải cải cách cấu trúc hệ thống tài chính quốc tế hiện hành như WB và IMF; không để một số thế lực sử dụng hệ thống thanh toán liên ngân hàng quốc tế SWIFT và USD làm công cụ chính trị gây sức ép lên các đối thủ cạnh tranh. Ngoài ra, BRICS khẳng định vai trò quan trọng của Ngân hàng Phát triển mới (NDB) do liên kết này thành lập nhằm thúc đẩy phát triển cơ sở hạ tầng và phát triển bền vững của các quốc gia tham gia; chủ trương thiết lập hệ thống thanh toán xuyên biên giới sử dụng đồng nội tệ của các quốc gia để hạn chế vị thế độc tôn của USD trong giao thương quốc tế; khẳng định thương mại điện tử là động lực quan trọng cho tăng trưởng kinh tế toàn cầu.

Thứ sáu, thừa nhận vai trò quan trọng của Diễn đàn các nước phát triển và các nền kinh tế mới nổi (G20), coi đây là nền tảng chính cho hợp tác tài chính và kinh tế.

Thứ bảy, phản đối các biện pháp cưỡng chế và trừng phạt đơn phương vi phạm luật pháp quốc tế và gây tổn hại đối với hoạt động thương mại toàn cầu. BRICS coi các biện pháp này là biểu hiện của trật tự thế giới đơn cực.  

Thứ tám, kêu gọi phối hợp nỗ lực quốc tế để hóa giải các nguy cơ mang tính toàn cầu mà không một quốc gia đơn lẻ nào có thể hóa giải được, như: khủng bố quốc tế, chạy đua vũ trang, ma túy, xung đột và bất ổn ở Trung Đông, biến đổi khí hậu, mất cân bằng môi trường sinh thái, tội phạm sử dụng trí tuệ nhân tạo và các tội phạm xuyên biên giới khác.

Thứ chín, kêu gọi các nước phát triển hỗ trợ tài chính cho các nước đang phát triển để thực hiện chuyển đổi năng lượng công bằng do các mô hình phát triển công nghiệp mới gắn liền với chuyển đổi năng lượng sẽ đòi hỏi đầu tư quy mô lớn vào cơ sở hạ tầng hiện có và cơ sở hạ tầng mới.

Thứ mười, nhấn mạnh tầm quan trọng của hoạt động trao đổi và giao lưu văn hóa và giáo dục - đào tạo giữa các quốc gia, đẩy mạnh hoạt động trao đổi kinh nghiệm và đối thoại giữa nghị viện và đảng chính trị cầm quyền của các nước./.  

Đại tá Lê Thế Mẫu

(Bài đăng trên Bản tin Thông tin Báo cáo viên số tháng 11/2024)