Cách đây 79 năm, vào ngày 06/8/1945, một quả bom nguyên tử đã được thả xuống Hiroshima (Nhật Bản), ba ngày sau, ngày 09/8/1945, một quả bom nguyên tử lại được thả xuống thành phố Nagasaki (Nhật Bản). Ngày nay, chúng ta có thể cảm nhận về sự tàn khốc của chiến tranh, sức tàn phá và hậu quả khủng khiếp mà bom nguyên tử đã gây ra cho người dân hai thành phố này, trở thành một trong những sự kiện đau buồn đầu tiên trong lịch sử nhân loại.

Quả bom phát nổ giữa không trung, phát ra tia sáng chói lòa, vụ nổ và bức xạ, lập tức cướp đi nhiều sinh mạng và tàn phá những người sống sót theo nhiều cách, một số tác động đó vẫn còn kéo dài cho đến tận ngày nay.

Cho đến bây giờ, bên dưới những con phố và dòng sông của thành phố Hiroshima hay Nagasaki, vẫn còn dấu vết của nhiều công dân vô tội đã bị biến thành tro bụi chỉ trong chốc lát. Một số người sống sót phải chịu đựng nghịch cảnh, bị mất cha, mẹ, anh chị em, người thân, khiến họ phải sống như trẻ mồ côi. Nhiều người mất nhà cửa sau chiến tranh, mọi người phải chịu sự phân biệt đối xử, như muối xát vào vết thương lòng của họ. Các nạn nhân vẫn phải chịu đựng căn bệnh do tiếp xúc với bức xạ và vẫn bị đe dọa bởi bóng ma của vụ đánh bom nguyên tử. Nhiều nạn nhân khác buộc phải vật lộn với vô vàn khó khăn không thể diễn tả. Gần tám thập kỷ trôi, tình trạng khó khăn của những nạn nhân này vẫn đang tiếp diễn.

Chỉ mất khoảng 10 giây sau khi rơi khỏi máy bay, quả cầu lửa từ quả bom nguyên tử phát nổ đạt kích thước tối đa, nhưng những hậu quả kinh hoàng của một vụ nổ như vậy sẽ kéo dài nhiều thập niên và qua nhiều thế hệ. Vì vậy, thời gian gần đây, cộng đồng quốc tế không khỏi lo ngại trước những cảnh báo về nguy cơ chiến tranh hạt nhân do “sự đứt gãy các kênh liên lạc” và những tính toán sai lầm của các cường quốc.

1. Tình hình chạy đua vũ khí hạt nhân trên thế giới hiện nay

Hiện nay, vẫn còn hơn 13.000 vũ khí hạt nhân trên thế giới, các quốc gia sở hữu vũ khí hạt nhân tiếp tục hiện đại hóa lực lượng hạt nhân. Hoa Kỳ duy trì kho dự trữ khoảng 3.708 đầu đạn. Tổng số đầu đạn hạt nhân của Hoa Kỳ ước tính 1.770 đầu đạn đã triển khai, 1.938 đầu đạn dành riêng cho lực lượng tác chiến. Thêm 1.336 đầu đạn đã ngừng hoạt động đang chờ tháo dỡ, với tổng số đầu đạn là khoảng 5.044. Trong số các đầu đạn được triển khai, ước tính 400 đầu đạn được lắp trên tên lửa đạn đạo xuyên lục địa, 970 đầu đạn được lắp trên tên lửa đạn đạo phóng từ tàu ngầm và 300 đầu đạn được lắp tại các căn cứ máy bay ném bom ở Hoa Kỳ và khoảng 100 quả bom chiến thuật được lắp tại các căn cứ ở châu Âu. Hoa Kỳ đã bắt tay vào một chương trình hiện đại hóa hạt nhân rộng khắp. Tổng chi phí cho quá trình hiện đại hóa này có thể lên tới hơn 1,7 nghìn tỷ đôla. Hiệp ước New START năm 2010 giữa Hoa Kỳ và Nga cho đến nay đã kiềm chế lực lượng chiến lược được triển khai của cả hai nước. Nhưng hiệp ước sẽ hết hạn vào tháng 02/2026 và quyết định có gia hạn hay không sẽ do chính quyền tiếp theo đưa ra. Nếu không có thỏa thuận mới, cả Hoa Kỳ và Nga đều có khả năng tăng kho vũ khí hạt nhân bằng cách đưa hàng trăm đầu đạn dự trữ vào bệ phóng[1]. Mặc dù số lượng đầu đạn ngày nay thấp hơn nhiều so với thời Chiến tranh Lạnh và đã có sự cắt giảm kể từ năm 2000, nhưng mức cắt giảm kể từ năm 2007 tương đối khiêm tốn. Mức cắt giảm từ năm 2007 là do những thay đổi trong chỉ đạo, chiến lược và chương trình hiện đại hóa của tổng thống Hoa Kỳ[2]. 

Tổng thống Nga Vladimir Putin đã cảnh báo Nga sẽ không loại trừ khả năng sử dụng vũ khí hạt nhân nếu chủ quyền hoặc lãnh thổ của nước này bị đe dọa. Về  triển vọng sử dụng kho vũ khí hạt nhân, tổng thống Nga cho biết điều đó không phải là không thể. Học thuyết hạt nhân năm 2020 của Nga cho phép lựa chọn hạt nhân nếu vũ khí hủy diệt hàng loạt được sử dụng chống lại đất nước hoặc nếu “sự tồn tại của nhà nước bị đe dọa”. Ông Putin nói: “Nếu hành động của ai đó đe dọa chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ của chúng tôi, chúng tôi có thể sử dụng mọi biện pháp có thể. Điều này không nên được coi nhẹ”[3].

Gần đây, Trung Quốc mở rộng kho vũ khí hạt nhân là một đặc điểm nổi bật trong quá trình tiến tới vị thế cường quốc thế giới. Ngay cả trong những giai đoạn căng thẳng nhất của Chiến tranh Lạnh, Trung Quốc vẫn duy trì lực lượng hạt nhân nhỏ, với số lượng đầu đạn không vượt quá con số 200. Mặc dù quá trình hiện đại hóa hạt nhân của Trung Quốc vẫn tiếp tục sau khi Chiến tranh Lạnh kết thúc, nhưng chỉ tăng tốc trong khoảng một thập kỷ trở lại đây, khi Bắc Kinh tăng gấp đôi số lượng đầu đạn được triển khai kể từ năm 2020[4]. Sau khi duy trì khả năng răn đe tối thiểu trong nhiều thập kỷ, Trung Quốc hiện đang nhanh chóng mở rộng năng lực hạt nhân với ước tính sẽ đạt được “ngang bằng về hạt nhân” với Hoa Kỳ vào năm 2030[5]. Trong quá trình mở rộng nhanh chóng kho vũ khí hạt nhân, Trung Quốc đã rời xa chính sách hạn chế hạt nhân. Các nhà hoạch định chính sách ở Hoa Kỳ đang lo ngại, cố gắng tìm hiểu mục tiêu của quá trình tăng cường nhanh chóng vũ khí hạt nhân này. Nhưng Hoa Kỳ chắc hẳn nhận ra động lực quân sự ít quan trọng hơn nhiều đối với Bắc Kinh so với động lực chính trị liên quan đến sức mạnh quốc gia, vị thế quốc tế và cân bằng chiến lược với Hoa Kỳ[6].

Ngày nay, khi giải trừ vũ khí hạt nhân tiếp tục trì trệ, tình hình liên quan đến loại bỏ vũ khí hạt nhân cực kỳ ảm đạm, do Hiệp ước Lực lượng hạt nhân tầm trung (INF) đã hết hiệu lực. Hoa Kỳ đơn phương rút khỏi thỏa thuận hạt nhân Iran (gọi là Kế hoạch hành động toàn diện chung (JCPOA); vấn đề gia hạn Hiệp ước cắt giảm vũ khí chiến lược mới (START) dự kiến ​​sẽ hết hạn vào năm 2025.

Triều Tiên có thể đã sản xuất đủ vật liệu phân hạch để chế tạo tới 90 đầu đạn hạt nhân, nhưng quốc gia này có thể đã lắp ráp khoảng 50 đầu đạn. Đây không phải là thay đổi đáng kể so với các ước tính trước đó (vào các năm 2021 và 2022 ). Việc Triều Tiên từ bỏ chính sách không sử dụng vũ khí hạt nhân trước trùng hợp với những nỗ lực gần đây của nước này nhằm phát triển vũ khí hạt nhân chiến thuật. Đến nay hình như Triều Tiên đã phát triển lực lượng tên lửa đa dạng chất lượng cao ở tất cả các loại tầm bắn chính, như tên lửa chiến thuật tầm ngắn, tên lửa trên biển và các bệ phóng mới của Triều Tiên như bệ phóng ngầm và bệ phóng trên silo. Ngoài ra Triều Tiên đạt nhiều tiến bộ về công nghệ tên lửa sử dụng nhiên liệu rắn, giúp cải thiện khả năng sống sót và tính cơ động của lực lượng tên lửa. Kể từ năm 2006, Triều Tiên đã cho nổ 6 thiết bị hạt nhân, cập nhật học thuyết hạt nhân, khẳng định vai trò không thể đảo ngược của vũ khí hạt nhân đối với an ninh quốc gia và tiếp tục đưa ra nhiều loại tên lửa mới được thử nghiệm vào các bệ phóng mới. Quy mô và thành phần kho vũ khí hạt nhân của Triều Tiên phụ thuộc vào thiết kế đầu đạn cũng như số lượng và loại bệ phóng có thể mang chúng. Các thiết kế đầu đạn hạt nhân của Triều Tiên gồm quả cầu disco (thiết bị nổ một tầng, quả đậu phộng  (một đầu đạn nhiệt hạch hai tầng) và quả ô liu (một đầu đạn thu nhỏ mới có tên là Hwasan-31)[7].

Mặc dù không quốc gia nào chính thức phản đối mục tiêu xóa bỏ vũ khí hạt nhân, nhưng gần đây không có tiến triển thực tế nào trong việc giải trừ vũ khí hạt nhân. Trong khi căng thẳng đang gia tăng ở Đông Bắc Á và Nam Á, dường như không có giám sát đầy đủ trong thời gian dài sau khi Chiến tranh Lạnh kết thúc để xác nhận lý thuyết răn đe có phù hợp với thực tế của thế giới hay không.

Lý thuyết răn đe hạt nhân được hình thành vào thời điểm căng thẳng gia tăng giữa Hoa Kỳ và Liên Xô và dựa trên cấu trúc chính trị phân cực của thế giới; lý thuyết này chủ yếu được củng cố bởi các giả định rằng các quốc gia là những thực thể lý trí, trong đó những người ra quyết định đưa ra những lựa chọn hợp lý và việc giảm động cơ tấn công phủ đầu đảm bảo ổn định chiến lược. Tuy nhiên, ngày nay, các quy trình ra quyết định bị ảnh hưởng bởi kinh nghiệm, giá trị và thành kiến ​​cá nhân của những người ra quyết định; và tiến bộ công nghệ có thể tạo ra động cơ sử dụng hoặc đe dọa sử dụng vũ khí hạt nhân.

Gần đây đã có những phát triển trong tự động hóa và việc đưa trí tuệ nhân tạo vào lĩnh vực vũ khí hạt nhân, cũng như tác động của những công nghệ mới này đối với các quy trình ra quyết định. Hơn nữa, một số hệ thống phòng thủ tên lửa dễ bị tổn thương trước các vũ khí mới như phương tiện lướt siêu thanh và tên lửa hành trình[8]. Do đó, có những dấu hiệu cho thấy một số quốc gia có thể làm chủ công nghệ và đánh bại được lý thuyết răn đe.

Cho đến nay, vũ khí hạt nhân vẫn được hầu hết các quốc gia coi là vũ khí phi thường. Tuy nhiên, gần đây, một số quan chức và học giả khẳng định rằng tác động của việc sử dụng vũ khí hạt nhân chiến thuật không nên được phân biệt hoàn toàn với tác động của các cuộc tấn công thông thường, quy mô lớn. Các cường quốc hạt nhân hiện đang cạnh tranh trong nỗ lực nâng cấp và cải thiện kho vũ khí hạt nhân.

Lý thuyết răn đe hạt nhân dựa trên những giả định thực sự không chắc chắn, với sự đổi mới công nghệ và các yếu tố địa chính trị đặt ra câu hỏi về bất kỳ triển vọng tương lai nào rằng răn đe sẽ tiếp tục ngăn chặn chiến tranh hạt nhân.

2. Tương lai chính sách răn đe vũ khí hạt nhân

Lý thuyết răn đe hạt nhân, tức ngăn chặn kẻ thù tấn công bằng vũ khí hạt nhân. Đây là một ý tưởng được không ít người chia sẻ và tin tưởng.

Chính quyền Biden gần đây đã mở rộng kho vũ khí hạt nhân, nêu bật những thực tế an ninh đang thay đổi trong thế giới vũ khí hạt nhân và thay đổi thái độ đối với việc giải trừ vũ khí. Mục tiêu quan trọng nhất của chính quyền Hoa Kỳ là tránh tham gia hoặc bắt đầu một cuộc chạy đua vũ trang hạt nhân khác, vì điều đó không thúc đẩy lợi ích an ninh lâu dài của Hoa Kỳ. Thay vào đó, Hoa Kỳ tìm kiếm các phương pháp thay thế để chống lại các rủi ro an ninh hạt nhân ngày càng gia tăng, đồng thời không cho phép chạy đua vũ trang.

Hoa Kỳ gia tăng kho vũ khí để đáp trả việc Trung Quốc tăng cường vũ khí hạt nhân. Báo cáo Đánh giá tư thế hạt nhân năm 2022 (NPR) của Hoa Kỳ coi Trung Quốc là “thách thức về tốc độ”[9].

Đối với Nga, hai bên Nga và Mỹ đã tạm dừng các cuộc thanh tra tại chỗ lẫn nhau, nhưng cả hai đều cam kết tiếp tục tuân thủ các giới hạn được thiết lập bởi Hiệp ước START mới và bất chấp những bất ổn trong tương lai, hai quốc gia này vẫn dựa vào nền tảng chính sách kiểm soát vũ khí. Mặt khác, Trung Quốc từ chối lời mời tham gia đàm phán kiểm soát vũ khí và không đưa ra dấu hiệu nào về thời điểm có thể thay đổi chính sách này.

Một số người Mỹ coi sự phát triển nhanh chóng của Trung Quốc là nỗ lực buộc Hoa Kỳ phải đối xử theo các điều khoản công bằng và thuận lợi hơn. Học giả Trung Quốc Tong Zhao khẳng định rằng Trung Quốc tìm kiếm sức mạnh hạt nhân không phải vì lợi thế quân sự hay mục đích kỹ thuật mà là để tạo đòn bẩy địa chính trị nhằm chống lại sự kiềm chế của phương Tây. Trung Quốc tìm kiếm sự công nhận lớn hơn với tư cách là một cường quốc thế giới, mở rộng ảnh hưởng của mình và đang gia tăng kho vũ khí hạt nhân. Với lối suy nghĩ này, việc chỉ đơn giản là tăng số lượng vũ khí hạt nhân của Hoa Kỳ sẽ không giải quyết được những lo lắng cốt lõi của Trung Quốc và có thể làm trầm trọng thêm tình hình khiến Trung Quốc hành động phòng thủ nhiều hơn.

Phản ứng mở rộng hạt nhân cũng sẽ thất bại. Nếu Trung Quốc chỉ đơn giản muốn đạt được “ngang bằng về hạt nhân” với Hoa Kỳ. Sự tăng trưởng vũ khí hạt nhân của Hoa Kỳ sẽ thúc đẩy sự tăng trưởng của Trung Quốc và có thể dẫn đến một cuộc chạy đua vũ trang. Trung Quốc gọi các hệ thống tên lửa chống đạn đạo (ABM) của Hoa Kỳ là làm mất ổn định khả năng răn đe hạt nhân và là lý do cho sự phát triển hạt nhân của Trung Quốc. Mối lo ngại đó sẽ không được xoa dịu bởi Hoa Kỳ sở hữu nhiều vũ khí hạt nhân hơn. Bất kỳ sự gia tăng vũ khí nào của Hoa Kỳ cũng sẽ gặp phải những phản ứng tương tự từ các quốc gia khác, trong đó có Nga.

Năm 2020, Tổng thống Nga Putin đã phê duyệt chính sách răn đe hạt nhân mới cho phép sử dụng vũ khí hạt nhân trong những tình huống đe dọa sự tồn tại của đất nước, chống lại các cuộc tấn công của kẻ thù bằng vũ khí thông thường. Tuy nhiên, gần đây một số tài liệu đã tiết lộ một kịch bản đáng báo động: ngưỡng hạt nhân của Nga thấp hơn mức được công bố trước đó. Theo các tài liệu này, việc sử dụng vũ khí hạt nhân là hợp lý khi các đơn vị bảo vệ khu vực biên giới bị đánh bại và kẻ thù có thể đổ bộ vào lãnh thổ Nga. Quân đội Nga cũng có thể sử dụng vũ khí hạt nhân sau khi phá hủy tối đa ba sân bay, ba tàu tuần dương, hai trung tâm chỉ huy ven biển và 20 phần trăm số tàu ngầm tên lửa đạn đạo của nước này[10].

Hoa Kỳ sẽ không thể ngồi yên để các đối thủ tập hợp thêm sức mạnh hạt nhân. Hoa Kỳ và Trung Quốc đều lên tiếng phản đối việc Nga có thể sử dụng vũ khí hạt nhân trong cuộc xung đột ở Ukraine. Cả hai quốc gia Hoa Kỳ và Trung Quốc đều ủng hộ việc phi hạt nhân hóa Triều Tiên và một Iran không có vũ khí hạt nhân theo những cách khác nhau. Hợp tác về những vấn đề này có thể mở ra con đường đối thoại chính sách hạt nhân.

Ấn Độ là đồng minh có vũ khí hạt nhân và là điểm đòn bẩy tiềm năng chống lại Trung Quốc. Ấn Độ cũng lo ngại về sự bành trướng quân sự của Trung Quốc, cho nên sự tham gia của Ấn Độ vào các cuộc đàm phán chính sách hạt nhân có khả năng tăng thêm sức nặng cho lập trường và ý tưởng của Hoa Kỳ sẽ là lôi kéo Ấn Độ vào cuộc tranh đua nước lớn về vũ khí hạt nhân.

Kiểm soát vũ khí là giải pháp lâu dài và là con đường duy nhất để ngăn chặn chạy đua vũ trang. Thế giới cần hợp tác và minh bạch hơn để đạt được kiểm soát vũ khí. Các cường quốc hạt nhân cần ưu tiên chính sách nhằm đạt được mục tiêu này.

 Trong khi đó, sức mạnh hủy diệt của vũ khí hạt nhân là không thể phủ nhận. Một khi vũ khí hạt nhân phát nổ, không có gì có thể thoát khỏi thảm họa khi năng lượng được giải phóng. Do đó, cách duy nhất là đảm bảo vũ khí hạt nhân không bao giờ được sử dụng, là cần loại bỏ vũ khí hạt nhân về mặt vật lý. Hệ thống an ninh quốc gia dựa vào vũ khí hạt nhân có thể thay đổi, vì lý thuyết răn đe hạt nhân thực chất là một huyền thoại do con  người tạo ra.

Cần tạo ra động lực mạnh mẽ hướng tới việc xóa bỏ vũ khí hạt nhân, mọi người, mọi quốc gia tham gia càng nhiều, càng tốt và cần kết nối với nhau. Các cuộc thảo luận về việc loại bỏ vũ khí hạt nhân cần được tiến hành từ trong cộng đồng các chuyên gia về giải trừ quân bị và an ninh, mở rộng đến nhiều lực lượng liên quan khác.

*

*     *

Vũ khí hạt nhân là một mối nguy hiểm rõ ràng và hiện hữu đối với nhân loại, đòi hỏi sự quan tâm của cộng đồng quốc tế, cần hình thành đồng thuận dư luận như các vấn đề nóng lên của toàn cầu, các bệnh truyền nhiễm hay sự phát triển công bằng và bền vững của các quốc gia đang phát triển.

Chương trình nghị sự giải trừ quân bị do Tổng thư ký Liên hợp quốc António Guterres đề xuất đề cập toàn diện những thách thức về giải trừ quân bị, bao gồm cả vũ khí hạt nhân. Cần tạo điều kiện cho tất cả các thành viên Liên hợp quốc, các tổ chức chính phủ quốc tế và các tổ chức phi chính phủ tham gia thảo luận. Thông qua các biện pháp này, mới có thể hy vọng giúp tất cả các quốc gia thành viên Liên hợp quốc đồng ý loại bỏ vũ khí hạt nhân càng sớm càng tốt và đặt mục tiêu loại bỏ vũ khí hạt nhân làm mục tiêu mới.

Có như vậy, mới hy vọng không thể lặp lại những thảm họa Hiroshima hay Nagasaki như 79 năm về trước./.

Hồng Quân.

[1]The Federation Of American Scientists (2024). “America’s Nuclear Weapons Arsenal 2024: Annual Overview Released By The Federation Of American Scientists”, July 05,2024, https://fas.org/publication/nuclear-weapons-2024/

[2]The Federation Of American Scientists (2024). Hans Kristensen, United States Discloses Nuclear Warhead Numbers; Restores Nuclear Transparency, July 20, 2024,https://fas.org/publication/united-states-discloses-nuclear-warhead-numbers-restores-nuclear-transparency/

[3]Al Jazeera (2024), “Putin warns West over Ukraine armaments, nuclear arsenal”, 5 Jun 2024, https://www.aljazeera.com/news/2024/6/5/putin-warns-west-over-ukraine-armaments-nuclear-arsenal-in-news-conference

[4] Ashley J. Tellis; Tong Zhao (2024). “What Are China’s Nuclear Weapons For?”, Foreign Affairs, June 17, 2024, https://www.foreignaffairs.com/responses/what-are-chinas-nuclear-weapons?check_logged_in=1

[5]Alison Fong (2024). “The Future of U.S. Nuclear Weapons Policy”, American Security Project, Jun 20, 2024, https://www.americansecurityproject.org/the-future-of-us-nuclear-weapons-policy/

[6] Tong Zhao (2024). “Political Drivers of China’s Changing Nuclear Policy: Implications for U.S.-China Nuclear Relations and International Security”, Carnegie Endowment for International Peace, July 17,2024, https://carnegieendowment.org/research/2024/07/china-nuclear-buildup-political-drivers-united-states-relationship-international-security?lang=en

 [7] The Federation Of American Scientists (2024). North Korean Nuclear Weapons, 2024: Federation Of American Scientists Release Latest North Korea Nuclear Weapons Estimate, July 07,2024,https://fas.org/publication/north-korean-nuclear-weapons-2024/

[8] Hidehiko Yuzaki (2020). “A message from Hiroshima on the reality of the atomic bombing”, The Bulletin, August 5, 2020, https://thebulletin.org/2020/08/a-message-from-hiroshima-on-the-reality-of-the-atomic-bombing/?utm_source=EngagementStudio&utm_medium=Email&utm_campaign=NewsletterCourses [9] Alison Fong (2024). “The Future of U.S. Nuclear Weapons Policy”, American Security Project, Jun 20, 2024, https://www.americansecurityproject.org/the-future-of-us-nuclear-weapons-policy/

[10] Joe Saballa (2024). “Russia Mulls Lowering Threshold for Activating Nuclear Weapons”, The Defense Post, May 10,2024, https://www.thedefensepost.com/2024/05/10/russia-lowering-nuclear-threshold/#google_vignette