Tại thời điểm này, dường như có rất ít triển vọng xung đột Nga - Ukraine sẽ sớm dừng lại. Làm thế nào có thể kết thúc xung đột? Quan điểm của các bên, nhất là các nước có liên quan, về giải quyết cuộc xung đột này ra sao?

Nhiều nhà phân tích cho rằng, chiến thắng quân sự hoàn toàn của Nga dường như ngày càng khó xảy ra, ít nhất là về các mục tiêu: phi quân sự hóa Ukraine, phi “phát xít hóa”. Trong khi đó, các lực lượng Ukraine đã thể hiện tốt hơn nhiều so với dự kiến; họ tỏ ra khéo léo về chiến thuật phòng thủ, bất chấp sức mạnh quân sự vượt trội của Nga; lại được phương Tây hỗ trợ thiết bị vũ khí, nên khó có thể thấy Ukraine bị nghiền nát về mặt quân sự, trừ khi Nga sử dụng vũ khí hóa học hoặc vũ khí hạt nhân (chiến trường) chiến thuật.

Ukraine vẫn có thể tiếp tục chiến đấu, nhưng thiếu khả năng buộc các lực lượng Nga phải rời khỏi lãnh thổ của mình. Còn Nga khó có thể khuất phục được nước láng giềng Ukraine. Điều đó cho thấy, tại một thời điểm nào đó, các bên tham chiến phải chấp nhận một lệnh ngừng bắn và dàn xếp thương lượng, nếu không, họ sẽ phải lao vào một cuộc đối đầu quân sự kéo dài thậm chí hàng thập kỷ.

Nga và Ukraine đã tham gia vào các cuộc đàm phán cấp quan chức, nhưng có rất ít tiến triển thực sự. Thổ Nhĩ Kỳ, Israel, Trung Quốc, Brazil đã cố gắng làm trung gian hòa giải, nhưng đến nay vẫn chưa có kết quả.

Giải pháp của các bên, các nước về chấm dứt cuộc xung đột này đến nay có thể nêu lên một số hướng như sau:

1. Đối với Nga

Nga có thể quan tâm đến một giải pháp ngoại giao để ngăn chặn các lệnh trừng phạt tiếp theo, sử dụng thời gian để tập hợp lại và chiến đấu nhằm đạt được vị thế đàm phán tốt hơn.

Nhưng Nga vẫn giữ những yêu cầu đối với Ukraine: từ bỏ tham vọng gia nhập NATO, chấp nhận tình trạng trung lập; chấp nhận sáp nhập Crimea vào Nga; công nhận các “nhà nước” độc lập Donetsk và Luhansk.

Một số nhà phân tích đề xuất: Ukraine từ bỏ một phần lãnh thổ của mình cho Nga; gợi ý nhượng cho Nga các tỉnh mà Nga muốn. Tất cả những giải pháp này trở nên bất khả thi, khi ngày 30/9/2022, Nga chính thức sáp nhập các tỉnh Kherson, Zaporizhzhia, Donetsk và Luhansk. Hiến pháp Nga không có điều khoản nào về việc hủy sáp nhập các lãnh thổ, nên theo quan điểm của Nga, bốn tỉnh này không bị Nga, mà bị Ukraine chiếm đóng. Do đó, không phải Nga, mà là Ukraine sẽ phải thừa nhận “sự chiếm đóng” của mình là bất hợp pháp và rút khỏi cả bốn khu vực nói trên. Nhưng Ukraine không chấp nhận, vì đây là vấn đề về chủ quyền quốc gia, là lợi ích tối cao của đất nước nên không ai dám vi phạm.

Tổng thống Putin chắc chắn không sẵn sàng nhượng bộ với Ukraine. Quyết tâm lâu dài của ông Putin là giải quyết “vấn đề” Ukraine một lần và mãi mãi. Việc ông Putin tiếp tục lãnh đạo là điều không thể thiếu để Nga tự vệ trước “những kẻ đế quốc” phương Tây và “những tên phát xít mới” Ukraine!

Tình hình hiện nay là chiến tranh sẽ kéo dài, thương vong cả hai phía tiếp tục và gây tổn hại đến lợi ích cốt lõi của cả hai bên trong xung đột cũng như của mọi quốc gia.

2. Đối với Ukraine

Không có yêu cầu nào của Nga phù hợp với Ukraine. Ukraine không đầu hàng, mà tiếp tục đối mặt với thách thức.

Để ngăn chặn chiến tranh tàn phá hơn nữa, Ukraine liệu có thể chấp nhận chia cắt hạn chế lãnh thổ của mình trên thực tế, tức là chấp nhận một thực tế Nga sáp nhập Crimea và “nền độc lập” của Donetsk và Luhansk, cũng như khả năng mất cây cầu đất liền nối chúng dọc theo Biển Azov?

Bên cạnh lệnh ngừng bắn và Nga rút quân, Ukraine sẽ có thể yêu cầu đảm bảo an ninh mạnh mẽ hơn để đổi lấy việc chấp nhận trung lập. Để đảm bảo tin cậy, Ukraine sẽ nhấn mạnh đảm bảo an ninh phải có tính ràng buộc pháp lý; phải được Ukraine, các nước phương Tây, đặc biệt là Mỹ, thực thi. Ukraine cần được bảo đảm an ninh chắc chắn tương tự như quy định tại Điều 5 của Hiệp ước Bắc Đại Tây dương, tức là Ukraine có tư cách thành viên gần như NATO. Nga sẽ không đồng ý.

Dựa trên mô hình trung lập của Áo, Ukraine có thể áp dụng tình trạng trung lập được Mỹ, Anh, Pháp hỗ trợ bằng các cam kết chính trị để đảm bảo an ninh.

Ukraine loại trừ mọi giải pháp hòa bình không gắn với trao trả Ukraine tất cả các tỉnh bị chiếm đóng, bao gồm cả Crimea.

Cơ hội cho một thỏa thuận hòa bình bền vững hiện khá mong manh.

3. Đối với EU

EU phải chuẩn bị tình huống xung đột Nga-Ukraine còn kéo dài, leo thang. Để đối phó với tình huống đó, EU xây dựng kế hoạch hành động với mục tiêu:

(i) Thúc đẩy Nga chấm dứt mọi hành động thù địch Ukraine và rút quân về bên kia biên giới như trước ngày 24/2/2022;

(ii) Hỗ trợ Ukraine tự phục hồi và tái thiết;

(iii) Tạo điều kiện thuận lợi cho Ukraine gia nhập EU;

(iv) Tăng cường chủ quyền chiến lược của EU, tức là khả năng phản ứng và đối phó với các cú sốc bên ngoài.

Kế hoạch này không dễ thực hiện, nhất là mục (i), lại không đề cập đến cách thức đảm bảo an ninh cho Ukraine. Ukraine bị chiến tranh tàn phá, kinh tế kiệt quệ, làm sao “tự phục hồi và tái thiết” nếu không có hỗ trợ của cộng đồng quốc tế (mục ii)? Vì vậy, cả Nga lẫn Ukraine sẽ không đồng tình hoàn toàn với kế hoạch này.

4. Đối với Trung Quốc

a) Trung Quốc đã đưa ra giải pháp hòa bình 12 điểm, kêu gọi giải quyết chính trị cho cuộc xung đột Ukraine; kêu gọi nối lại các cuộc đàm phán hòa bình; chấm dứt trừng phạt đơn phương và nhấn mạnh phản đối sử dụng vũ khí hạt nhân.

Trung Quốc tuyên bố trung lập, thúc giục hai bên nối lại đàm phán hòa bình và Trung Quốc sẽ đóng “vai trò mang tính xây dựng”, nhưng không cung cấp thông tin chi tiết.

Trung Quốc tuyên bố “chủ quyền, độc lập và toàn vẹn lãnh thổ của tất cả các quốc gia phải được duy trì một cách hiệu quả”.

b) Phản ứng của hai nước Nga và Ukraine: Đều quan tâm nhất định đến lập trường của Trung Quốc, nhưng nhấn mạnh trở ngại to lớn đối với đối thoại.

Nga “đánh giá cao mong muốn chân thành” của Trung Quốc trong việc góp phần giải quyết xung đột, đồng thời cho biết, Nga sẵn sàng đạt được các mục tiêu “chiến dịch quân sự đặc biệt” thông qua các biện pháp chính trị và ngoại giao, bao gồm cả việc công nhận “thực tế lãnh thổ mới”. Nhưng Nga không đề cập rút quân, ngừng bắn, đòi công nhận những lãnh thổ Nga chiếm đóng và sáp nhập đến tháng 9/2022 là thuộc về Nga.

Tổng thống Ukraine Zelensky không bao giờ thừa nhận Nga chiếm đóng lãnh thổ; sẵn sàng và đã nói chuyện điện thoại với Chủ tịch Trung Quốc. Tổng thống Ukraine cho rằng, Trung Quốc nói về toàn vẹn lãnh thổ một cách chung chung, không chỉ rõ quốc gia nào. Ông Zelensky nói: “Theo như tôi biết, Trung Quốc tôn trọng sự toàn vẹn lãnh thổ, về mặt lịch sử, đã tôn trọng điều đó và do đó họ phải làm bất cứ điều gì có thể để Liên bang Nga rời khỏi lãnh thổ của chúng tôi bởi vì điều đó có nghĩa là tôn trọng chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ.” Có nghĩa rằng: giải pháp của Trung Quốc chí ít chưa đề cập việc Nga phải rút quân khỏi lãnh thổ Ukraine.

Bên cạnh đó, lập trường của Trung Quốc dường như lặp lại quan điểm của Nga rằng: phương Tây đã kích động chiến tranh thông qua mở rộng NATO; dường như cũng chỉ trích các biện pháp trừng phạt kinh tế trên diện rộng áp đặt đối với Nga.

Cố vấn An ninh Quốc gia Mỹ Jake Sullivan nói rằng cuộc chiến “có thể kết thúc vào ngày mai nếu Nga ngừng tấn công Ukraine và rút quân”.

Đại sứ Liên minh châu Âu tại Trung Quốc, ông Jorge Toledo, nói tại cuộc họp báo rằng văn bản lập trường của Trung Quốc không phải là một đề xuất hòa bình.

Ukraine gọi văn bản này là “một dấu hiệu tốt” nhưng kêu gọi Trung Quốc làm nhiều hơn nữa “để ngăn chặn chiến tranh và khôi phục hòa bình ở Ukraine, đồng thời thúc giục Nga rút quân”. Nói cách khác, theo Ukraine, giải pháp của Trung Quốc chưa phải là giải pháp hòa bình toàn diện.

Được biết, Ukraine đã không được hỏi ý kiến trước khi Trung Quốc công bố tài liệu này .

5. Đề xuất của một số học giả Mỹ thuộc Trung tâm Nghiên cứu và Phát triển (RAND Coorporation)

Theo các học giả Mỹ, phương Tây không thể áp đặt các điều khoản đối với Ukraine hoặc đối với Nga, nhưng cần tham vấn chặt chẽ với Ukraine để Ukraine có thể bắt đầu thảo luận và đưa ra định hướng kết cục xung đột. Mỹ coi cuộc chiến này sẽ kết thúc trên bàn đàm phán, nhưng tránh cung cấp thêm chi tiết. Theo các học giả, Mỹ vừa tiếp tục giúp Ukraine phản công, vừa bắt đầu thảo luận song song với các đồng minh và Ukraine về kết thúc xung đột.

Phương án đàm phán gợi ý của Mỹ khác với Pháp và Đức, không lặp lại các thỏa thuận Minsk 1 và Minsk 2 vì không thể chấm dứt lâu dài bạo lực và không bao gồm các cơ chế hiệu quả đảm bảo các bên tuân thủ (Lãnh đạo Ukraine đã từng lên tiếng bác bỏ các thỏa thuận kiểu này). Các thỏa thuận cần tập trung vào phân chia khu phi quân sự, có sự tham gia của bên thứ ba (lực lượng gìn giữ hòa bình hoặc một ủy ban chung giải quyết tranh chấp).

Hiệp định đình chiến sẽ là thỏa thuận song phương, nhưng Mỹ và đồng minh có thể và nên hỗ trợ Ukraine trong chiến lược đàm phán, tạo động lực cho các bên đàm phán và giảm thiểu khả năng thỏa thuận ngừng bắn bị sụp đổ. Cần khuyến khích khu vực tư nhân đầu tư vào kinh tế Ukraine (ý này muốn hạn chế Trung Quốc) và tăng cường khả năng ngăn chặn xung đột với Ukraine trong tương lai.

Các học giả gợi ý, Mỹ nên bắt đầu thảo luận không chính thức với Ukraine và nhóm G-7, NATO; nên lập kênh liên lạc thường xuyên bao gồm Ukraine, Mỹ, các đồng minh và Nga.

Mỹ nên hướng vào một hiệp định đình chiến (đã áp dụng tại Triều Tiên năm 1953). Như vậy, Ukraine sẽ không lấy lại được toàn bộ lãnh thổ, nhưng sẽ có cơ hội phục hồi kinh tế, chấm dứt chết chóc và tàn phá. Tuy Ukraine vẫn có thể xung đột với Nga về các khu vực Nga chiếm đóng, nhưng xung đột sẽ diễn ra trong các lĩnh vực chính trị, văn hóa và kinh tế. Ukraine sẽ có sự hỗ trợ của phương Tây. Hiệp định đình chiến Nga-Ukraine sẽ không chấm dứt cuộc đối đầu giữa phương Tây với Nga, nhưng nguy cơ xung đột quân sự trực tiếp sẽ giảm đáng kể và hậu quả toàn cầu của cuộc chiến sẽ giảm nhẹ .

Nga, Ukraine chưa lên tiếng phản ứng đề xuất này.

Thay lời kết luận

“Chiến dịch quân sự đặc biệt” tại Ukraine từ ngày 24/2/2023 (2022) đến nay vẫn chưa kết thúc. Gần 16 tháng giao tranh cho thấy rõ ràng rằng không bên nào có khả năng đạt được một chiến thắng quân sự quyết định trước bên kia. Bất kể lực lượng Ukraine có thể giải phóng được bao nhiêu lãnh thổ, Nga sẽ duy trì khả năng gây ra mối đe dọa lâu dài đối với Ukraine. Quân đội Ukraine hiện có thể gây rủi ro và áp đặt cái giá phải trả lên các mục tiêu quân sự và dân sự bên trong chính nước Nga. Những yếu tố này có thể dẫn đến một cuộc xung đột tàn khốc, kéo dài nhiều năm mà không tạo ra một kết quả dứt khoát.

Do đó, các nước lớn, nhất là Mỹ và đồng minh phải cố gắng chèo lái cuộc chiến theo hướng kết thúc bằng thương lượng trong những tháng tới. Điều này rõ ràng cần thời gian để bàn luận trước khi đi đến thống nhất ý kiến, vì đây là vấn đề liên quan tới hòa bình, an ninh quốc tế.

Nếu chờ đợi, các nguyên tắc cơ bản của cuộc xung đột có thể sẽ giống nhau, nhưng chi phí của cuộc chiến về sinh mạng con người, tài chính, v.v sẽ tăng lên gấp bội. Do đó, một chiến lược hiệu quả hiện nay là phải thuyết phục các bên tham chiến đi vào đàm phán, tìm ra giải pháp kết thúc cuộc xung đột; đồng thời cộng đồng quốc tế cần chung tay giúp đạt được các giải pháp đảm bào an ninh cho các bên và một nền hòa bình lâu dài./.

Thiếu tướng, GS,TS. Nguyễn Hồng Quân

Viện Chiến lược quốc phòng