Trải qua 75 năm xây dựng và trưởng thành, đội ngũ kiến trúc sư Việt Nam luôn đoàn kết, sáng tạo, nỗ lực hoàn thành tốt các nhiệm vụ được Đảng, Nhà nước và nhân dân giao phó, góp phần vào công cuộc xây dựng đất nước và bảo vệ tổ quốc. Kiến trúc đã đồng hành, tham dự, trở thành chứng nhân lịch sử, phản ánh trung thực nhất mỗi giai đoạn, mỗi thời kỳ phát triển của dân tộc và công cuộc xây dựng đất nước từ sau Cách mạng Tháng Tám cho đến hôm nay.

Năm 1925, Trường cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương được thành lập. Nhiều sinh viên Việt Nam đã được tuyển vào Trường theo học ngành Mỹ thuật và Kiến trúc. Đến những năm 30 của thế kỷ XX, những kiến trúc sư người Việt đầu tiên (khoảng 70 người) tốt nghiệp Trường này đã mở ra thời kỳ Kiến trúc sư Việt Nam chính thức tham gia vào hoạt động nghề nghiệp sáng tạo kiến trúc, mà trước đó, lĩnh vực này chỉ do các Kiến trúc sư người Pháp đảm nhận. Những công trình kiến trúc dưới dạng biệt thự, nhà phố, công trình công cộng... do kiến trúc sư Việt Nam thiết kế được xây dựng ở Hà Nội, Huế, Sài Gòn và một vài đô thị khác của Việt Nam khi đó, đã được xã hội và giới trí thức đương thời đón nhận.

Cách mạng Tháng Tám thành công, mở ra một giai đoạn mới của nền kiến trúc Việt Nam, mà khởi đầu là công trình Lễ đài Độc Lập do Kiến trúc sư Ngô Huy Quỳnh thiết kế và chỉ huy lắp dựng tại Quảng trường Ba Đình chỉ trong một ngày đêm (01/9). Và sáng ngày 02/9/1945, trên Lễ đài độc đáo, giản dị bằng gỗ này, Chủ tịch Hồ Chí Minh và Chính phủ lâm thời đã ra mắt quốc dân đồng bào và Người đã long trọng đọc bản Tuyên ngôn Độc lập bất hủ, khai sinh nhà nước Việt Nam dân chủ cộng hòa đầu tiên ở Đông Nam châu Á trước toàn thế giới.

Khi thực dân Pháp gây hấn, xâm lược nước ta một lần nữa, tháng 12/1946, theo lời kêu gọi của Bác Hồ và Chính phủ, nhiều kiến trúc sư tốt nghiệp Trường cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương, khi ấy còn rất trẻ, đã từ bỏ đô thành lên chiến khu Việt Bắc tham gia kháng chiến. Nhận rõ vai trò quan trọng của kiến trúc trong kháng chiến và trong công cuộc tái thiết, xây dựng đất nước sau khi kháng chiến thắng lợi, và với tầm nhìn chiến lược, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã chủ trương thành lập tổ chức nghề nghiệp của giới Kiến trúc sư. Thực hiện chỉ đạo của Người, tháng 4/1948, Hội nghị thành lập Đoàn Kiến trúc sư Việt Nam (nay là Hội Kiến trúc sư Việt Nam) đã diễn ra tại làng Thản Sơn, xã Liên Sơn, huyện Lập Thạch dưới chân núi Tam Đảo (nay thuộc tỉnh Vĩnh Phúc). Hội nghị đã vinh dự được Bác Hồ gửi thư chúc mừng và căn dặn “Trong 4 điều quan trọng cho dân sinh: ở và đi là hai vấn đề cũng cần thiết như ăn và mặc. Vì vậy, việc kiến trúc là một việc rất quan hệ. Chúng ta phải tùy hoàn cảnh mà xây dựng ngay trong khi kháng chiến và sau khi kháng chiến thành công. Tôi mong Hội nghị sẽ đi tới những kế hoạch thiết thực với tình thế hiện tại, và những chương trình kiến thiết hợp với tương lai, kế hoạch và chương trình đúng tinh thần đời sống mới. Tôi lại mong Hội nghị chú trọng đặc biệt tới vấn đề nhà ở tại thôn quê, tìm ra những kiểu nhà giản dị và cao ráo, sáng sủa và rẻ tiền.”.

Sau Hội nghị, tuân theo lời dạy của Bác và sự phân công của Chính phủ, các kiến trúc sư thế hệ đầu tiên của Hội Kiến trúc sư Việt Nam đã trở về các liên khu (I,II,III,IV) thành lập Phòng Kiến trúc, tích cực đem tài năng sáng tạo của mình vượt qua mọi khó khăn thiếu thốn của cuộc chiến, phục vụ cách mạng, phục vụ nhân dân. Những công trình kiến trúc được xây dựng bằng gỗ, tre, nứa lá tại chiến khu Việt Bắc, các vùng tự do như Nhà Thông tin, Trạm Y tế, Trụ sở Ủy ban Hành chính, nhà ở nông thôn... đã ghi dấu những thành tựu đầu tiên của ngành kiến trúc cách mạng non trẻ.

Cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp kết thúc với chiến thắng Điện Biên Phủ vĩ đại. Năm 1954, Hà Nội được giải phóng, hòa bình lập lại trên miền Bắc, 16 kiến trúc sư từ chiến khu Việt Bắc trở về, tham gia tiếp quản Nha Kiến trúc của chế độ cũ và Kiến trúc sư Nguyễn Văn Ninh được cử làm Giám đốc Nha Kiến trúc thuộc Bộ Giao thông công chính. Để kịp thời đáp ứng việc chỉ đạo và thiết kế xây dựng trong giai đoạn đầu của cuộc tái thiết, năm 1958, Cục Thiết kế dân dụng (sau là Viện Thiết kế kiến trúc) và Cục Đô thị-Nông thôn (sau là Viện Quy hoạch Đô thị-Nông thôn) được thành lập trực thuộc Bộ Kiến trúc.

Những năm từ 1954 đến 1975, cả miền Bắc như một đại công trường sôi động của công cuộc tái thiết, xây dựng cơ sở vật chất cho chủ nghĩa xã hội, chống chiến tranh phá hoại khi Mỹ ném bom miền Bắc và chi viện cho miền Nam ruột thịt. Hàng ngàn công trình kiến trúc phục vụ dân sinh, phục vụ kinh tế- chính trị-xã hội được xây dựng với phương châm “Thích dụng, bền vững, kinh tế và mỹ quan trong điều kiện có thể” để phù hợp với điều kiện của đất nước. Giai đoạn này kiến trúc được sáng tác theo xu hướng hiện đại tiền kỳ và hiện đại, hình thức trong sáng, không cầu kỳ phô trương, phù hợp với điều kiện kinh tế, yếu tố thiên nhiên và khai thác tính truyền thống đã tạo nên dấu ấn đậm nét, là nền tảng phát triển kiến trúc Việt Nam hiện đại.

Ở miền Nam, cuộc chiến tranh chống đế quốc Mỹ diễn rất khốc liệt, Kiến trúc sư Huỳnh Tấn Phát đã quy hoạch, thiết kế và chỉ đạo xây dựng nhiều công trình nhà ở, nơi làm việc, sở chỉ huy, hội trường...tại Khu căn cứ Mặt trận dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam và căn cứ Chính phủ Cách mạng lâm thời Cộng hòa miền Nam Việt Nam (1960-1962). Các công trình tuy chỉ được xây cất bằng vật liệu tại chỗ như tre, nứa, gỗ, kiến trúc giản dị, thi công đơn giản, nhưng đáp ứng tốt yêu cầu sử dụng và phục vụ kháng chiến.

Chiến thắng lịch sử 30/4/1975 đã kết thúc cuộc chiến tranh chống Mỹ xâm lược kéo dài suốt 20 năm của dân tộc. Non sông liền một dải, Tổ quốc được thống nhất. Năm 1983, sau 26 năm kể từ Đại hội lần thứ II, giới Kiến trúc sư mới lại tổ chức Đại hội. Đây là Đại hội đoàn kết, thống nhất lực lượng kiến trúc sư ở hai miền Nam-Bắc để xây dựng đất nước. Đại hội đã quyết định đổi tên Đoàn Kiến trúc sư Việt Nam thành Hội Kiến trúc sư Việt Nam.

Trong giai đoạn từ 1976 đến 1986, đất nước bước vào những năm tháng cực kỳ khó khăn bởi hậu quả nặng nề do chiến tranh gây ra, lại thêm cuộc chiến tranh bảo vệ biên giới phía Bắc và chiến tranh biên giới Tây Nam, viện trợ nước ngoài bị cắt giảm, hệ thống quản lý nhà nước trì trệ, chủ quan duy ý chí. Nền kinh tế nặng về cơ chế bao cấp, vật liệu xây dựng thiếu thốn, khoa học công nghệ xây dựng lạc hậu, ngoài việc tập trung cho các công trình lớn trọng điểm của quốc gia như Thủy điện Hòa Bình, Nhiệt điện Phả Lại, Apatit Lào Cai...phục hồi những công trình trọng điểm bị đánh phá hư hại trong chiến tranh...thì nguồn lực dành cho đầu tư xây dựng mới rất hạn chế, tất cả những khó khăn đó đã tác động sâu sắc đến sáng tạo của Kiến trúc sư. Tuy vậy, vẫn có nhiều công trình có giá trị về nghệ thuật kiến trúc được xây dựng. Các Kiến trúc sư đã cố gắng tìm tòi, thể nghiệm trong sáng tác để tạo nên một xu hướng kiến trúc hiện đại giản dị và thích dụng. Đó là các khu nhà ở lắp ghép bê tông tấm lớn với căn hộ khép kín Thanh Xuân Bắc, Trung Tự, Giảng Võ, Quỳnh Mai…ở Hà Nội; Nhà hát Hòa Bình tại Thành phố Hồ Chí Minh-1978; Bảo tàng Hùng Vương Phú Thọ-1980; Bưu điện Quảng Ninh-1986; Viện Xã hội học Campuchia-89; Cung Văn hóa Hữu Nghị Việt Xô ở Hà Nội- 1975 .v.v. Trong giai đoạn khó khăn này, kiến trúc Việt Nam vẫn tự tin vươn ra thế giới bằng việc tham gia các cuộc thi Kiến trúc quốc tế và đạt được nhiều giải thưởng cao quý.

Đại hội lần thứ VI của Đảng (tháng 12/1986) đề ra “Đường lối Đổi mới toàn diện đất nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa, với mục tiêu ổn định tình hình kinh tế - xã hội, tiếp tục xây dựng những tiền đề cần thiết cho việc đẩy mạnh công nghiệp hóa xã hội chủ nghĩa” đã đưa nước ta bước vào một thời kỳ phát triển mới, chuyển từ nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung sang nền kinh tế thị trường theo định hướng xã hội chủ nghĩa. Cùng với sự khởi sắc của nền kinh tế, Kiến trúc Việt Nam cũng bắt đầu bước vào cuộc đổi mới về tư duy sáng tạo với công nghệ, vật liệu mới và hoạt động hành nghề.

Lúc này, ngoài các kiến trúc sư-công chức, làm việc tại các cơ quan, đơn vị tư vấn thiết kế của nhà nước, thì đã xuất hiện một số tổ chức tư vấn, văn phòng kiến trúc sư tư nhân hoạt động theo quy định của pháp luật. Sự chuyển mình của đất nước trong thời kỳ đổi mới, mở cửa đã tác động sâu sắc đến đời sống hành nghề và hoạt động của giới kiến trúc sư và Hội Kiến trúc sư Việt Nam. Chính vì thế, ngay từ Đại hội Kiến trúc sư Việt Nam lần thứ IV (1989); Đại hội V (1994); Đại hội VI (2000); Đại hội VII (2005); Đại hội VIII (2010); Đại hội IX (2015) cho đến Đại hội X (2020) hiện nay, Hội Kiến trúc sư Việt Nam luôn xác định mục tiêu, đổi mới nội dung hoạt động để phù hợp với từng giai đoạn phát triển của đất nước, chú trọng đến đổi mới đào tạo và môi trường hành nghề của kiến trúc sư, để tiệm cận khu vực và trên thế giới.

Năm 1993, Giải thưởng Kiến trúc Quốc gia với định kỳ 2 năm/lần do Hội KTS Việt Nam, Bộ Xây dựng và Bộ Văn hóa - Thể thao (nay là Bộ Văn hóa - Thể thao và Du lịch) ra đời, đánh dấu một khởi đầu mới của kiến trúc Việt Nam. Qua 15 kỳ Giải thưởng, Hội đồng Giải thưởng Kiến trúc Quốc gia đã nhận được 2350 tác phẩm tham dự, đã trao 01 Giải thưởng Lớn, 26 Giải Nhất/ Giải Vàng, 120 Giải Nhì/ Giải Bạc, 247 Giải Ba/ Giải Đồng, hơn 200 Giải Khuyến khích/ Giải Chuyên đề, Thể loại và Giải thưởng Hội đồng cho các tập thể và cá nhân tác giả - tác phẩm đoạt giải. Mỗi kỳ Giải thưởng Kiến trúc Quốc gia là dịp để tổng kết, đánh giá hoạt động sáng tạo của kiến trúc sư, tôn vinh những thành công và cổ vũ xu hướng kiến trúc mới, động viên kiến trúc sư trẻ có những tìm tòi trong sáng tạo, cũng như kịp thời chỉ ra những yếu kém trong kiến trúc để có hướng khắc phục.

Bên cạnh Giải thưởng Kiến trúc Quốc gia, các hoạt động nghề nghiệp có tính xã hội do Hội khởi xướng tổ chức hay phối hợp tổ chức, như: Liên hoan Kiến trúc sư trẻ toàn quốc 2 năm/lần (bắt đầu từ 1998 tại Sa Pa); Liên hoan Sinh viên Kiến trúc toàn quốc 2 năm/lần (bắt đầu từ 1998 tại Thành phố Hồ Chí Minh); Giải thưởng Loa Thành hàng năm dành cho đồ án tốt nghiệp xuất sắc của sinh viên ngành xây dựng (bắt đầu từ 1999) được tổ chức với sự phối hợp tổ chức của Tổng hội Xây dựng Việt Nam, Hội Kiến trúc sư Việt Nam, Bộ Xây dựng và Trung ương Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh cùng các Giải thưởng/ Cuộc thi khác đã tạo sự hứng khởi cho kiến trúc sư trong quá trình học tập và hành nghề. Thông qua các hoạt động này, Hội Kiến trúc sư Việt Nam đã có những tổng kết, kiến nghị, đề xuất với Đảng, Nhà nước để có những chủ trương, chính sách kịp thời nhằm tạo điều kiện cho kiến trúc sư hoạt động sáng tạo, phù hợp yêu cầu phát triển của xã hội và cộng đồng với tư cách là người đồng hành và tham gia kiến tạo.

Hội Kiến trúc sư Việt Nam là thành viên của Liên Hiệp hội Kiến trúc sư Thế giới – UIA và thành viên Hội đồng Kiến trúc sư khu vực châu Á - ARCASIA. Năm 2011, lần đầu tiên Hội Kiến trúc sư Việt Nam đăng cai tổ chức Diễn đàn Kiến trúc châu Á với chủ đề “Đô thị châu Á trong thế kỷ XXI” và Hội nghị Hội đồng Kiến trúc sư châu Á (ARCASIA) lần thứ 16 tại TP. Đà Nẵng. Diễn đàn và Hội nghị diễn ra từ ngày 16-19/8/2011 với sự tham gia của hơn 500 đại biểu đến từ 16 quốc gia, vùng lãnh thổ. Hội nghị đã thành công rực rỡ, để lại cho bạn bè quốc tế những tình cảm tốt đẹp về đất nước - con người Việt Nam, nâng cao uy tín của Hội Kiến trúc sư Việt Nam trong khu vực và trên thế giới.

Công cuộc Đổi mới đã thúc đẩy tiến trình đô thị hóa trên cả nước. Hàng trăm đô thị mới ra đời. Các đô thị cũ được cải tạo mở rộng và phát triển. Năm 1997, xuất hiện mô hình Khu đô thị mới. Đó là Khu nhà ở, dịch vụ hồ Linh Đàm (Hà Nội) và Khu đô thị mới Phú Mỹ Hưng ở Thành phố Hồ Chí Minh, với các chung cư cao từ 10 đến hơn 20 tầng kiến trúc hiện đại, có thang máy, căn hộ tiện nghi rộng từ 70 đến hơn 100m2... được quy hoạch đồng bộ từ hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng giao thông đến không gian công cộng, cây xanh, mặt nước, cơ sở y tế, trường học mở đầu cho thời kỳ phát triển nhà ở mới tại Việt Nam. Sự xuất hiện các khu đô thị mới và hàng trăm ngàn công trình cao tầng như chung cư, khách sạn, trung tâm thương mại... đã đem đến một diện mạo mới cho kiến trúc đô thị. Xu hướng phát triển kiến trúc xanh, kiến trúc bền vững và gần đây là kiến trúc cộng đồng được Hội Kiến trúc sư Việt Nam cổ vũ, khích lệ.

Ngày 4/11/2010, Thủ tướng Chính phủ đã ra Quyết định số 2008-QĐ/TTg về việc lấy ngày 27/4 hàng năm là Ngày Kiến trúc Việt Nam với mục đích động viên, thu hút sự quan tâm của giới kiến trúc sư, các tầng lớp nhân dân, các nhà quản lý về kiến trúc - quy hoạch, các nhà đầu tư, các tổ chức xã hội – nghề nghiệp cùng đoàn kết, sáng tạo, tích cực tham gia xây dựng và phát triển nền kiến trúc Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc; có hình thức khen thưởng, biểu dương, khuyến khích các tài năng kiến trúc cống hiến cho Tổ quốc.

Qua gần 40 năm đổi mới, đến nay cả nước đã có gần 30 cơ sở đào tạo kiến trúc sư, hàng năm cho ra trường hơn 1.000 kiến trúc sư. Theo số liệu chưa đầy đủ, thì hiện trên cả nước đã có hơn 20.000 kiến trúc sư, trong đó có hơn 6.500 là hội viên Hội Kiến trúc sư Việt Nam. Thế hệ kiến trúc sư sinh trong thập niên 70-80 đã vươn lên, trở thành lực lượng nòng cốt của sự nghiệp phát triển kiến trúc. Rất nhiều kiến trúc sư trẻ đã đi tiên phong trong sáng tác theo xu hướng mới như kiến trúc xanh, kiến trúc vì cộng đồng. Năm 2017, tại Đại hội Kiến trúc sư Thế giới UIA tổ chức tại Seoul-Hàn Quốc, lần đầu tiên trong lịch sử kiến trúc Việt Nam, Kiến trúc sư Hoàng Thúc Hào đã vinh dự được trao Giải thưởng Lớn của UIA với những cống hiến vì cộng đồng.

Từ năm 2015, Hội Kiến trúc sư Việt Nam đã tập trung lực lượng góp sức xây dựng các văn bản luật pháp, tích cực tham gia xây dựng Luật Kiến trúc với kỳ vọng góp phần cải thiện môi trường hành nghề, nâng cao năng lực hành nghề của kiến trúc sư. Luật Kiến trúc đã được Quốc hội khóa XIV thông qua và có hiệu lực từ 1/7/2019 và Nghị định 85/2020/NĐ/CP của Chính phủ lần đầu tiên xác định và giao nhiệm vụ cho tổ chức xã hội – nghề nghiệp về hành nghề kiến trúc là Hội Kiến trúc sư Việt Nam trong việc: Xây dựng, ban hành Quy tắc ứng xử nghề nghiệp của kiến trúc sư hành nghề; Xây dựng, ban hành Bảng phương pháp tính điểm phát triển nghề nghiệp liên tục, tổ chức thực hiện các hoạt động phát triển nghề liên tục (CPD) cho kiến trúc sư hành nghề; Xây dựng và ban hành chương trình, nội dung, tài liệu phục vụ sát hạch, bộ câu hỏi sát hạch, tổ chức sát hạch và tham gia cấp chứng chỉ hành nghề kiến trúc sư.

Luật Kiến trúc cùng Nghị định của Chính phủ ra đời, mở ra một giai đoạn mới cho phát triển kiến trúc Việt Nam, và hành nghề kiến trúc theo hướng chuyên nghiệp, lành mạnh, tiếp cận một bước với môi trường hành nghề kiến trúc của Thế giới và khu vực, kỳ vọng mở ra thời kỳ giải phóng sức sáng tạo của kiến trúc sư, bảo tồn và phát huy di sản kiến trúc, xuất hiện nhiều tài năng mới, nhiều tác phẩm mới đầy hơi thở của nghệ thuật dân tộc, phục vụ nhu cầu phát triển kinh tế, văn hóa và con người Việt Nam trong giai đoạn mới.

Thực hiện Luật Kiến trúc và Nghị định 85/2020/NĐ/CP của Chính phủ, từ năm 2021 đến nay, Hội Kiến trúc sư Việt Nam đã tổ chức 15 chương trình CPD cho hơn 12.000 lượt kiến trúc sư tham gia và 4 kỳ sát hạch cho kiến trúc sư phục vụ cấp chứng chỉ hành nghề kiến trúc. Bên cạnh đó, Hội Kiến trúc sư Việt Nam cũng tăng cường liên kết với các chuyên gia trong nước và nước ngoài, các Cơ quan quản lý và Hội Kiến trúc sư Việt Nam cơ sở trong việc mở rộng các hình thức và chủ đề CPD, cung cấp các thông tin cập nhật về thực hiện Luật Kiến trúc, giải đáp những thắc mắc xung quanh việc cấp chứng chỉ hành nghề kiến trúc, phát triển nghề nghiệp liên tục được đăng tải trên các phương tiện thông tin truyền thông của Hội Kiến trúc sư Việt Nam...

75 năm qua là 75 năm giới Kiến trúc sư tập hợp dưới mái nhà chung là Hội Kiến trúc sư V Việt Nam, tổ chức Chính trị-xã hội-nghề nghiệp, luôn trung thành với sự nghiệp của Đảng, của Nhà nước, của Nhân dân, luôn Đoàn kết và không ngừng Đổi mới-Sáng tạo, để hoàn thành nhiệm vụ kiến tạo không gian sống an toàn, bền vững góp phần vào thành công của sự nghiệp xây dựng đất nước./.