Việc nhận diện hành vi vi phạm và xây dựng kiến trúc an ninh đa tầng là yếu tố tiên quyết nhằm quản trị bền vững thị trường tài sản mã hóa.

Sự chuyển dịch trong tư duy quản lý Nhà nước đối với tài sản mã hóa là một bước tiến quan trọng, từ trạng thái quan sát hoặc chưa có định chế rõ ràng tiến tới mô hình quản lý có điều kiện và giám sát chặt chẽ.

Việc triển khai thí điểm theo Nghị quyết 05/2025/NQ-CP không chỉ mở ra cơ hội cho đổi mới sáng tạo tài chính số mà còn đặt ra yêu cầu cấp bách về việc đưa loại hình tài sản này vào quỹ đạo pháp lý, nhằm phòng chống hiệu quả các hành vi vi phạm và bảo vệ an ninh.

Phân tích về những thách thức hiện nay, Thượng tá Lê Thị Thế Hoàng, Phó trưởng phòng 2, Cục Cảnh sát điều tra tội phạm về tham nhũng, kinh tế và buôn lậu (C03), Bộ Công an, chia sẻ bên cạnh những thuận lợi, thị trường này tiềm ẩn nhiều nguy cơ trực tiếp đến công tác bảo đảm an ninh kinh tế. Qua thực tiễn đấu tranh, lực lượng cảnh sát kinh tế đã nhận diện và phân loại các nhóm hành vi vi phạm điển hình đang diễn biến phức tạp.

Phổ biến nhất hiện nay là nhóm hành vi sử dụng mạng internet để chiếm đoạt tài sản thông qua việc huy động vốn giả danh các dự án kinh doanh tài sản mã hóa. Cụ thể, các đối tượng tạo ra các token, xây dựng ứng dụng (app) với các bản demo chuyên nghiệp, hứa hẹn lãi suất và hoa hồng lớn để thu hút nhà đầu tư.

Thượng tá Lê Thị Thế Hoàng chỉ rõ thủ đoạn tinh vi khi của các đối tượng, khi kết hợp với các KOL hoặc chuyên gia giả mạo, thậm chí lợi dụng hình ảnh lợi nhuận thật của những người có sức ảnh hưởng để tạo niềm tin. Khi đã huy động đủ số lượng tiền theo kế hoạch, chúng lập tức đánh sập hệ thống hoặc thực hiện hành vi "xả hàng," rút toàn bộ tài sản và biến mất. Với các dự án đa cấp, khi không còn lôi kéo được người mới, chúng sẽ dừng trả thưởng và dẫn dụ bị hại sang các token mới với lời hứa bù đắp, tạo thành một vòng xoáy lừa đảo không hồi kết.

Bên cạnh đó, hành vi thao túng giá tài sản mã hóa cũng là một vấn nạn nhức nhối. Các đối tượng thiết lập sàn giao dịch có máy chủ đặt tại nước ngoài, sử dụng hệ thống tài khoản "ma" và robot để can thiệp, tạo lệnh mua bán ảo. Việc điều phối giá một cách chủ động khiến nhà đầu tư rơi vào bẫy thua lỗ, trong khi các đối tượng dễ dàng chiếm đoạt tài sản trước khi để tài sản đó tự mất thanh khoản.

Đặc biệt nghiêm trọng là tình trạng tấn công mạng, mã hóa dữ liệu đòi tiền chuộc và lừa đảo chiếm quyền kiểm soát ví. Điển hình vào tháng 7/2024, Công an Bắc Ninh đã triệt phá nhóm đối tượng chuyên truy cập trái phép vào tài khoản Binance của người dùng. Nhóm này dụ dỗ nạn nhân bằng cách rao bán USDT giá rẻ, sau đó yêu cầu quét mã QR độc hại để chiếm quyền điều khiển ví. Những vụ án quy mô lớn khác cũng liên tiếp bị phanh phui, như sàn B-Net tại Đồng Nai với 138.000 tài khoản, chiếm đoạt hơn 10.000 tỷ đồng; hay vụ án liên quan đến dự án tiền số AntEx tại Hà Nội vào tháng 10/2025, gây thiệt hại đặc biệt lớn cho hơn 30.000 ví nhà đầu tư.

Không dừng lại ở đó, tài sản mã hóa đang bị lợi dụng trở thành công cụ đắc lực cho hoạt động rửa tiền và trốn thuế. Thượng tá Lê Thị Thế Hoàng phân tích: “Các đối tượng thường sử dụng dịch vụ 'Mixer' để trộn tài sản mã hóa sạch và bẩn, chia nhỏ giao dịch qua nhiều nền tảng blockchain hoặc dùng ví ở nước ngoài để cắt đứt truy vết dòng mã hóa, che giấu nguồn gốc.” Điển hình là đường dây rửa tiền xuyên quốc gia 777pay hay vụ án Lâm Thị Ngọc Loan tại Quảng Nam vận chuyển trái phép hàng nghìn tỷ qua biên giới (dưới dạng chuyển USDT vào các ví ảo). Cuối cùng, nhóm hành vi tham nhũng, tiêu cực trong công tác quản lý, giám sát cũng được nhận diện thông qua việc gợi ý "chung chi" để bỏ qua lỗi vi phạm hoặc trục lợi trong cấp phép, quyết toán thuế.

Trước thực tế tội phạm tài chính ngày càng tinh vi, việc thiết lập một hàng rào bảo mật vững chắc là điều kiện tiên quyết. Theo ông Lưu Minh Trung, Giám đốc Phát triển Sản phẩm Sàn giao dịch Tài sản mã hóa Techcom (TCEX), an toàn chính là nền tảng của niềm tin. Ông Trung nhấn mạnh: “Nhà đầu tư chỉ thực sự tham gia khi họ tin rằng tài sản được bảo vệ và thị trường minh bạch."

Chia sẻ thêm về kinh nghiệm quốc tế, ông Trung điểm lại lịch sử hơn một thập kỷ, những tổn thất lớn nhất của ngành tài sản mã hóa toàn cầu như vụ Mt. Gox (2014), FTX (2022) hay Binance (2023) đều xuất phát từ lỗ hổng trong vận hành và kiểm soát nội bộ chứ không hẳn do biến động thị trường. Để khắc phục điều này, ông Trung đề xuất kiến trúc an toàn 3 lớp mà các sàn giao dịch và cơ quan quản lý tại Việt Nam cần đặc biệt lưu tâm.

Lớp thứ nhất tập trung vào hạ tầng và an ninh hệ thống. Các đơn vị vận hành phải đáp ứng tiêu chuẩn an toàn hệ thống thông tin cấp độ 4, triển khai giám sát an ninh 24/7 (SOC) để phát hiện bất thường theo thời gian thực. Việc kiểm thử xâm nhập định kỳ bởi các bên độc lập là bắt buộc để đảm bảo hệ thống không bị xuyên thủng bởi các hacker.

Lớp thứ hai, cũng là lớp quan trọng nhất, chính là lưu ký và bảo vệ tài sản. Bài học từ sự sụp đổ của FTX cho thấy việc không tách bạch tài sản là một thảm họa. Ông Trung khuyến nghị tài sản của nhà đầu tư phải được tách bạch tuyệt đối khỏi tài sản của sàn. Cụ thể ưu tiên sử dụng “ví lạnh” làm chủ đạo, áp dụng công nghệ MPC (Multi-Party Computation) hoặc Multisig để đảm bảo không một cá nhân nào có quyền kiểm soát đơn lẻ đối với khóa bí mật. Cùng với đó, cơ chế minh bạch dự trữ (Proof of Reserves) có kiểm toán độc lập sẽ giúp nhà đầu tư yên tâm rằng sàn luôn có đủ tài sản đối ứng.

Lớp thứ ba là tuân thủ và bảo vệ nhà đầu tư. Điều này bao gồm việc triển khai eKYC sinh trắc học để chống giả mạo và thực hiện nghiêm ngặt các chương trình phòng chống rửa tiền (AML). Việc tuân thủ "Travel Rule" (quy tắc chuyển giao thông tin) khi dịch chuyển tài sản giữa các tổ chức là yếu tố bắt buộc để phục vụ công tác truy vết và thu hồi tài sản khi có sự cố xảy ra.

Để thị trường phát triển bền vững trong tương lai, ông Lưu Minh Trung cũng đưa ra các khuyến nghị chiến lược, bao gồm: Xây dựng bộ tiêu chuẩn vận hành thống nhất cho mọi sàn giao dịch được cấp phép; Thiết lập cơ chế chia sẻ thông tin giữa các thành viên và cơ quan quản lý; Và, thúc đẩy hợp tác quốc tế để ứng phó với rủi ro xuyên biên giới.

Theo Thượng tá Lê Thị Thế Hoàng, cuộc chiến phòng chống vi phạm pháp luật trong lĩnh vực này không chỉ là trách nhiệm riêng của lực lượng công an. Đó là sự phối hợp chặt chẽ giữa Bộ Công an, Ngân hàng Nhà nước, Ủy ban Chứng khoán Nhà nước và các tổ chức vận hành thị trường. Việc nhận diện chính xác các hành vi vi phạm chính là tiền đề để xây dựng một môi trường tài chính số lành mạnh, minh bạch và bền vững. Người dân cũng cần nâng cao cảnh giác, tìm hiểu kỹ thông tin và chỉ tham gia vào các nền tảng có uy tín, có sự giám sát của cơ quan chức năng để bảo vệ tài sản của chính mình trước những cạm bẫy công nghệ ngày càng tinh vi.

Về phía Ủy ban Chứng khoán Nhà nước, ông Tô Trần Hòa, Phó Trưởng ban thường trực Ban Quản lý thị trường giao dịch tài sản mã hóa (Ủy ban Chứng khoán Nhà nước) chia sẻ các nhiệm vụ trọng tâm của cơ quan quản lý, trong đó tập trung triển khai các nhóm nhiệm vụ, thứ nhất là xây dựng và hoàn thiện khung pháp lý liên quan đến các vấn đề đầu tư, hướng dẫn triển khai thị trường. Hiện nay, Bộ Tài chính và Ủy ban Chứng khoán Nhà nước đang hoàn tất công đoạn cuối để trình Chính phủ ban hành Nghị định xử phạt trong lĩnh vực tài sản mã hóa.

Bên cạnh đó, thực hiện Nghị quyết 05, Bộ Tài chính sẽ phối hợp cùng Bộ Công an và Ngân hàng Nhà nước trong công tác cấp phép và kiểm soát thị trường. Cơ quan quản lý cũng sẽ duy trì chế độ báo cáo định kỳ 6 tháng và hàng năm để kịp thời đề xuất Chính phủ điều chỉnh cơ chế, chính sách phù hợp.

Về định hướng trong thời gian tới, ông Tô Trần Hòa cho biết cơ quan quản lý tiếp tục nghiên cứu triển khai các dịch vụ phái sinh và hoàn thiện mô hình thị trường theo thông lệ quốc tế. Từ kết quả thí điểm của Nghị quyết 05, các đơn vị sẽ phối hợp xây dựng văn bản quy phạm pháp luật ở cấp cao hơn nhằm chuẩn hóa hành lang pháp lý.

Đặc biệt, ông Hòa nhấn mạnh đến công tác tuyên truyền, đào tạo kiến thức cho nhà đầu tư được xác định là nhiệm vụ trọng tâm. Theo đó, cơ quan quản lý, các doanh nghiệp và tổ chức phát hành sẽ đồng hành trong việc nâng cao nhận thức cộng đồng đồng thời tăng cường cơ chế phối hợp liên ngành để đảm bảo thị trường vận hành minh bạch, an toàn./.