Mục tiêu của dự án Luật là tạo khuôn khổ pháp lý phát triển nguồn điện và lưới điện nhằm bảo đảm an ninh cung cấp điện trong tình hình mới.

Ngày 20/10, Bộ trưởng Bộ Công Thương Lê Mạnh Hùng trình bày về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Điện lực tại Quốc hội. Trong đó, các định hướng cốt lõi đẩy mạnh vào phân cấp, phân quyền gắn với năng lực thực hiện; Tăng cường cắt giảm thủ tục hành chính; Tập trung tháo gỡ điểm nghẽn thực tiễn, thúc đẩy sản xuất kinh doanh, phát triển kinh tế xã hội.

Thu hẹp quy định độc quyền Nhà nước

Bộ trưởng Lê Mạnh Hùng cho biết sự cần thiết ban hành Luật xuất phát từ ba cơ sở chính. Về chính trị, dự án Luật thể chế hóa chủ trương, kết luận của Trung ương và Bộ Chính trị về bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia gắn với mục tiêu tăng trưởng kinh tế hai chữ số. Về pháp lý, dự án được xây dựng trên cơ sở Hiến pháp, Luật Điện lực số 61/2024, kế thừa phát huy các quy định của Nghị quyết số 253/2025/QH15 của Quốc hội và hướng tới đồng bộ với các luật mới về quy hoạch, đầu tư và đất đai. Thêm vào đó, thực tiễn triển khai Quy hoạch điện VIII điều chỉnh và việc bảo đảm cung ứng điện giai đoạn 2027–2030 đã bộc lộ những vướng mắc thuộc thẩm quyền của Quốc hội về quy hoạch, đầu tư năng lượng tái tạo và giá điện.

Theo Bộ trưởng, mục tiêu của dự án Luật là tạo khuôn khổ pháp lý phát triển nguồn điện và lưới điện nhằm bảo đảm an ninh cung cấp điện trong tình hình mới. Sau khi tiếp thu các ý kiến đóng góp, Chính phủ đã chủ động thực hiện hai điều chỉnh lớn trong dự thảo. Thứ nhất là ưu tiên áp dụng luật chuyên ngành là Luật Điện lực đối với chủ trương đầu tư các dự án điện lực. Thứ hai, không quy định cơ chế đặc thù đối với các công trình điện lực cấp bách nhằm bảo đảm tính thống nhất trong áp dụng pháp luật về xây dựng.

Trong đó, dự thảo luật gồm 3 điều với trọng tâm 5 nhóm nội dung chính. Tập trung làm rõ phạm vi cơ chế đặc thù về chủ trương đầu tư, thu hẹp quy định độc quyền Nhà nước, ưu tiên ưu đãi có chọn lọc theo loại hình điện đồng thời bổ sung cơ chế hỗ trợ tiền điện cho các đối tượng yếu thế.

Về quy hoạch và đầu tư xây dựng, dự thảo Luật quy định một số dự án điện lực không phải chấp thuận chủ trương đầu tư, giá điện trúng thầu là cơ sở ký kết hợp đồng mua bán điện nhằm hạn chế đàm phán lại giá và bổ sung phương thức đầu tư lưới điện truyền tải theo hình thức đối tác công tư (PPP). Bên cạnh đó, dự thảo Luật hoàn thiện quy định về thị trường chứng chỉ năng lượng tái tạo, hệ thống điện gió ngoài khơi và cơ chế cần thiết cho phát triển các nguồn điện khác; Tiết giảm điều kiện cấp giấy phép hoạt động điện lực và bổ sung các trường hợp miễn trừ; hoàn thiện các cấp độ thị trường điện cạnh tranh; mở rộng mua bán điện trực tiếp; Quy định lộ trình giảm và tiến tới xóa bù chéo giữa các nhóm khách hàng, làm rõ giá hợp đồng một số loại hình điện, ban hành cơ chế giá khuyến khích năng lượng tái tạo và lưu trữ điện.

Bảo đảm minh bạch và cạnh tranh

Trình bày Báo cáo thẩm tra về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Điện lực, Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường Nguyễn Thanh Hải cơ bản tán thành sự cần thiết sửa đổi Luật và ghi nhận tinh thần cầu thị của Cơ quan Soạn thảo trong việc tiếp thu nhiều ý kiến đóng góp từ các báo cáo thẩm tra trước đó để hoàn thiện dự thảo mới nhất.

Bên cạnh đó, báo cáo đề nghị Cơ quan Soạn thảo tiếp tục rà soát, hoàn thiện dự thảo theo hướng cắt giảm thực chất thủ tục hành chính, khơi thông nguồn lực đầu tư. Đặc biệt việc sửa đổi phải bảo đảm tính minh bạch, cạnh tranh, phân bổ rủi ro hợp lý và giữ vững an ninh năng lượng quốc gia, không tạo kẽ hở để trục lợi, tham nhũng, tiêu cực hoặc làm phát sinh thêm các điểm nghẽn mới.

Về cơ chế đặc thù đối với dự án đầu tư điện lực. Ủy ban tán thành cao việc miễn thủ tục chấp thuận chủ trương đầu tư đối với một số dự án điện lực thực hiện theo quy hoạch đã được phê duyệt. Về chính sách xóa bù chéo và hỗ trợ tiền điện. Báo cáo ủng hộ chủ trương từng bước xóa bỏ bù chéo trong giá điện để bảo đảm tính công bằng, minh bạch và tạo nền tảng cho thị trường điện cạnh tranh, song cần phân biệt rõ việc xóa bù chéo với chính sách hỗ trợ trực tiếp cho hộ nghèo và các đối tượng chính sách. Bên cạnh đó, dự thảo cần bổ sung nguyên tắc giá điện được hình thành chỉ trên cơ sở chi phí hợp lý, hợp lệ và chỉ phục vụ sản xuất-kinh doanh điện, hiệu quả đầu tư, mức độ rủi ro và điều kiện thị trường. Tuyệt đối không chuyển rủi ro của nhà đầu tư, kinh doanh sang Nhà nước, bên mua điện hoặc người tiêu dùng.

Mặt khác, cơ chế mua bán điện trực tiếp (DPPA) cho phép doanh nghiệp mua điện trực tiếp từ các nhà máy năng lượng tái tạo thay vì qua EVN là cơ chế được khuyến khích. Tuy nhiên, báo cáo nêu rõ tiến độ triển khai thực tế còn chậm do Luật trước đây chưa quy định rõ, do đó Ủy ban cho rằng việc dự thảo tiếp tục giao Chính phủ quy định chi tiết nội dung này là chưa phù hợp. Và, Luật cần bổ sung trực tiếp các nguyên tắc về chi phí sử dụng lưới điện, điều độ dự phòng và dịch vụ hệ thống mà các chủ thể tham gia phải chi trả cũng như cam kết không chuyển chi phí từ nhóm khách hàng tham gia DPPA sang nhóm khách hàng còn lại.

Bên cạnh đó, Ủy ban tán thành về định giá điện trúng thầu chính là giá và thời hạn hợp đồng mua bán điện, song việc giao Chính phủ quy định việc đàm phán hợp đồng sẽ tạo ra sự thiếu thống nhất ngay trong cùng một điều luật. Ủy ban đề nghị Luật phải khẳng định nhất quán nguyên tắc giá điện trúng thầu và thời hạn hợp đồng mua bán điện phải gắn liền với kết quả đấu thầu, không đàm phán lại các nội dung cơ bản trừ trường hợp đã quy định rõ trong hồ sơ. Quy định này nhằm triệt tiêu tình trạng bỏ giá thấp để trúng thầu rồi sau đó đề nghị điều chỉnh tăng giá, phát sinh cơ chế "xin-cho" tiêu cực.

Về cơ chế phát triển điện gió ngoài khơi. Chủ nhiệm Nguyễn Thanh Hải nhấn mạnh đây là lĩnh vực giàu tiềm năng, nhưng từ khi Luật Điện lực năm 2024 có hiệu lực đến nay vẫn chưa có dự án nào được khởi công do vướng mắc pháp lý. Do đó, báo cáo đề nghị dự thảo Luật lần phải xử lý dứt điểm các điểm nghẽn cơ bản, làm rõ nguyên tắc các trường hợp phải thẩm định về quốc phòng-an ninh, cơ chế kiểm soát việc chuyển nhượng dự án, cổ phần/phần vốn, cũng như phương án xử lý chi phí khảo sát, đặc biệt là khi đơn vị khảo sát không được lựa chọn để thực hiện dự án...

Bên cạnh đó, báo cáo cũng tán thành việc bổ sung cơ chế chứng chỉ năng lượng tái tạo nhằm giúp các doanh nghiệp chứng minh việc sử dụng năng lượng sạch. Song, dự thảo cần làm rõ bản chất pháp lý, quyền sở hữu, cơ chế giao dịch chuyển nhượng và quy trình đăng ký chứng chỉ. Về định hướng phát triển các lò phản ứng hạt nhân mô-đun nhỏ nhằm đáp ứng nhu cầu điện năng tăng cao của các ngành công nghệ cao và trung tâm dữ liệu, Luật cần quy định rõ điều kiện tham gia của khu vực ngoài Nhà nước, bảo đảm tính đồng bộ với pháp luật về năng lượng nguyên tử và tuyệt đối không hạ thấp các tiêu chuẩn về an toàn, an ninh hạt nhân./.