Indonesia xây dựng “lá chắn” an ninh lương thực trước sức ép biến đổi khí hậu

Vấn đề Indonesia đang đối mặt cũng có ý nghĩa với các quốc gia như Việt Nam, nơi lúa gạo là mặt hàng xuất khẩu chủ lực, gắn trực tiếp với sinh kế của các hộ nông dân và an ninh lương thực trong nước.

Indonesia đang đẩy mạnh thu mua và dự trữ gạo nhằm bảo đảm an ninh lương thực, ổn định giá cả và ứng phó với nguy cơ gián đoạn sản xuất do biến đổi khí hậu.

Với lượng gạo dự trữ đạt khoảng 4,5 triệu tấn vào cuối tháng 10/2026, nước này có thêm nguồn lực để hỗ trợ người dân và điều tiết thị trường. Tuy nhiên, những bất cập trong bảo quản, phân phối cùng nguy cơ sản lượng lúa sụt giảm do hiện tượng El Nino cho thấy việc tăng dự trữ chưa đủ để bảo đảm nguồn cung và ổn định giá gạo trong dài hạn.

Bulog giữ vai trò chủ chốt trong điều tiết thị trường gạo

Trong chiến lược bảo đảm an ninh lương thực của Indonesia, Cơ quan Hậu cần Quốc gia (Bulog) giữ vai trò nòng cốt trong thu mua, quản lý dự trữ và phân phối gạo theo chỉ đạo của chính phủ. Là doanh nghiệp nhà nước, Bulog có nhiệm vụ thu mua nông sản, quản lý kho dự trữ, cung cấp gạo cho các chương trình hỗ trợ xã hội và đưa hàng ra thị trường khi cần bình ổn giá.

Cơ chế này cho phép Chính phủ Indonesia can thiệp vào thị trường ở cả khâu thu mua và phân phối. Trong mùa thu hoạch, Bulog thu mua lúa, gạo của nông dân để bổ sung dự trữ, hạn chế tình trạng giá nông sản giảm mạnh khi nguồn cung tăng. Ngược lại, khi thị trường thiếu hàng hoặc giá bán lẻ tăng cao, cơ quan này đưa gạo dự trữ ra lưu thông thông qua các chương trình bình ổn giá và hỗ trợ người dân có thu nhập thấp.

Một cửa hàng gạo tại chợ truyền thống dân sinh ở Jakarta. (Ảnh: Đỗ Quyên/TTXVN)

Theo Tổ chức Hợp tác và Phát triển kinh tế (OECD), Indonesia đã nâng mục tiêu dự trữ gạo quốc gia lên 3 triệu tấn, đồng thời tăng giá thu mua nhằm khuyến khích nông dân bán sản phẩm cho hệ thống thu mua nhà nước. Chính sách này góp phần củng cố vai trò của Bulog trong việc xây dựng nguồn dự trữ dưới sự điều phối của Cơ quan Lương thực Quốc gia (Bapanas).

Chính phủ Indonesia cũng tăng mạnh nguồn lực dành cho an ninh lương thực. Theo Bộ Tài chính Indonesia, ngân sách an ninh lương thực năm 2026 được nâng lên 210.400 tỷ rupiah (khoảng 11,6 tỷ USD), tăng 31,7% so với mức dự kiến thực hiện năm 2025. Mục tiêu không chỉ là tăng lượng lương thực dự trữ mà còn xây dựng hệ thống điều tiết có khả năng ứng phó với biến động về sản xuất, giá cả và nhu cầu tiêu dùng.

Theo Bộ Nông nghiệp Indonesia, đến cuối tháng 10/2026, lượng gạo dự trữ của chính phủ đạt khoảng 4,5 triệu tấn. Nguồn dự trữ này tạo điều kiện để chính phủ triển khai các chương trình hỗ trợ người dân và bổ sung nguồn cung khi giá gạo tăng.

Số liệu của Bapanas cho thấy, trong giai đoạn tháng 1-10/2026, Bulog đã phân phối khoảng 2,88 triệu tấn gạo dự trữ. Trong đó, khoảng 1,63 triệu tấn được cung cấp trực tiếp cho các hộ gia đình có thu nhập thấp, trong khi chương trình bình ổn nguồn cung và giá lương thực (SPHP) đưa khoảng 1,16 triệu tấn ra thị trường.

Chính phủ Indonesia dự kiến tiếp tục hỗ trợ khoảng 33,24 triệu hộ gia đình trong những tháng cuối năm, với định mức 10 kg gạo/hộ/tháng.

Việc tăng dự trữ và duy trì phân phối gạo đã góp phần hỗ trợ kiểm soát giá. Theo Bapanas, lạm phát giá gạo tính theo năm của Indonesia trong tháng 9/2026 giảm còn 3,73%, mức thấp nhất trong cùng kỳ bốn năm gần đây.

Tuy nhiên, nguồn dự trữ lớn không đồng nghĩa với việc gạo có thể được phân phối thuận lợi đến người tiêu dùng.

Theo phân tích của Ngân hàng Thế giới (WB), biên lợi nhuận trong chuỗi cung ứng bị thu hẹp, cùng với chi phí vận chuyển và lưu kho cao, có thể khiến các nhà máy xay xát, doanh nghiệp phân phối và thương nhân giảm động lực thu mua, vận chuyển gạo. Khi lượng gạo lưu thông qua hệ thống tư nhân giảm, nguồn dự trữ lớn của Nhà nước vẫn khó chuyển thành nguồn cung dồi dào tại các điểm bán.

Bên cạnh đó, việc Bulog thu mua lượng lớn gạo cũng gây sức ép lên hệ thống kho dự trữ. Tình trạng kho quá tải, chất lượng gạo không đồng đều và thời gian lưu kho kéo dài có thể làm tăng nguy cơ hư hỏng, đồng thời phát sinh thêm chi phí ngân sách.

Ngân hàng Thế giới lưu ý rằng chính sách thu mua và tích trữ cần đi đôi với việc luân chuyển hàng hóa, kiểm soát chất lượng và tháo gỡ những điểm nghẽn trong phân phối. Để cải thiện khả năng đưa gạo đến người tiêu dùng, Indonesia đang xem xét mở rộng vai trò của các hợp tác xã cấp làng, trong đó có hệ thống Hợp tác xã Đỏ và Trắng (KDKMP).

Theo Bộ Nông nghiệp Indonesia, các hợp tác xã này có thể trở thành đầu mối phân phối gạo bình ổn của Bulog, đồng thời giúp nông dân giảm phụ thuộc vào thương lái trung gian. Tuy nhiên, quy mô phân phối thực tế của mạng lưới hợp tác xã hiện vẫn còn hạn chế so với tổng lượng gạo cần lưu thông trên toàn quốc.

Biến đổi khí hậu đe dọa khả năng duy trì nguồn dự trữ

Bên cạnh những bất cập trong phân phối và bảo quản, Indonesia còn đối mặt với nguy cơ sản lượng lúa suy giảm do tác động của biến đổi khí hậu, đặc biệt là hiện tượng El Nino.

Theo Cơ quan Thống kê Indonesia (BPS), sản lượng lúa năm 2026 có thể giảm 4,57% so với năm trước, xuống khoảng 57,45 triệu tấn thóc khô xay xát. Diện tích thu hoạch trong ba tháng cuối năm cũng được dự báo giảm đáng kể do ảnh hưởng của El Nino.

Trước nguy cơ nguồn cung bị gián đoạn, Bulog đang đẩy nhanh việc thu mua lúa, gạo từ nông dân nhằm bảo đảm lượng dự trữ cho năm 2027. Cơ quan này đặt mục tiêu duy trì ít nhất khoảng 3 triệu tấn gạo dự trữ trong giai đoạn sản xuất có nguy cơ bị ảnh hưởng.

Song song với hoạt động thu mua, Bulog phối hợp với Bộ Nông nghiệp Indonesia tăng cường hệ thống tưới tiêu và sử dụng máy bơm nhằm hỗ trợ sản xuất trong điều kiện khô hạn.

Tuy nhiên, lượng gạo dự trữ hiện nay có thể giảm đáng kể sau khi chính phủ triển khai các chương trình hỗ trợ và bình ổn thị trường.

Viện Nghiên cứu Phát triển Kinh tế và Tài chính Indonesia (Indef) cảnh báo lượng gạo dự trữ khoảng 4,5 triệu tấn có thể giảm xuống còn 3-3,5 triệu tấn vào đầu năm 2027.

Điều này cho thấy nguồn dự trữ quốc gia chỉ có thể đóng vai trò là lớp đệm an toàn trước những biến động ngắn hạn, chứ không thể thay thế năng lực sản xuất ổn định. Nếu mùa mưa đến muộn, diện tích gieo trồng giảm và vụ thu hoạch chính bị trì hoãn, Bulog sẽ phải sử dụng nhiều gạo dự trữ hơn trong khi khả năng bổ sung nguồn cung bị hạn chế.

Trong bối cảnh đó, hiệu quả chính sách an ninh lương thực của Indonesia không chỉ phụ thuộc vào lượng gạo tích trữ mà còn vào khả năng phối hợp giữa các khâu thu mua, bảo quản và phân phối.

Việc duy trì giá thu mua hợp lý để bảo đảm lợi ích cho nông dân, đồng thời kiểm soát chi phí lưu thông và giữ giá bán phù hợp với người tiêu dùng đòi hỏi cơ chế điều tiết linh hoạt, có sự phối hợp giữa Nhà nước và doanh nghiệp.

Ngoài ra, năng lực kho vận, mạng lưới phân phối và khả năng ứng phó với rủi ro khí hậu cũng là những yếu tố quyết định tính bền vững của hệ thống dự trữ lương thực.

Những vấn đề Indonesia đang đối mặt cũng có ý nghĩa đối với các quốc gia như Việt Nam, nơi lúa gạo vừa là mặt hàng xuất khẩu chủ lực, vừa gắn trực tiếp với sinh kế của hàng triệu hộ nông dân và an ninh lương thực trong nước./.

(TTXVN/Vietnam+)