Dù thị trường vẫn đang thiếu lao động có tay nghề nhưng các trường giáo dục nghề nghiệp, giáo dục thường xuyên vẫn khó tuyển sinh do người học không mặn mà.

Nhu cầu nhân lực cao nhưng tuyển sinh vẫn rất khó khăn là thực trạng của giáo dục nghề nghiệp trong nhiều năm qua. Vấn đề này tiếp tục được đặt ra tại Hội nghị triển khai công tác tuyển sinh giáo dục nghề nghiệp năm 2026 vừa được Bộ Giáo dục và Đào tạo tổ chức ngày 15/4.

Chưa thu hút người học

Báo cáo tại hội nghị, Phó Cục trưởng Cục Giáo dục nghề nghiệp và Giáo dục thường xuyên Phạm Vũ Quốc Bình cho biết năm 2025, số người tốt nghiệp đạt khoảng 1,8 triệu, trong đó tỷ lệ có việc làm sau đào tạo duy trì trên 85%, khẳng định hiệu quả của mô hình đào tạo gắn với nhu cầu thị trường lao động.

Mạng lưới cơ sở giáo dục nghề nghiệp tiếp tục được tái cơ cấu theo hướng tinh gọn, nâng cao chất lượng. Hiện trên 85% cơ sở đã thiết lập quan hệ hợp tác với hơn 7.200 doanh nghiệp, giúp người học tăng cơ hội thực hành và tiếp cận việc làm ngay sau tốt nghiệp.

Tuy nhiên, ông Bình cũng cho hay công tác tuyển sinh vẫn còn nhiều hạn chế, khó thu hút người học.

Chia sẻ từ thực tiễn cơ sở, ông Nguyễn Quang Tuấn, Phó Giám đốc Sở Giáo dục và Đào tạo Hà Nội cho hay Thủ đô hiện có 154 cơ sở giáo dục nghề nghiệp, quy mô tuyển sinh năm học 2025–2026 đạt hơn 240.000 người. Tỷ lệ người học có việc làm sau tốt nghiệp duy trì ở mức 70–80%, nhiều ngành đạt 100%.

Tuy nhiên, việc tuyển sinh vẫn rất khó khăn. Nguyên nhân do tâm lý chuộng bằng cấp, hiệu quả phân luồng chưa cao, chất lượng đào tạo chưa đồng đều và thiếu chính sách đủ mạnh thu hút người học.

Tương tự, bà Dương Hải Thanh, Phó Giám đốc Sở Giáo dục và Đào tạo Thành phố Hồ Chí Minh cho biết địa phương có 479 cơ sở giáo dục nghề nghiệp với quy mô khoảng 199.000 người học, song tuyển sinh cao đẳng, trung cấp chưa đạt 50% kế hoạch. Theo bà Thanh, nguyên nhân do cạnh tranh với giáo dục đại học, ngành nghề đào tạo chậm cập nhật và một số chính sách chưa phù hợp.

Tuyển sinh đã khó khăn, giáo dục nghề nghiệp còn phải đối mặt với tình trạng bỏ học. Theo Thứ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo Lê Quân, tỷ lệ bỏ học hiện đang ở mức khá cao, khoảng 20-25%.

Tuyển sinh phải gắn với tuyển dụng

Theo ông Phạm Vũ Quốc Bình, năm 2026, giáo dục nghề nghiệp đặt mục tiêu tuyển sinh khoảng 2,1 triệu người, trong đó trình độ trung cấp, cao đẳng khoảng 430.000 người. Hệ thống tập trung nâng cao chất lượng đào tạo, ưu tiên các ngành nghề trọng điểm, lĩnh vực công nghệ, kinh tế số, kinh tế xanh.

Để đạt mục tiêu này, ông Bình nhấn mạnh các giải pháp như đổi mới tuyển sinh, nâng cao hiệu quả phân luồng, cập nhật chương trình đào tạo gắn với doanh nghiệp, đẩy mạnh chuyển đổi số và hoàn thiện cơ sở dữ liệu ngành. Bên cạnh đó là việc tiếp tục hoàn thiện cơ chế, chính sách, tăng đầu tư nguồn lực và đẩy mạnh truyền thông nhằm nâng cao nhận thức xã hội về giáo dục nghề nghiệp.

Chia sẻ về công tác tuyển sinh năm nay, Thứ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo Lê Quân nhận định trong bối cảnh giáo dục đại học đang từng bước siết chặt chuẩn chất lượng đầu vào và đầu ra, giáo dục nghề nghiệp sẽ có thêm cơ hội nếu giải được bài toán chất lượng đào tạo và việc làm cho người học.

Nhấn mạnh điểm cốt lõi để tuyển sinh hiệu quả là ngành nghề đào tạo phải đáp ứng nhu cầu của thị trường lao động, Thứ trưởng Lê Quân cho hay các trường phải trả lời được cho người học và xã hội câu hỏi: Học để làm gì, ra trường làm việc ở đâu, thu nhập như thế nào? Tinh thần xuyên suốt của giáo dục nghề nghiệp là tuyển sinh gắn với tuyển dụng, quá trình đào tạo phải gắn chặt với doanh nghiệp, với thực hành, với quy trình công nghệ và kỹ thuật cụ thể để người học sau khi ra trường có thể làm được việc ngay.

Để đạt được yêu cầu này, các cơ sở giáo dục nghề nghiệp phải chủ động cấu trúc lại chương trình đào tạo, rà soát cơ cấu ngành nghề, tăng cường sự tham gia sâu của doanh nghiệp trong quá trình đào tạo.

Các trường cần đẩy mạnh tổ chức hội nghị, diễn đàn tuyển dụng; tăng cường ký kết hợp tác với doanh nghiệp và mở rộng liên kết đào tạo giữa các cơ sở nhằm phát huy lợi thế của từng trường. Những cơ sở chưa đủ năng lực đào tạo ở một số ngành nghề hoàn toàn có thể hợp tác với đối tác để mở trung tâm, khoa đào tạo hoặc triển khai các mô hình liên kết phù hợp theo tinh thần rất mở của Luật Giáo dục nghề nghiệp (sửa đổi).

Bên cạnh đó, cần phân nhóm đối tượng tuyển sinh, nhất là học sinh ở khu vực miền núi, vùng đồng bào dân tộc thiểu số, bảo đảm an sinh xã hội.

Thứ trưởng Lê Quân nhấn mạnh mô hình 9+ và định hướng trung học nghề là hướng đi rất quan trọng để mở thêm lối vào học nghề cho học sinh sau trung học cơ sở, giảm áp lực cạnh tranh với giáo dục đại học cũng như thị trường lao động phổ thông. Mô hình này tạo cơ hội cho người học vừa học văn hóa nền tảng, vừa học kỹ năng nghề để sớm tham gia thị trường lao động hoặc tiếp tục học lên khi có nhu cầu.

Thứ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo cũng đề nghị các trường chủ động tham mưu, xây dựng đề án trình lãnh địa phương ban hành cơ chế hỗ trợ người học tham gia học nghề, từ miễn giảm học phí, hỗ trợ sinh hoạt phí đến cơ chế đặt hàng đào tạo.

“Muốn tuyển sinh tốt thì phải giải quyết tốt chính sách cho người học. Nếu địa phương có nghị quyết hỗ trợ đúng và trúng đối tượng, đây sẽ là kênh rất hiệu quả để thu hút học sinh vào học nghề, vừa giải quyết bài toán an sinh xã hội, vừa bổ sung nguồn nhân lực cho địa phương, khu công nghiệp, khu kinh tế,” Thứ trưởng Lê Quân nói.

Thị trường vẫn khát nhân lực

Trong khi các nhà trường tuyển sinh khó khăn thì thị trường khát nhân lực. Mới đây, Bộ Giáo dục và Đào tạo vừa ban hành văn bản số 1803/BGDĐT-GDNNGDTX về việc tăng cường đào tạo nhân lực đáp ứng yêu cầu phát triển trong tình hình mới.

Theo Bộ Giáo dục và Đào tạo, thực hiện chủ trương đẩy mạnh đột phá chiến lược về xây dựng kết cấu hạ tầng, cả nước đang quyết liệt triển khai nhiều chương trình, dự án trọng điểm về giao thông, xây dựng, công nghiệp và hạ tầng xã hội, kéo theo nhu cầu rất lớn về nhân lực kỹ thuật ở các trình độ. Nhiều nơi có tình trạng thiếu hụt trầm trọng nhân lực có kỹ năng nghề, ảnh hưởng đến tiến độ và chất lượng các công trình.

Vì thế, Bộ Giáo dục và Đào tạo đề nghị các bộ, ngành, các địa phương, các cơ sở giáo dục đại học, giáo dục nghề nghiệp thực hiện nhiều giải pháp để chủ động cung ứng nguồn nhân lực qua đào tạo, nhất là nhân lực kỹ thuật chất lượng cao phục vụ phát triển kinh tế-xã hội.

Các giải pháp được đề xuất như đẩy mạnh công tác tuyển sinh và đa dạng hóa hình thức đào tạo sát nhu cầu thực tế; mở rộng chương trình đào tạo ngắn hạn, đào tạo lại, đào tạo chuyển đổi nghề cho người lao động; đơn giản hóa thủ tục trong cấp phép hoạt động đào tạo; mở rộng ngành nghề đào tạo; tăng cường đầu tư và hỗ trợ người học…

Từ thực tiễn thị trường lao động và công tác đào tạo, tuyển sinh, Cục trưởng Cục Giáo dục nghề nghiệp và giáo dục thường xuyên Trương Anh Dũng cho rằng nhiệm vụ của giáo dục nghề nghiệp hiện nay không chỉ là mở rộng quy mô tuyển sinh mà còn phải cơ cấu lại ngành nghề, nâng cao chất lượng đào tạo, bám sát yêu cầu thực tiễn.

Nâng cao chất lượng đào tạo giáo dục nghề nghiệp cũng là yêu cầu được Bộ Chính trị đặt ra tại Nghị quyết 71 về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo. Nghị quyết đặt mục tiêu phấn đấu ít nhất 80% cơ sở giáo dục nghề nghiệp đạt chuẩn quốc gia, 20% cơ sở được đầu tư hiện đại tương đương các nước phát triển ở châu Á. Tỷ lệ người trong độ tuổi theo học các trình độ sau trung học phổ thông đạt 50%.

Để đạt mục tiêu trên, Nghị quyết chỉ rõ giải pháp là tập trung phát triển hệ thống các cơ sở giáo dục nghề nghiệp; sắp xếp, tổ chức lại các cơ sở giáo dục nghề nghiệp hiện có bảo đảm tinh gọn, hiệu quả, đạt chuẩn; lựa chọn đầu tư nâng cấp các cơ sở hoạt động hiệu quả; cải cách mô hình giáo dục nghề nghiệp; đổi mới mạnh mẽ chương trình, phương thức đào tạo, ứng dụng công nghệ, quản trị chất lượng, bảo đảm hiệu quả, thực chất theo các tiêu chuẩn quốc tế.

Bên cạnh đó là hoàn thiện cơ chế, chính sách thúc đẩy liên kết nhà trường - doanh nghiệp, tăng cường đào tạo tại doanh nghiệp đáp ứng yêu cầu của thị trường, nhất là đào tạo kỹ năng nghề trong các lĩnh vực công nghệ cao. Đặt hàng, giao nhiệm vụ đào tạo giáo viên, giảng viên giáo dục nghề nghiệp từ ngân sách nhà nước./.