Ngày 02/12/1960, tại Thủ đô Hà Nội, với sự chứng kiến của Chủ tịch nước Tôn Đức Thắng, Thủ tướng Phạm Văn Đồng, Bộ trưởng, Chủ nhiệm Văn phòng Phủ Thủ tướng Nguyễn Khang và Thứ trưởng Ngoại giao Cuba Hector Rodríguez Llompart đã ký Thỏa thuận thiết lập quan hệ ngoại giao và Hiệp định thương mại, hợp tác văn hóa, khoa học kỹ thuật giữa Việt Nam và Cuba. Sáu mươi mốt năm đã trôi qua, mối quan hệ hữu nghị đặc biệt Việt Nam - Cuba không ngừng được vun đắp, củng cố, phát triển lên các tầm cao mới, vì lợi ích của nhân dân hai nước, góp phần tích cực vào hòa bình, ổn định và hợp tác ở hai khu vực.

1. Nhìn lại chặng đường lịch sử

Mối quan hệ hữu nghị đặc biệt Việt Nam - Cuba, được kết tinh trong câu nói bất hủ của Tổng Tư lệnh Fidel Castro “Vì Việt Nam, Cuba sẵn sàng hiến dâng cả máu của mình”, được hình thành và phát triển trên nền tảng lịch sử đấu tranh kiên cường, bất khuất vì độc lập, tự do, chủ quyền và quyền tự quyết của hai dân tộc. Được các vị lãnh tụ cách mạng tiền bối José Martí, Hồ Chí Minh, Fidel Castro đặt nền móng và các thế hệ lãnh đạo hai đảng, hai nước dày công vun đắp, mối quan hệ - như lời của Fidel “không có tiền lệ trong quan hệ quốc tế” - không ngừng được củng cố, phát triển trên tất cả các mặt với nhiều thành tựu to lớn, góp phần quan trọng vào sự nghiệp cách mạng và công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam và Cuba.

Chặng đường hơn sáu thập kỷ (12/1960 - 12/2021) của mối quan hệ nghĩa tình, thủy chung Việt Nam - Cuba, có thể khái quát như sau:

Giai đoạn từ 1960 đến 1975, khi Việt Nam tiến hành cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc, thống nhất đất nước, đánh dấu sự ủng hộ vô điều kiện, sự giúp đỡ quý báu, chí tình, chí nghĩa của Đảng, Nhà nước và nhân dân Cuba với Đảng, Nhà nước và nhân dân Việt Nam. Tình đoàn kết và sự ủng hộ qu‎ý báu của Cuba đã góp phần to lớn trong việc tăng cường thế và lực cho cách mạng Việt Nam vào thời điểm quyết định trên cả ba mặt trận kinh tế, chính trị và ngoại giao. Cuba luôn đi đầu trong các phong trào, kêu gọi, tập hợp đoàn kết quốc tế ủng hộ Việt Nam; là nước Mỹ Latin đầu tiên thiết lập quan hệ ngoại giao với nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa (02/12/1960), là nước đầu tiên trên thế giới công nhận Mặt trận dân tộc giải phóng miền Nam Việt Nam (12/1961), thành lập Ủy ban Đoàn kết với miền Nam Việt Nam (9/1963), thiết lập quan hệ ngoại giao với Chính phủ Cách mạng lâm thời miền Nam Việt Nam, đặt Đại sứ quán trong vùng giải phóng miền Nam Việt Nam tại tỉnh Tây Ninh (7/1967); giúp đào tạo hàng ngàn sinh viên, cử chuyên gia sang hỗ trợ, viện trợ đường, thuốc men, phương tiện y tế, vật tư, thiết bị cho nhiều công trình ở miền Bắc, nâng cấp tuyến đường Trường Sơn và các tuyến đường ở khu vực Quảng Trị - Thừa Thiên Huế, phục vụ công tác vận chuyển vũ khí, khí tài hạng nặng vào chiến trường miền Nam... Trong giai đoạn này, sự kiện đã in đậm trong hàng triệu con tim của người dân Việt Nam, minh chứng cho tình cảm đoàn kết, gắn bó, chủ nghĩa quốc tế trong sáng giữa hai đảng, hai nước là chuyến thăm lịch  sử của Lãnh tụ Fidel Castro, nguyên thủ nước ngoài đầu tiên và duy nhất tới vùng “đất lửa” Quảng Trị vào tháng 9/1973; trở thành nguồn cổ vũ vô cùng to lớn cho quân và dân Việt Nam nỗ lực và quyết tâm hoàn thành công cuộc đấu tranh giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước.

Giai đoạn từ 1975 đến 1990, khi hai nước cùng tập trung cho công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội, Cuba tiếp tục dành sự ủng hộ, giúp đỡ cho Việt Nam trên mọi lĩnh vực, duy trì hợp tác giúp đỡ Việt Nam về khoa học - công nghệ; viện trợ xây dựng các cơ sở sản xuất, cung cấp các giống, cây trồng, vật nuôi và tham gia thẩm định nhiều công trình xây dựng, phát triển ở Việt Nam… Trên bình diện quốc tế, trong những thời điểm tình hình quốc tế, khu vực diễn biến đặc biệt phức tạp, Cuba kiên định lập trường nguyên tắc cách mạng, ủng hộ sự nghiệp bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa; có vai trò rất quan trọng trong việc vận động các nước Mỹ La tinh ủng hộ Việt Nam gia nhập Liên Hợp quốc.

Giai đoạn từ 1990 đến 2011, khi Việt Nam tiến hành công cuộc đổi mới và Cuba bước vào thời kỳ đặc biệt, với những khó khăn, thách thức, đe dọa sự tồn vong của cách mạng Cuba. Trong thời điểm này, tuy còn rất nhiều khó khăn nhưng Việt Nam đã dành cho Cuba sự ủng hộ, giúp đỡ chân thành, gắn bó; coi việc đoàn kết, ủng hộ Cuba là nghĩa vụ xuất phát từ lương tâm và tình cảm quốc tế trong sáng mang tính truyền thống của dân tộc; nhất quán lập trường ủng hộ sự nghiệp chính nghĩa của Cuba trong cuộc đấu tranh đòi dỡ bỏ lệnh cấm vận kinh tế, thương mại và tài chính phi lý chống Cuba. Ðảng, Nhà nước và nhân dân Việt Nam đã thể hiện sự đoàn kết và ủng hộ hết lòng với tinh thần “nhường cơm sẻ áo” qua các phong trào như 20 nghìn tấn gạo, 5 triệu suất giấy bút, 5.000 bộ quần áo, một ngày lương của cán bộ, công chức…; bán gạo cho Cuba với nhiều ưu đãi nhằm hỗ trợ bạn bảo đảm cung cấp lương thực cho nhân dân, giữ vững an ninh chính trị và trật tự xã hội; triển khai nhiều dự án trên lĩnh vực nông nghiệp, hỗ trợ Cuba phát triển sản xuất lúa gạo quy mô hộ gia đình, sản xuất ngô, đậu tương...

Giai đoạn từ 2011 đến nay: Trong bối cảnh tình hình quốc tế diễn biến phức tạp, khó lường, công cuộc đổi mới ở Việt Nam và quá trình cập nhật hóa mô hình kinh tế- xã hội của Cuba đã tạo tiền đề, tương tác và bổ sung lẫn nhau trên cả bình diện lý luận và thực tiễn xây dựng chủ nghĩa xã hội ở mỗi nước. Trong bối cảnh này, quan hệ hữu nghị đặc biệt Việt Nam - Cuba, trong đó, quan hệ giữa hai đảng đóng vai trò định hướng quan trọng, là nền tảng chính trị để thúc đẩy quan hệ về mặt nhà nước, hai bên duy trì thường xuyên các chuyến thăm cấp cao, cuộc gặp gỡ, tiếp xúc, hỗ trợ lẫn nhau và chia sẻ kinh nghiệm phục vụ cho sự nghiệp của hai đảng, hai nước.

2. Tình đoàn kết trong đại dịch Covid-19

Đại dịch Covid-19 đã và đang có những tác động to lớn đến mọi mặt đời sống xã hội ở khắp nơi trên toàn thế giới, trong đó có hoạt động đối ngoại giữa các quốc gia. Nhìn lại các hoạt động hợp tác giữa Việt Nam - Cuba kể từ khi đại dịch bùng phát, có thể khẳng định mối quan hệ hữu nghị đặc biệt và hợp tác toàn diện giữa hai đảng, hai nước Việt Nam - Cuba tiếp tục được củng cố và làm sâu sắc hơn bao giờ hết.

Về chính trị: Quan hệ gắn bó, tin cậy giữa hai đảng, hai nước thời gian qua tiếp tục được củng cố, thể hiện qua các cuộc điện đàm thường xuyên của Lãnh đạo cấp cao hai đảng, hai nước[1]; duy trì các hoạt động trao đổi, hợp tác giữa các ban, bộ ngành, các tổ chức nhân dân hai nước và các cơ chế hợp tác song phương[2]. Đồng thời, hai nước cũng đã triển khai nhiều hoạt động quan trọng, thiết thực, hỗ trợ lẫn nhau. Tháng 4/2020, Đảng, Nhà nước Việt Nam đã trao tặng Cuba 5.000 tấn gạo, 3 tấn vật tư y tế gồm kit chuẩn đoán nhanh, khẩu trang y tế, quần áo bảo hộ, thuốc men… Tháng 8/2020, Cuba đã trao tặng hàng nghìn liều thuốc interferon Alfa 2B do Cuba sản xuất hỗ trợ điều trị bệnh nhân Covid-19, cử các chuyên gia Cuba sang giúp đỡ Việt Nam chống dịch. Tháng 7/2021, Đảng, Nhà nước và nhân dân Việt Nam gửi tặng Cuba 12 nghìn tấn gạo (02 tấn của Đảng bộ và nhân nhân thủ đô Hà Nội) giúp Cuba trong bối cảnh khó khăn của đại dịch Covid-19.

Một trong những dấu ấn trong giai đoạn này là chuyến thăm hữu nghị chính thức Cuba của Chủ tịch nước Nguyễn Xuân Phúc. Chuyến thăm không chỉ là dấu mốc có ý nghĩa đặc biệt, mở ra một giai đoạn mới cho quan hệ song phương, mà còn khẳng định sự ủng hộ trước sau như một của Việt Nam trong bối cảnh Cuba đang trải qua những thời khắc khó khăn do chính sách bao vây, cấm vận bị siết chặt và tác động của đại dịch Covid-19.

Về hợp tác kinh tế, thương mại và đầu tư: Hai bên phối hợp chặt chẽ trong việc tháo gỡ khó khăn cho quan hệ kinh tế - thương mại song phương, duy trì ổn định cung cấp gạo cho Cuba, hỗ trợ Cuba phát triển sản xuất nông nghiệp (lúa, ngô, cà phê, nông sản). Trao đổi thương mại hai bên trung bình đạt 250 - 300 triệu USD/năm, cán cân nghiêng về phía Việt Nam chủ yếu từ xuất khẩu gạo. Năm 2020, trước tác động của Covid-19, kim ngạch trao đổi thương mại giữa hai nước có chiều hướng sụt giảm. Tuy nhiên, kim ngạch trao đổi thời gian qua có xu hướng tăng trưởng mạnh, đến hết tháng 11/2021, kim ngạch thương mại đạt xấp xỉ 170 triệu USD. Hai bên phấn đấu thương mại hai chiều đạt mức 500 triệu USD vào năm 2025.

Về hợp tác vaccine: Trên cơ sở quan hệ đặc biệt, gắn bó và tin cậy lẫn nhau, lãnh đạo cấp cao Cuba đã chủ động đặt vấn đề hợp tác vaccine ngừa Covid-19 với Việt Nam. Thực hiện thỏa thuận lãnh đạo cấp cao hai nước, trong tháng 10/2021, Cuba cung cấp cho Việt Nam 5 triệu liều vaccine “Abdalda” và đã được triển khai tiêm tại một số địa phương; xem xét sớm cung cấp 5 triệu liều vaccine cho trẻ em. Hai bên tiếp tục phối hợp triển khai chuyển giao công nghệ sản xuất vaccine trong thời gian tới.

3. Triển vọng trong thời gian tới

Mối quan hệ hữu nghị đặc biệt giữa hai đảng, hai nước bắt nguồn từ lịch sử đấu tranh vẻ vang và được vun đắp, phát triển trong suốt quá trình đấu tranh cách mạng của hai dân tộc bằng tình cảm đồng chí anh em trong sáng cùng chung mục đích, lý tưởng; là mối quan hệ tin cậy lẫn nhau giữa hai Đảng, Nhà nước và nhân dân hai nước trên cơ sở phát huy tinh thần độc lập, tự chủ và ý chí tự lực, tự cường, hợp tác bình đẳng, cùng có lợi vì sự nghiệp cách mạng mỗi nước, vì hòa bình, ổn định, hợp tác và phát triển ở hai khu vực và trên thế giới. Với nền tảng này, triển vọng của mối quan hệ hữu nghị đặc biệt Việt Nam - Cuba trong thời gian tới là rất lớn.

Về chính trị - ngoại giao: Quan hệ gắn bó mật thiết, tin cậy lẫn nhau Việt Nam - Cuba sẽ tiếp tục được củng cố và tăng cường mạnh mẽ thông qua các hoạt động tiếp xúc cấp cao giữa lãnh đạo Đảng, Nhà nước, Chính phủ, Quốc hội hai nước. Bên cạnh các cơ chế hợp tác sẵn có, hai bên tiếp tục đẩy mạnh trao đổi kinh nghiệm thực tiễn và lý luận, nhất là kinh nghiệm lãnh đạo nhà nước, xây dựng chính sách, quản lý kinh tế-xã hội và xây dựng đảng; xây dựng, củng cố các trụ cột quan hệ trên các lĩnh vực quốc phòng, an ninh, đối ngoại..., đồng thời mở rộng hợp tác giữa các ban, bộ, ngành, các tổ chức nhân dân và giữa các địa phương của hai nước. Việt Nam và Cuba sẽ tiếp tục sát cánh, duy trì sự phối hợp chặt chẽ trong diễn đàn đa phương về các vấn đề quốc tế, khu vực và của mỗi nước trên cơ sở kiên định lập trường nguyên tắc bảo vệ hòa bình, độc lập, chủ quyền của các quốc gia, chống can thiệp, xâm lược từ bên ngoài; ủng hộ quyền và lợi ích chính đáng của nhau.

Về kinh tế - thương mại: Quan hệ chính trị tốt đẹp là cơ sở vững chắc để hai đảng, hai nước quan tâm phát triển quan hệ kinh tế - thương mại thông qua các chương trình, dự án hợp tác và đầu tư. Hiện Việt Nam là một trong 10 nước dẫn đầu và đứng thứ hai ở khu vực châu Á về trao đổi thương mại với Cuba; có 4 dự án đã được cấp phép đầu tư tại Cuba, một số khác đang trong giai đoạn đàm phán cuối cùng. Việc Hiệp định thương mại Việt Nam - Cuba (ký tháng 11/2018) chính thức có hiệu lực kể từ tháng 4/2020, được xem là khuôn khổ pháp lý quan trọng, giúp ổn định và tạo môi trường kinh doanh thông thoáng để hai bên tiếp tục đẩy mạnh trao đổi thương mại song phương trong giai đoạn mới.

Về hợp tác an ninh - quốc phòng: Quan hệ giữa hai Bộ Quốc phòng - được xem là một trong những trụ cột quan trọng giữa hai nước - đã và đang được đẩy mạnh với nhiều nội dung hợp tác mới, phù hợp với khả năng của quân đội mỗi nước, trong đó tập trung vào các lĩnh vực, như công nghiệp quốc phòng, viễn thông, quân y, hợp tác phòng, chống dịch bệnh Covid-19... Hợp tác giữa Bộ Công an Việt Nam và Bộ Nội vụ Cuba tiếp tục được mở rộng trên tất cả các lĩnh vực, nhất là trong bảo vệ an ninh quốc gia, bảo đảm trật tự, an toàn xã hội...

Về hợp tác y tế: Trên cơ sở Thỏa thuận giữa lãnh đạo cấp cao hai nước, Bộ Y tế hai bên sẽ tiếp tục thúc đẩy hợp tác trong lĩnh vực y tế, gồm nhiều nội dung, cả về nghiên cứu, đào tạo, chuyển giao sản xuất dược phẩm. Bộ Y tế hai nước đã đàm phán, ký kết việc Cuba cung cấp vaccine ngừa Covid-19 Abdala cho Việt Nam và chuyển giao công nghệ sản xuất vaccine này cho Việt Nam. Có thể nói, hợp tác vaccine ngừa Covid-19 giữa hai nước sẽ là điểm nhấn trong hợp tác song phương, góp phần đa dạng và nâng cao kinh ngạch trao đổi thương mại trong thời gian tới.

                                                                    ***

 Trong suốt hơn sáu thập kỷ qua, dưới sự lãnh đạo đúng đắn của hai đảng, nhân dân hai nước đã cùng nhau vượt qua muôn vàn khó khăn, thách thức, đạt được nhiều thành tựu to lớn. Trong bối cảnh dịch Covid-19 hiện nay, tình đoàn kết, sự hợp tác, hỗ trợ, giúp đỡ lẫn nhau giữa hai đảng, hai nước, tiếp tục là minh chứng sống động về tình hữu nghị đặc biệt, thủy chung, son sắt Việt Nam - Cuba. Nhìn lại những kết quả đạt được trong thời gian qua, chúng ta có quyền tự hào về mối quan hệ “là biểu tượng của thời đại” giữa Đảng, Nhà nước, Chính phủ và nhân dân hai nước Việt Nam - Cuba; đồng thời tin tưởng rằng, các thế hệ những người Việt Nam và Cuba sẽ tiếp tục gìn giữ và viết tiếp những trang mới, làm cho mối quan hệ đoàn kết, hữu nghị, hợp tác anh em Việt Nam - Cuba ngày càng sâu sắc, bền chặt hơn nữa, đóng góp tích cực hơn nữa vào sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc ở mỗi nước, vào hòa bình, ổn định và phát triển tại mỗi khu vực và trên thế giới./.

 Vũ Trung Mỹ

Chú thích: 

[1] Từ tháng 12/2020 đến nay diễn ra các 06 cuộc điện đàm giữa lãnh đạo hai đảng, hai nước: (i) Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng và Bí thư thứ nhất Raúl Castro (02/12/2020); (ii) Bí thư thứ nhất Raúl Castro chúc mừng đồng chí Nguyễn Phú Trọng được bầu lại làm Tổng Bí thư tại Đại hội XIII (09/02/2021); (iii) Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng chúc mừng đồng chí Miguel Díaz-Canel được bầu làm Bí thư thứ nhất (05/5/2021); (iv) Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng và Bí thư thứ nhất Miguel Díaz-Canel trao đổi về quan hệ song phương (27/7/2021); (v) Chủ tịch nước Nguyễn Xuân Phúc và Bí thư thứ nhất, Chủ tịch nước Miguel Díaz-Canel (23/8/2021); (vi) Thủ tướng Phạm Minh Chính và Thủ tướng Manuel Marrero (01/7/2021).

[2] Các hoạt động trực tuyến như: Kỳ họp lần thứ 38, Ủy ban Liên chính phủ Việt Nam - Cuba (12/2020), Tham khảo chính trị cấp Thứ trưởng Bộ Ngoại giao (3/2021); giứa hai Bộ trưởng Ngoại giao (3/2021), Bộ trưởng Bộ Công an Việt Nam và Bộ trưởng Bộ Nội vụ Cuba (6/2021), hai Bộ trưởng Y tế (6/2021).