Nguyễn Hồng Quân

1. Mỹ đình chỉ quy chế tối huệ quốc đối với Nga

Ngày 11/3/2022, Tổng thống Mỹ Joe Biden đã kêu gọi đình chỉ quan hệ thương mại bình thường với Nga; sẽ cấm nhập khẩu hải sản, rượu vodka và kim cương từ Nga.

Với hành động này, Nga sẽ thất thu khoảng 1 tỷ USD từ xuất khẩu các mặt hàng này, tăng sức ép kinh tế đối với Nga vì cuộc xung đột tại Ukraine.

Việc đình chỉ quy chế tối huệ quốc sẽ khiến Nga gặp khó khăn hơn trong kinh doanh với Mỹ và phương Tây, tác động bất lợi đối với nền kinh tế Nga vốn đang bị ảnh hưởng rất nặng nề từ các lệnh trừng phạt.

Năm 2021, Mỹ nhập khẩu 48.867 tấn hải sản từ Nga trị giá khoảng 1,2 tỷ USD, Mỹ không bán bất kỳ loại hải sản nào trực tiếp cho Nga, vì đã cấm xuất khẩu cá và hải sản vào năm 2014.

Tổng thống Mỹ cũng tuyên bố G7 sẽ tìm cách từ chối khả năng cho Nga vay từ Quỹ Tiền tệ Quốc tế và Ngân hàng Thế giới.

 Mỹ cũng đã áp đặt các biện pháp kiểm soát xuất khẩu công nghệ hỗ trợ các lĩnh vực quốc phòng, hàng hải và hàng không vũ trụ Nga. 

2. Một tháng sau “chiến dịch quân sự đặc biệt” của Nga tại Ukraina

Sau một tháng thực hiện “chiến dịch quân sự đặc biệt”, Nga vẫn chưa đạt được mục tiêu đề ra và đang thay đổi chiến thuật, có khả năng sẽ tập trung vào việc kiểm soát hoàn toàn khu vực phía đông Donbass.

Trong khi đó, các quan chức Ukraine và Nga tiếp tục nỗ lực thúc đẩy các cuộc đàm phán hòa bình ở Istanbul (Thổ Nhĩ Kỳ), nhưng chưa đạt được bất kỳ đột phá nào.

Mỹ và các đồng minh NATO vẫn nỗ lực duy trì cung cấp vũ khí và hỗ trợ quân sự cho Ukraine. Mỹ đã công bố viện trợ quân sự bổ sung 1 tỷ USD cho Ukraine, bao gồm máy bay không người lái Switchblade, hoạt động như một tên lửa điều khiển từ xa. Số hàng trị giá hơn 350 triệu USD đã đến Ukraine bao gồm các hệ thống tên lửa chống tăng Javelin và hệ thống phòng không Stinger. Mỹ còn cung cấp cho Ukraine các thiết bị để bảo vệ chống lại tấn công hóa học hoặc sinh học. 

Dự báo cuộc xung đột có thể kết thúc trong một tương lai không xa.

3. Nga trả đũa phương Tây, yêu cầu thanh toán khí đốt bằng đồng Rúp

Tổng thống Nga Vladimir Putin đưa ra thời hạn từ ngày 31/3/2022 các quốc gia được Nga coi là không thân thiện thiện phải chuyển tiền thanh toán khí đốt sang đồng rúp. Tổng thống Putin đã ủy quyền các quan chức chính phủ, Ngân hàng Trung ương Nga và ngân hàng Gazprombank thực hiện các bước cần thiết để chuyển tất cả các khoản thanh toán khí đốt tự nhiên của Nga từ các quốc gia không thân thiện sang đồng rúp bắt đầu từ ngày 31/3/2022.

Thị trường ngay lập tức có phản ứng: tỷ giá đồng rúp tăng so với USD và euro, giá khí đốt tăng. Các chuyên gia có ý kiến lạc quan xen lẫn thận trọng trước quyết định này của Nga. Đây là quyết định lịch sử, nhằm tạo ra chủ quyền tài chính và kinh tế; là một bước phi USD hóa nền kinh tế Nga, tạo ổn định và củng cố hệ thống tài chính, hình thành văn hóa hợp tác kinh tế mới.

          Tuy nhiên, châu Âu cho rằng lệnh này vi phạm trực tiếp các hợp đồng đã ký với châu Âu; thậm chí EU coi đây là khiêu khích và sẽ tăng khả năng thắt chặt các biện pháp trừng phạt đối với Nga.

          Dự báo lệnh mới này từ Nga sẽ làm gián đoạn và ảnh hưởng đến các ngành công nghiệp sử dụng nhiều năng lượng cũng như tiêu dùng của các hộ gia đình các nước EU.

Để đối phó, Mỹ và EU đã ký thỏa thuận về việc Mỹ cung cấp 15 tỷ m3 khí hóa lỏng (LNG) trong năm 2022, nhưng vẫn không thể thay thế hoàn toàn lượng khí đốt nhập khẩu từ Nga. Mỹ ra lệnh giải phóng kho dự trữ dầu mỏ ở mức 1 triệu thùng dầu/ngày trong 6 tháng, tức là sẽ giải phóng khoảng 180 triệu thùng, nhưng như vậy mới đấp ứng được 1/3 nhu cầu của châu Âu.  

Về phía Nga: do không bán được hàng, nên sẽ không bù đắp được thiệt hại kinh tế. Ngày 31/3/2022 Nga đưa ra thỏa hiệp: các quốc gia như Đức có thể tiếp tục thanh toán bằng đồng Euro hoặc USD, và các ngân hàng Nga sẽ tự chuyển đổi thành đồng rúp. Các ngân hàng Nga sẽ mở tài khoản song song cho mỗi người mua một tài khoản bằng Euro hoặc USD, tài khoản còn lại bằng đồng rúp. Khi nào một giao dịch mua dầu và khí đốt bằng ngoại tệ, ngân hàng sẽ tự động chuyển ngoại tệ thành rúp, như vậy sẽ giúp duy trì nhu cầu tiền tệ mạnh mà các công ty nước ngoài mua trực tiếp cũng không vi phạm lệnh trừng phạt. 

Đây là vấn đề phức tạp, hai bên chắc chắn cần thương lượng kéo dài để đảm bảo lợi ích của mình.

Khi các quốc gia phương Tây tìm cách cắt giảm sự phụ thuộc vào dầu mỏ và khí đốt của Nga, một khía cạnh khác của cuộc khủng hoảng mà ít ai chú ý đó là: Hầu hết trong số 32 quốc gia sử dụng năng lượng hạt nhân đều phụ thuộc vào Nga như một nguồn cung ứng chuỗi nhiên liệu hạt nhân của họ. Nga cũng chiếm 43% năng lực làm giàu uranium trên toàn cầu. Trước khi tiến hành chiến dịch quân sự ở Ukaine, Nga đã có chiến lược quốc gia nhằm tăng cường xuất khẩu năng lượng hạt nhân. Nga là nhà cung cấp lò phản ứng hạt nhân hàng đầu thế giới, xây dựng các nhà máy ở nước ngoài và sau đó cung cấp nhiên liệu cho họ.

Nếu Nga trả đũa bằng cách dừng xuất khẩu uranium đã chuyển đổi hoặc đã được làm giàu, các nhà máy điện hạt nhân ở Mỹ và EU bị ảnh hưởng từ 18 đến 24 tháng. Đối với Mỹ: nếu thương mại hạt nhân Mỹ - Nga bị ảnh hưởng, ít nhất 2 dự án lò phản ứng hạt nhân của Mỹ sẽ bị ảnh hưởng nghiêm trọng. Các lò phản ứng này cần nhiên liệu uranium-235 được làm giàu tới ~ 20% và Nga hiện là nhà cung cấp duy nhất loại nguyên liệu này.

4. Kinh tế toàn cầu chao đảo vì xung đột Nga - Ukraine

Năm 2022 được hy vọng là năm kinh tế thế giới sẽ phục hồi sau cú sốc COVID-19. Tuy nhiên, những rủi ro về địa chính trị, nhất là xung đột Nga – Ukraine đang đe dọa quá trình phục hồi này. Chiến sự làm các chuyến bay và các chuyến hàng qua đường biển Á - Âu bị chậm lại. Nguồn cung cấp dầu khí, niken và lúa mì bị đe dọa. Các hãng ôtô phải đóng cửa nhà máy vì thiếu phụ tùng. Trong khi đó, Nga đáp trả các lệnh trừng phạt của phương Tây bằng kế hoạch kiểm soát xuất khẩu. Các nhà kinh tế học đều cho rằng, triển vọng toàn cầu vào năm 2022 sẽ tệ hơn dự kiến trước đó và mức độ tồi tệ phụ thuộc vào cuộc khủng hoảng Ukraine.

Xung đột Nga - Ukraine gây cú sốc kinh tế nghiêm trọng, khiến giá thực phẩm và năng lượng cao, từ đó đẩy lạm phát lên cao, giảm giá trị thu nhập và tác động đến giảm nhu cầu tiêu dùng. Các nền kinh tế phải vật lộn với thương mại, chuỗi cung ứng và kiều hối bị gián đoạn cũng như dòng người tị nạn gia tăng (hiện nay đã hơn 4 triệu người Ukraine tị nạn, dự báo con số này sẽ vượt 7 triệu người). Niềm tin kinh doanh giảm; nhà đầu tư không yên tâm.

Về lâu dài, cuộc xung đột làm thay đổi cơ bản trật tự kinh tế và địa - chính trị toàn cầu, chuỗi cung ứng được cấu hình lại, mạng lưới thanh toán bị phân mảnh.

Ảnh hưởng đến kinh tế toàn cầu qua ba kênh chính: trừng phạt Ngân hàng Trung ương Nga; ngăn tiếp cận một nửa trong tổng số 643 tỷ USD dự trữ ngoại hối của Nga; một số ngân hàng Nga bị loại khỏi hệ thống thanh toán toàn cầu SWIFT; giá hàng hóa cao hơn, (dầu, xăng, một số kim loại như nhôm, titan, palađi và niken),  tác động ngành công nghiệp ô tô trên toàn cầu. Giá lúa mì, ngô, lúa mạch... sẽ tăng cao; Chuỗi cung ứng và thương mại có thể bị gián đoạn, các nước phải vật lộn để tìm kiếm các kênh tài chính để thực hiện giao dịch thương mại với nhau. Ngoài ra, một số cơ sở hạ tầng giao thông (đặc biệt là các cảng biển bị chiếm giữ) sẽ làm phức tạp thêm các chuỗi cung ứng hiện có. Giá hàng hóa cao hơn làm tăng lạm phát và có thể kéo dài sang năm 2023, từ đó các ngân hàng trung ương sẽ thắt chặt tiền tệ để kiềm chế lạm phát./.