Ông Netanyahu trở lại làm người đứng đầu Chính phủ Israel; 4 Hội nghị cấp cao diễn ra tại khu vực Đông Nam Á; Bầu cử giữa nhiệm kỳ Quốc hội Mỹ... là một số sự kiện quốc tế nổi bật diễn ra trong tháng 11 vừa qua.

1. Ông Netanyahu giành chiến thắng, trở thành Thủ tướng Israel

Ông Netanyahu là Thủ tướng có thời gian tại vị lâu nhất Israel với hơn 15 năm cầm quyền. Việc ông Netanyahu trở lại làm người đứng đầu Chính phủ Israel có thể tạo ra những thay đổi cơ bản đối với xã hội Israel.

Khi được phỏng vấn về lo ngại ông sẽ lãnh đạo một Chính phủ cực hữu nếu ông trở lại nhiệm sở, ông Netanyahu đã trả lời: “Chúng tôi không muốn một chính phủ có đại diện tổ chức Anh em Hồi giáo, những người ủng hộ chủ nghĩa khủng bố, phủ nhận sự tồn tại của Israel và khá thù địch với Mỹ”. Điều đó muốn nhắm đến đảng Ra'am, - đảng Ả Rập đầu tiên tham gia Liên minh chính phủ Israel.

Hiện, ông Netanyahu đang nỗ lực tiến từng bước nhằm lôi kéo các đảng phái gia nhập vào chính phủ liên minh trước ngày 11/12 - thời điểm 28 ngày mà Tổng thống Isaac Herzog cho phép ông Netanyahu thành lập chính phủ mới.

2. Đông Nam Á- nơi hội tụ các Hội nghị cấp cao

Các nhà lãnh đạo khu vực và đối tác của ASEAN hội tụ tại Phnom Penh (Campuchia) vào ngày 10-11/11/2022. Cuộc gặp đầu tiên là Hội nghị Thượng đỉnh ASEAN diễn ra tại Phnom Penh, thủ đô Campuchia, dưới áp lực giải quyết cuộc khủng hoảng ở Myanmar. Một mặt, các quốc gia Đông Nam Á có sự khác biệt về cách giải quyết cuộc xung đột đó, mặt khác lại dè dặt trước áp lực đứng về phía Mỹ hay Trung Quốc.

Gần hai năm kể từ khi cuộc đảo chính quân sự ở Myanmar (tháng 2/2021), giới quan sát cho rằng các quyền tự do ở nước này đã xấu đi đáng kể. Nhiều nhóm nổi dậy có vũ trang đã nổi lên chống lại chính quyền quân sự, trong khi hàng triệu người khác chống lại chính quyền thông qua hình thức bất tuân dân sự. Hội nghị thượng đỉnh ASEAN lần này cố gắng tìm ra một con đường phía trước, sau khi chính quyền quân sự Myanmar không thực hiện kế hoạch hòa bình tháng 4/2021. Các nhà quan sát kỳ vọng và mong đợi khi Indonesia đảm nhận vị trí chủ tịch ASEAN vào năm 2023, mới có thể đưa ra đường lối cứng rắn hơn về vấn đề Myanmar.

Tiếp đó, Diễn đàn Hợp tác Kinh tế Châu Á - Thái Bình Dương (APEC) diễn ra tại Thái Lan và cuộc họp của Nhóm 20 nhà lãnh đạo (G20) tại Bali, Indonesia.

Sau cùng, từ ngày 23-24/11/2022, đã diễn ra Hội nghị Bộ trưởng Quốc phòng các nước ASEAN (ADMM) và ADMM với các đối tác (ADMM+). Phát biểu chào mừng lễ khai mạc ADMM+ lần thứ 9, Thủ tướng Campuchia Samdech Techo Hunsen cho rằng chuỗi hội nghị lần này diễn ra trong bối cảnh môi trường kinh tế và an ninh toàn cầu đang có những thay đổi nhanh chóng, phức tạp và bất ổn. Ông Hunsen cũng dùng khái niệm “cơn bão hoàn hảo” để đề cập đến bối cảnh thế giới lúc này.

Kết thúc ADMM+ lần thứ 9, Bộ trưởng quốc phòng các nước ASEAN và các đối tác đã thông qua được tuyên bố chung: tái khẳng định tầm quan trọng của duy trì và thúc đẩy hòa bình, an ninh, ổn định, thịnh vượng, an toàn, tự do hàng hải và hàng không, giải quyết tranh chấp bằng biện pháp hoà bình, không ép buộc, phù hợp với luật pháp quốc tế, trong đó có Công ước Liên hợp quốc về Luật biển (UNCLOS) năm 1982; nhấn mạnh duy trì vai trò quan trọng của việc áp dụng các biện pháp xây dựng lòng tin thực chất, nâng cao tinh thần đoàn kết và hợp tác nội khối ASEAN và với các nước Đối tác, hiện thực hoá một nền an ninh hài hoà nhằm thúc đẩy hòa bình, ổn định, thịnh vượng và khả năng tự cường. Tuyên bố đã đi đúng hướng ASEAN trông đợi, thể hiện vai trò trung tâm, phản ánh mong muốn chung về việc tạo lập, duy trì hòa bình, an ninh ổn định, là tiền đề quan trọng để các nước tập trung phục hồi kinh tế, xã hội, khắc phục hậu quả sau đại dịch COVID-19.

Đây là lần đầu tiên cả bốn sự kiện đều được tổ chức trực tiếp kể từ khi đại dịch Covid-19 bùng phát bắt đầu vào năm 2020.

3. Tổng thống Mỹ và Chủ tịch Trung Quốc gặp nhau

Tổng thống Mỹ Joe Biden và Tổng Bí thư, Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình đều tham dự hai hội nghị thượng đỉnh ở Đông Nam Á và Nhóm 20 nhà lãnh đạo (G20), trong bối cảnh ông Tập Cận Bình đã không ra nước ngoài trong thời kỳ đại dịch và vừa được bầu giữ chức Tổng Bí thư nhiệm kỳ thứ ba. Đảng Dân chủ của Tổng thống Mỹ Biden vừa dành thành tích tốt hơn mong đợi trong cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ ở Mỹ. Cả hai ông được kỳ vọng là đối tác mạnh mẽ hơn và có trách nhiệm hơn trên toàn cầu.

Hai nhà lãnh đạo gặp nhau trực tiếp vào ngày 14/11/2022 kéo dài hơn ba giờ trước hội nghị G20, đây là cuộc gặp trực tiếp đầu tiên kể từ khi ông Biden trở thành Tổng thống Mỹ năm 2021. Các cuộc gặp thượng đỉnh này có thể giúp ngăn chặn leo thang căng thẳng giữa các cường quốc. Nhưng việc đạt được các thỏa thuận giải quyết các vấn đề toàn cầu luôn là một thách thức. Cả hai nhà lãnh đạo đều hứa sẽ không có “Chiến tranh Lạnh” mới trong bối cảnh căng thẳng và cạnh tranh gia tăng.

Sau cuộc gặp, Tổng thống Mỹ Biden đã thông báo với báo chí về vấn đề Triều Tiên. Ông cho biết, ông đã nói với Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình rằng Bắc Kinh có nghĩa vụ cố gắng thuyết phục Triều Tiên ngừng thử hạt nhân, mặc dù không rõ liệu Trung Quốc có thể làm được hay không; rằng ông đã cảnh báo Mỹ sẽ làm những gì cần làm để bảo vệ chính mình và các đồng minh Hàn Quốc và Nhật Bản trong trường hợp Triều Tiên nối lại thử nghiệm vũ khí hạt nhân kể từ năm 2017.

Cố vấn an ninh quốc gia Mỹ Jake Sullivan cho biết: nếu Triều Tiên tiếp tục theo đuổi phát triển vũ khí hạt nhân sẽ dẫn đến điều mà Trung Quốc không muốn thấy đó là Mỹ sẽ tăng cường hiện diện quân sự trong khu vực.

Triều Tiên đã tiến hành một số vụ phóng tên lửa đạn đạo chưa từng có trong năm 2022 và Washington đã cảnh báo trong nhiều tháng rằng Triều Tiên có thể tiến hành một vụ thử bom hạt nhân bất cứ lúc nào.

Số vụ thử vũ khí kỷ lục của Triều Tiên trong năm 2022 bao gồm thử các tên lửa đạn đạo liên lục địa có thể vươn tới đất liền Mỹ. Các quan chức Mỹ cáo buộc Trung Quốc và Nga đã tạo điều kiện cho Triều Tiên bằng cách không thực thi đúng các biện pháp trừng phạt của Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc. Trung Quốc và Nga ủng hộ các biện pháp trừng phạt cứng rắn hơn sau vụ thử hạt nhân gần đây nhất của Triều Tiên vào năm 2017. Nhưng từ tháng 5/2022, cả Trung Quốc và Nga đã phủ quyết nỗ lực do Mỹ đứng đầu thúc đẩy thêm các hình phạt của Liên Hợp Quốc đối với các vụ phóng tên lửa đạn đạo mới của Triều Tiên.

4. Phó Tổng thống Mỹ Kamala Harris thăm Philippines (20-22/11/2022)

Sau khi tham dự hội nghị thượng đỉnh Hợp tác Kinh tế Châu Á-Thái Bình Dương ở Thái Lan, Phó Tổng thống Kamala Harris đã thăm Philippines từ ngày 20-21/11/2022.

Bà nhấn mạnh cam kết của Mỹ bảo vệ đồng minh hiệp ước Philippines trong khi đàm phán với Tổng thống Ferdinand Marcos Jr. Chuyến đi của bà Harris cho thấy mức độ ủng hộ của Mỹ đối với một đồng minh và quan ngại trước các hành động của Trung Quốc ở vùng biển tranh chấp. Mặc dù Mỹ không đưa ra yêu sách nào đối với tuyến đường thủy chiến lược, nơi ước tính có khoảng 5 nghìn tỷ đô la thương mại toàn cầu được vận chuyển mỗi năm, nhưng giới quan sát nhận định, tự do hàng hải và hàng không ở Biển Đông là lợi ích quốc gia của Mỹ. Chuyến thăm là dấu hiệu mới nhất cho thấy mối quan hệ ngày càng tăng giữa Washington và Manila dưới thời Tổng thống Marcos Jr..

Quan hệ của Mỹ với Philippines khó khăn dưới thời người tiền nhiệm Rodrigo Duterte, người đã đe dọa cắt đứt quan hệ với Washington và từng cố gắng hủy bỏ hiệp ước quốc phòng lớn với Mỹ trong khi quan hệ thân thiết với Trung Quốc và Nga. Khi Tổng thống Joe Biden gặp Marcos Jr. lần đầu tiên vào tháng 9/2022 tại New York bên lề Đại hội đồng Liên Hợp Quốc, ông đã nhấn mạnh mức độ sâu sắc trong mối quan hệ với Philippines.Tổng thống Biden nói với Tổng thống Marcos Jr.: “Chúng tôi là cộng sự của bạn. Chúng tôi là đồng minh của bạn. Chúng tôi là bạn của bạn."

Việc nối lại quan hệ hợp tác Mỹ - Philipines diễn ra vào thời điểm quan trọng khi Mỹ cần xây dựng hiện diện có tính răn đe trong bối cảnh các mối đe dọa an ninh ngày càng gia tăng trong khu vực.

Mỹ có thể muốn xây dựng các cơ sở quân sự tại 5 khu vực nữa ở miền bắc Philippines theo hiệp ước hợp tác quốc phòng năm 2014. Hiến pháp Philippines cấm các căn cứ quân sự nước ngoài nhưng ít nhất 2 hiệp ước quốc phòng cho phép các lực lượng cùng với máy bay và tàu Hải quân Mỹ ghé thăm tạm thời để tập trận chung, huấn luyện chiến đấu và ứng phó với thiên tai.

Bà Harris còn gặp gỡ các nhà hoạt động xã hội dân sự để thể hiện cam kết của Mỹ tiếp tục ủng hộ nhân quyền và khả năng phục hồi dân chủ.

5. Bầu cử giữa kỳ ở Mỹ năm 2022

Bầu cử giữa nhiệm kỳ tổng thống Mỹ là cuộc bầu cử định kì được tiến hành vào khoảng thời gian giữa nhiệm kì của tổng thống (tháng 11 của năm thứ hai).

Căn cứ vào Hiến pháp Mỹ , bầu cử tổng thống Mỹ cứ bốn năm tiến hành một lần, bầu cử quốc hội cứ hai năm tiến hành một lần. Hiến pháp Mỹ quy định, nhiệm kỳ của hạ nghị sĩ là 2 năm, bầu lại toàn bộ hạ nghị sĩ hai năm / lần, và nhiệm kì của thượng nghị sĩ là 6 năm, bầu lại 1/3 thượng nghị sĩ mỗi 2 năm. Trong đó cuộc bầu cử hạ viện hai năm một lần tiến hành đồng thời với cuộc bầu cử tổng thống Mỹ cứ bốn năm một lần, nhưng cuộc bầu cử hạ viện một lần khác được tiến hành vào giữa nhiệm kỳ tổng thống, chính là "cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ tổng thống Mỹ".

Cuộc bầu cử giữa nhiệm kì năm 2022 sẽ bầu ra 435 ghế ở hạ viện; bầu lại 1/3 ghế ở thượng viện (tức bầu lại 33 hoặc 34 vị trong 100 vị thượng nghị sĩ); mỗi bang được bầu 2 thượng nghị sĩ để liên tục đảm nhiệm chức vụ thượng nghị sĩ, họ cần phải là nghị sĩ chuyên chức, không được kiêm nhiệm chức vụ chính phủ; thông qua bầu cử đặc biệt (bầu bổ khuyết) bầu ra 3 ghế của thượng nghị sĩ khác, do trước đây để trống ghế vì nguyên nhân khác; bầu 37 thống đốc bang mới; bầu cử nghị viện địa phương gồm nghị viện cấp bang (thượng viện cấp bang và hạ viện cấp bang), nghị viện cấp hạt, nghị viện cấp thành phố và cơ quan hành chính gồm thống đốc, hạt trưởng và thị trưởng.

Kết quả của cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ ở Mỹ đã gây sốc cho nhiều người. Đảng của Tổng thống đương nhiệm thường chịu thất bại đáng kể trong các cuộc chạy đua vào Hạ viện, Thượng viện và thống đốc bang. Dư luận Mỹ đã suy đoán một “ làn sóng đỏ ”, thậm chí “ cơn sóng thần đỏ ” ủng hộ Đảng Cộng hòa sẽ nhấn chìm Đảng Dân chủ.

Tuy nhiên, các đảng viên Đảng Dân chủ đã thể hiện tốt hơn nhiều so với mong đợi. “Làn sóng đỏ” đã không trở thành hiện thực. Đảng Dân chủ vẫn duy trì quyền kiểm soát Thượng viện và giành chiến thắng trong các cuộc đua sát nút ở những nơi khác. Trong khi đó, Đảng Cộng hòa kiểm soát Hạ viện. Người Mỹ tin rằng Đảng Cộng hòa xử lý tốt hơn các vấn đề quan trọng như lạm phát, tội phạm và thất nghiệp.

6. Nga và Mỹ hoãn đàm phán về việc nối lại hoạt động thanh sát hạt nhân

Ngày 28/11, Bộ Ngoại giao Nga thông báo cuộc đàm phán về giải trừ vũ khí hạt nhân giữa nước này và Mỹ dự kiến diễn ra trong tuần này tại Cairo (Ai Cập) đã bị hoãn.

Thông báo nêu rõ cuộc họp của Ủy ban điều phối song phương (BCC) trong khuôn khổ Hiệp ước Cắt giảm vũ khí tấn công chiến lược mới (New START) sẽ không diễn ra vào ngày 29/11-6/12 tới tại Cairo như kế hoạch mà được rời sang ngày khác. Tuy nhiên, thông báo không nêu lý do hoãn đàm phán.

Đây là bước lùi đối với hiệp ước vũ khí cuối cùng còn lại giữa các cường quốc và là bằng chứng mới về mối quan hệ ngoại giao Nga- Mỹ bị rạn nứt kể từ khi xảy ra xung đột vũ trang Nga - Ukraine.

Người phát ngôn của Hội đồng An ninh Quốc gia Mỹ John Kirby cho biết: “Chúng tôi chưa nhận được câu trả lời thực sự chắc chắn từ phía Nga về lý do tại sao họ lại hoãn việc này. Chúng tôi muốn thấy cuộc đàm phán quay trở lại lịch trình càng sớm càng tốt.”

Một quan chức Bộ Ngoại giao Nga nói với hãng tin TASS rằng các cuộc đàm phán sẽ được lên lịch lại, nhưng không đưa ra thông tin chi tiết nào khác.

GS.TS Nguyễn Hồng Quân (tổng hợp)