Thiếu tướng, GS.TS Nguyễn Hồng Quân Viện Chiến lược Quốc phòng

TÌNH HÌNH AFGHANISTAN SAU KHI MỸ, NATO RÚT QUÂN VÀ QUAN ĐIỂM CỦA VIỆT NAM (Phần II)

(Tiếp Phần I)

Nhiều chuyên gia phân tích quân sự quốc tế cho rằng, không có một kết quả nào chờ đợi Afghanistan trong tương lai gần “ngoài một cuộc nội chiến” với việc Taliban kiểm soát thêm các khu vực lãnh thổ quan trọng nhưng vẫn để lại đủ "khoảng trống" nhằm một lần nữa tạo ra “lò ấp” cho chủ nghĩa khủng bố.

Khả năng 3: Xảy ra nội chiến

Nếu Taliban một lần nữa tiếp quản đất nước, các lực lượng chính trị khác tại Afghanistan không chấp nhận Taliban trở lại chính quyền. Nguy cơ xảy ra một cuộc nội chiến mới sau khi Mỹ rút hết quân tại Afghanistan là rất lớn. Cộng đồng tình báo Mỹ cho rằng, chỉ 6 tháng, thậm chí 2 tháng sau ngày Mỹ rút hết quân, chính phủ Afghanistan sẽ sụp đổ, lúc ấy, đất nước khó thoát cảnh “nồi da xáo thịt”.

Trước đây, khi quân đội Liên Xô rút khỏi Afghanistan vào tháng 2/1989, Liên Xô vẫn hỗ trợ kinh tế và quân sự quy mô lớn cho chính quyền Tổng thống Mohammad Najibullah (1987 - 1992). Thậm chí, Liên Xô còn chuyển một số vũ khí khi rút khỏi Đông Âu cuối năm 1989 sang Afghanistan. Từ đầu năm 1989 đến cuối năm 1991, viện trợ của Liên Xô cho Afghanistan lên tới 300 triệu đô la mỗi tháng, đây không phải là một con số lớn theo tiêu chuẩn ngày nay, là gánh nặng tài chính đáng kể đối với Liên Xô. Vũ khí mà Liên Xô cung cấp cho Afghanistan bao gồm máy bay chiến đấu MiG-27 (Không quân Afghanistan có khoảng 200 máy bay cộng với máy bay trực thăng)[1]. Matxcơva đã cung cấp hơn 1.300 tên lửa Scud-B, hàng trăm tên lửa tầm ngắn, vài trăm xe tăng và 16.000 xe tải loại 5 tấn. Liên Xô đã thực hiện cầu vận tải hàng không lớn nhất trong lịch sử khi dùng khoảng 25 máy bay vận tải IL-76 trở lên mỗi ngày chuyên chở số hàng trên đến Kabul trong năm 1989. Liên Xô còn để lại khoảng 300 cố vấn, một số cố vấn đó còn được cho là đã tham gia bắn tên lửa Scud vào các mục tiêu của quân du kích mujahideen[2].

Tổng thống Mỹ Joe Biden khẳng định: “Chúng tôi không đến Afghanistan để xây dựng đất nước, và quyền và trách nhiệm của riêng người dân Afghanistan được quyết định tương lai và cách họ muốn điều hành đất nước của mình”[3]. Ngày nay, nếu Mỹ rút đi không để lại cố vấn, trang thiết bị của Afghanistan sẽ xuống cấp và các lực lượng đặc nhiệm của Afghanistan phải gánh vác, sẽ bị hao tổn sức lực. Chính phủ Afghanistan hiện tại của Tổng thống Ashraf Ghani thuộc sắc tộc Pashtun, sẽ phải thỏa hiệp với các nhóm sắc tộc phía Bắc, nơi cung cấp hầu hết binh sĩ cho quân đội Afghanistan. Tuy nhiên, năng lực của chính các lực lượng phía Bắc có thể không còn như trước. Trong 4 năm qua, Taliban đã giành được nhiều chiến thắng ở miền Bắc Afghanistan, điều đó đặt ra câu hỏi về ý chí chiến đấu của các lực lượng đồng minh chính phủ ở miền Bắc. Taliban chưa bao giờ có thể chống lại các cuộc không kích nặng nề của Mỹ và NATO khi hỗ trợ lực lượng bộ binh của quân chính phủ Afghanistan, nhưng giờ đây khi quân Mỹ và NATO rút đi, Taliban đang chiến thắng và trong một số trường hợp, họ không cần bắn một phát súng nào mà vẫn giành chiến thắng. Thậm chí, một đoàn xe bọc thép do Mỹ sản xuất của quân đội Afghanistan đã đầu hàng khi gặp Taliban.

Trong tình huống hiện nay, có khả năng các lực lượng đặc nhiệm của chính phủ và Liên minh phương Bắc trước đây (gồm các nhà lãnh đạo người Tajik, Hazara và Uzbek) sẽ liên kết với nhau để ngăn chặn sự sụp đổ của chính phủ Afghanistan. Liên minh phương Bắc đang huy động các lực lượng chiến đấu. Thảm kịch đang chờ đợi người dân Afghanistan ở phía trước.

Mỹ cho rằng Taliban sẽ không từ bỏ các thỏa thuận với Mỹ vì họ mong muốn được quốc tế chấp nhận, cho nên Đại sứ Mỹ tại Liên Hợp quốc coi chiến thắng quân sự của Taliban hiện nay chính là điểm yếu của phe này và sẽ không được cộng đồng quốc tế công nhận. Hơn nữa, chính quyền Afghanistan và Mỹ không phải là những bên duy nhất quyết định tiến trình cuộc chiến. Iran, Nga, Trung Quốc, Ấn Độ, đều có lợi ích ở Afghanistan và không muốn thấy một tiểu vương quốc Taliban hình thành tại đây.

Iran hiện rất lo ngại về diễn tiến tình hình ở Afghanistan. Từ hai năm qua, Iran đã lập các mối quan hệ với lực lượng Taliban mặc dù họ là những người Hồi giáo theo hệ phái Sunni thù nghịch với người Hồi giáo hệ phái Shiite. Nhưng Iran, hiện đã có hơn 2 triệu người lao động hoặc người tị nạn Afghanistan, lo ngại một làn sóng tị nạn mới. Tehran cũng quan ngại về số phận của cộng đồng nói tiếng Ba Tư mà đa số theo hệ phái Hồi Giáo Shiite, sống tại miền Bắc Afghanistan. Iran (và Nga) có quan hệ lâu đời với các nhóm sắc tộc Hazara, Tajik và Uzbek chống lại lực lượng Taliban. Iran (và Nga) đã kết nối với cả hai phe trong nhiều năm, trang bị vũ khí hoặc ít nhất tài trợ cho Taliban như một cách để đẩy Mỹ ra khỏi khu vực sát nách họ, đồng thời công khai bác bỏ ý tưởng về một tiểu vương quốc Taliban.

Nga đã sớm nhìn ra vấn đề tình hình Afghanistan sẽ trở nên tồi tệ hơn do việc Mỹ và NATO rút quân, do đó cách đây 7 năm Nga đã bắt đầu thiết lập các mối liên hệ với phong trào Taliban để truyền tải cho lực lượng này lập trường của Nga trong lĩnh vực an ninh khu vực. Nếu như Mỹ có mạng lưới căn cứ quân sự tại đây, nhưng hầu hết trong số đó không hề có mối liên hệ với Afghanistan, thì ngược lại Nga có thể tiến hành đối thoại với bất kỳ lực lượng nào trong cuộc xung đột tại Afghanistan.

Trung Quốc và Afghanistan tuy có đường biên giới dài hàng chục km, nhưng chỉ có khu vực đèo Wahjir nằm trên cao nguyên cao 5.000 mét so với mực nước biển là có thể thông sang Trung Quốc, nhưng từ phía Afghanistan cũng chưa có con đường chạy thẳng đến đây. Nếu Afghanistan có đường nối trực tiếp với Trung Quốc, sẽ thúc đẩy mối liên kết giữa các nhà sản xuất Trung Quốc với Afghanistan, đồng thời củng cố mối quan hệ giữa hai nước, Afghanistan cũng có thể nhận được sự ủng hộ của Trung Quốc trong các vấn đề an ninh. Sau khi Mỹ rút quân, Trung Quốc có thể sẽ phải đối mặt với bất ổn ở khu vực biên giới với Afghanistan; mặt khác, nguy cơ bùng phát nội chiến tại nước này cũng có thể ảnh hưởng tới các dự án trong khuôn khổ sáng kiến “Vành đai và Con đường” hay Hành lang kinh tế Trung Quốc - Pakistan, đe dọa lợi ích lâu dài của Trung Quốc tại khu vực. Trung Quốc có ba mục tiêu chính tại Afghanistan: một là, tiêu diệt tổ chức khủng bố quốc tế, đặc biệt là các tổ chức khủng bố liên quan tới Tân Cương; hai là, quân đội Mỹ và NATO rút khỏi cửa ngõ phía Tây Trung Quốc; ba là, tạo ra bảo đảm an ninh, để tận dụng nguồn tài nguyên tự nhiên phong phú của Afghanistan. Trung Quốc có ảnh hưởng vô cùng quan trọng trong việc ngăn chặn xảy ra các cuộc bạo loạn không cần thiết và giành được sự ủng hộ của các phe phái khác nhau ở các nước này.

Trong số các quốc gia láng giềng được Mỹ mời tham gia giải quyết vấn đề Afghanistan, chỉ Ấn Độ là đối tác bền vững của Mỹ. Ấn Độ và Afghanistan vốn có mối quan hệ truyền thống lâu dài. Những năm trở lại đây, quan hệ Ấn Độ - Afghanistan càng trở nên mật thiết hơn, trở thành đối tác chiến lược của nhau, phối hợp cùng chống khủng bố. Trong bối cảnh Mỹ đang rút quân khỏi chiến trường Afghanistan, dường như Afghanistan muốn nhanh chóng tìm một “chỗ dựa” mới, để không phải một mình xoay sở đảm bảo an ninh tại mảnh đất mà nguy cơ khủng bố luôn tiềm ẩn. Trong khi đó, Ấn Độ lo ngại Afghanistan rơi vào tay lực lượng Hồi giáo cực đoan vì những bất ổn ở Afghanistan sẽ nhanh chóng lan sang Ấn Độ cũng như toàn khu vực. Những vụ tấn công khủng bố thường xuyên và có quy mô vào Ấn Độ những năm trở lại đây đã tạo ra điều kiện tốt để chính phủ nước này tập trung được sự ủng hộ của người dân cho các kế hoạch hỗ trợ Afghanistan chống khủng bố. Ấn Độ hiện là một trong những nhà tài trợ lớn nhất của Afghanistan với những cam kết chi hơn 2 tỷ USD cho nhiều dự án khác nhau, từ xây dựng cầu đường cho đến tòa nhà Quốc hội Afghanistan. Hơn thế, giúp Afghanistan cũng là cách để Ấn Độ thể hiện vai trò và gia tăng ảnh hưởng của mình tại khu vực. Quan hệ chặt hơn giữa Ấn Độ và Afghanistan cũng có thể dẫn tới những căng thẳng mới trong khu vực, khiến Pakistan có các động thái giành lại thế cân bằng với Ấn Độ.

Quan hệ Afghanistan - Ấn Độ nồng ấm bao nhiêu thì quan hệ Afghanistan - Pakistan nguội lạnh bấy nhiêu. Ấn Độ và Afghanistan chỉ trích Pakistan dung dưỡng khủng bố sau khi Pakistan không thể trả lời câu hỏi tại sao Bin Laden ẩn náu ngay tại khu ngoại ô Islamabas mà cơ quan an ninh Pakistan không hề hay biết. Thêm vào đó, Mỹ và Pakistan vốn là đồng minh thân thiết trong các chiến dịch chống khủng bố thì nay lại trở nên nghi kị và xa lánh nhau.

Các lợi ích sẽ thay đổi khi Mỹ rời đi. Xung đột cuối cùng có thể diễn tiến khác đi, khi các cường quốc trong khu vực ủng hộ các phe phái khác nhau. Ngay cả khi sự can dự của các cường quốc khu vực đủ để ngăn chặn Taliban giành lại quyền lực, thì triển vọng cho chính phủ dân chủ của Ghani cũng không mấy lạc quan. Afghanistan đứng trước bờ vực một cuộc xung đột chưa rõ hồi kết.

Thay lời kết luận và quan điểm của Việt Nam

Cuộc chiến tranh ở Afghanistan đã qua bốn đời Tổng thống Mỹ, hàng ngàn sinh mạng, hàng tỷ đô la đã ném vào cuộc chiến[4]. Ngoại trưởng Mỹ Blinken cho rằng Mỹ đã đạt được những mục tiêu đặt ra, đã hoàn thành nhiệm vụ là chấm dứt khả năng tấn công vào nước Mỹ của Al Queda[5], xử lý những kẻ gây ra vụ tấn công khủng bố ngày 11/9/2001 để đảm bảo rằng Afghanistan sẽ không trở lại thành “thiên đường của chủ nghĩa khủng bố”. Sâu xa hơn, Mỹ rút hoàn toàn ra khỏi Afghanistan là để tập trung quân lực cạnh tranh với Trung Quốc ở địa bàn Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương; tạo thông thoáng cho các quan chức cấp cao Mỹ để tập trung mưu kế đối phó với đối thủ cạnh tranh hàng đầu; tiết kiệm hàng tỷ đô la cho Chính phủ nhằm nâng cao vị thế của Mỹ trong cuộc cạnh tranh với Trung Quốc[6].

Việc Mỹ phát động cuộc chiến chống lại Taliban năm 2001 đã nhận được sự ủng hộ không chỉ Quốc hội Mỹ mà còn hầu như trên toàn thế giới. Trong 20 năm qua, 40 quốc gia khác nhau đã triển khai lực lượng an ninh[7], hỗ trợ và đóng góp cho chiến dịch quân sự tại Afghanistan. Lần đầu tiên NATO đã viện dẫn điều khoản nổi tiếng về đảm bảo an ninh tập thể, xác định rằng cuộc tấn công khủng bố nhằm vào Mỹ được coi là một hành động gây chiến đối với tất cả các quốc gia thành viên. Cuối năm 2001, Hội đồng Bảo an Liên Hợp quốc đã ra Nghị quyết 1386 (2001)[8], tạo cơ sở pháp lý cho chiến dịch lật đổ Taliban của liên quân do Mỹ đứng đầu. Tất cả các nước thành viên Hội đồng Bảo an, trong đó có Trung Quốc và Nga đều bỏ phiếu nhất trí. Hai mươi năm trước, rất ít nhà lãnh đạo thế giới nghi ngờ về tính cấp thiết của cuộc chiến này, nhưng xu thế hiện nay là hoài nghi về toàn bộ chiến dịch tại Afghanistan.

Afghanistan đã nhiều lần bị chinh phục, từ đế quốc Ba Tư, Alexandros Đại đế, người Ảrập Hồi giáo, người Turk, người Mông Cổ, đến đế quốc Anh, Liên bang Xô viết và gần đây nhất là Mỹ và NATO. Đất nước này hầu như chưa khi nào được thống nhất, bởi chia rẽ giữa các phe phái. Taliban đã biến Afghanistan thành nơi sản sinh và nuôi dưỡng các tổ chức khủng bố toàn cầu, có tác động tiêu cực đối với toàn thế giới. Sự can thiệp của Mỹ vào Afghanistan năm 2001 đánh dấu khởi đầu hiện diện quân sự lớn đầu tiên của Washington tại một khu vực nằm sâu trong lục địa Á - Âu, làm gia tăng ảnh hưởng chính trị và ý thức hệ của Mỹ trong khu vực, đồng thời làm dấy lên lo ngại ở Nga, Trung Quốc và Iran. Nếu như Mỹ đã thành công khi đổ quân vào Afghanistan năm 2001, thì đến lúc này Mỹ lại không “thu phục” được lòng dân Afghanistan. Chưa có một chính trị gia Afghanistan nào có thể kiểm soát hiệu quả và ổn định Afghanistan, thì Mỹ làm sao có thể đạt được mục tiêu đó.

Hai mươi năm sau, việc quân đội Mỹ rút khỏi Afghanistan là cơ hội cho người dân đạt được chủ quyền thực sự, Taliban không còn cớ để đẩy mạnh “thánh chiến” chống quân đội nước ngoài, nhưng cũng khiến đất nước Afghanistan rơi vào tình trạng ngày càng hỗn loạn. Nhóm Al-Qaeda đã nhanh chóng bị đánh bại, sau khi họ tổ chức tấn công khủng bố trên đất Mỹ ngày 11/9/2001, nhưng Taliban đang nổi lên như một lực lượng có ảnh hưởng lớn nhất trong nước, sẵn sàng lật đổ chính quyền do Mỹ hậu thuẫn ở thủ đô Kabul. Bên cạnh đó, các phần tử cực đoan Nhà nước Hồi giáo (IS) hiện diện ngày càng tăng ở Afghanistan.

Sau khi Mỹ và liên quân rút quân, chính phủ Afghanistan phải chịu trách nhiệm về sự tồn vong của chính mình, hiệu quả chiến đấu của các lực lượng chính phủ Afghanistan phải tăng lên nhanh chóng. Nhưng thực tế cho thấy điều ngược lại. Chính phủ Kabul suy giảm nhanh chóng cùng với quá trình Mỹ và đồng minh NATO rút khỏi đất nước này. Chia rẽ sắc tộc trong giới lãnh đạo chính phủ Kabul có khả năng trở nên trầm trọng hơn.

Nếu các bên liên quan có thiện chí và hiểu rõ trách nhiệm trước lịch sử dân tộc, tiến trình hòa bình hiện nay có thể dẫn đến thành lập chính phủ hòa hợp dân tộc. Thế nhưng, nhiều khả năng Taliban sẽ giành quyền kiểm soát Kabul một lần nữa; chính phủ được quốc tế công nhận có thể sớm bị lật đổ, tạo ra dòng người tị nạn lớn chạy ra nước ngoài, các nhóm cực đoan như IS có thể sử dụng Afghanistan làm căn cứ để phá hoại ổn định ở Trung Á. Cũng có thể diễn ra tình huống khác là các phe phái không chấp nhận sự vượt trội của lực lượng Taliban, liên kết lại với nhau chống lại Taliban khiến đất nước một lần nữa rơi vào nội chiến. Afghanistan sẽ tiếp tục là nguồn gây bất ổn cho khu vực. Nếu xảy ra nội chiến, Afghanistan sẽ bị quay trở lại với vòng luẩn quẩn đói nghèo, bệnh tật và giao tranh liên miên. Hàng triệu người Afghanistan tiếp tục rời bỏ quê hương đi lánh nạn ở các nước láng giềng, tạo nên thảm họa nhân đạo.

Việc cần làm lúc này là xây dựng chính quyền Afghanistan thực sự mạnh mẽ, xúc tiến các giải pháp hoà bình với sự trợ giúp của cộng đồng quốc tế, trước hết là của các quốc gia láng giềng để bình ổn tình hình trong nước và khu vực.

Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Việt Nam và Cộng hòa Hồi giáo Afghanistan đã lập quan hệ ngoại giao từ ngày 16/9/1974. Trong thập kỷ 1990, đã có không ít cán bộ quân sự Afghanistan đến Việt Nam tìm hiểu, học tập nghệ thuật tiến hành chiến tranh du kích, nhưng sau đó hai bên chưa tìm thấy cơ hội thuận lợi để mở rộng quan hệ quốc phòng. Quan hệ thương mại giữa Việt Nam và Afghanistan cũng không có nhiều trao đổi do những căng thẳng về tình hình chính trị và xung đột ở đất nước này. Khả năng khôi phục và thúc đẩy quan hệ Việt Nam - Afghanistan vẫn còn nhiều khó khăn, thách thức.

Trước diễn biến phức tạp hiện nay ở Afghanistan, Việt Nam lên án các vụ tấn công nhắm vào dân thường và cơ sở hạ tầng dân sự, đặc biệt là cơ sở hạ tầng thiết yếu cho sự sống của người dân; kêu gọi các bên liên quan chấm dứt bạo lực, tuân thủ luật nhân đạo quốc tế và bảo đảm tiếp cận nhân đạo và y tế một cách đầy đủ.

Việt Nam ủng hộ thiết lập cấu trúc chính trị rộng rãi, bao trùm ở Afghanistan thông qua đối thoại, đàm phán dựa trên nguyên tắc tự quyết, không có sự can thiệp từ bên ngoài; mong muốn Afghanistan trở thành quốc gia độc lập, tự chủ và trung lập, theo đuổi chính sách Hồi giáo ôn hòa, chống lại chủ nghĩa khủng bố dưới mọi hình thức, hòa thuận với các nước láng giềng, khu vực. Đặc biệt, Việt Nam mong muốn các lực lượng ở Afghanistan thúc đẩy đàm phán, thành lập chính phủ hòa hợp, hòa giải dân tộc, tái thiết Afghanistan; tránh để xảy ra nội chiến, không để Afghanistan trở thành sào huyệt của chủ nghĩa khủng bố./.

Chú thích:

[1] Mark N. Katz, 2014, “Lessons of the Soviet Withdrawal from Afghanistan”, Middle East Policy Council, https://mepc.org/commentary/lessons-soviet-withdrawal-afghanistan

[2] Zalmay Khalilzad, 1991, “Soviet-American Cooperation in Afghanistan,” In Mark N. Katz, ed., Soviet-American Conflict Resolution in the Third World (United States Institute of Peace Press, 1991), pp.82-83

[3] Kenvin Liptak, 2021, “Biden defends pulling US out of Afghanistan as Taliban advances: 'We did not go to Afghanistan to nation-build'”, CNN July 8,2021, https://edition.cnn.com/2021/07/08/politics/biden-afghanistan-speech/index.html,

[4] Theo Viện Watson của Đại học Brown (Rhode Island) , cuộc chiến tiêu tốn hơn 2.260 tỷ đô la (1.860 tỷ euro), 2.448 lính Mỹ, 1.444 binh sĩ NATO bị chết; 20.722 người lính bị thương và hàng ngàn người khác trở về nhà với những chấn thương tinh thần vô hình. Hơn 47.000 dân thường, gần 70.000 thành viên của quân đội và cảnh sát Afghanistan thiệt mạng.

[5] John Bowden, 2021, “Blinken pushes back on criticism to Afghanistan withdrawal: 'We achieved the objectives that we set out to achieve”, The Hill, April 18, 2021, https://thehill.com/homenews/sunday-talk-shows/548869-blinken-pushes-back-on-opposition-of-generals-to-afghanistan;

[6] Richard Fontaine and Vance Serchuk, 2021, “How the Afghanistan Withdrawal Costs the U.S. With China”, The Atlantic, June 25,2021, https://www.theatlantic.com/ideas/archive/2021/06/afghanistan-us-withdrawal-china/619286/;

[7] Ashraf Ghani, 2021, Tài liệu đã dẫn.

[8] United Nations, 2001, Resolution 1386 (2001) Adopted Unanimously, https://www.un.org/press/en/2001/sc7248.doc.htm,