Thiếu tướng, GS.TS Nguyễn Hồng Quân Viện Chiến lược Quốc phòng

TÌNH HÌNH AFGHANISTAN SAU KHI MỸ, NATO RÚT QUÂN VÀ QUAN ĐIỂM CỦA VIỆT NAM (Phần I)

Mở đầu

Mỹ và Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO) đã tuyên bố rút 90% lực lượng ra khỏi Afghanistan bắt đầu từ ngày 01/5/2021 sau hơn 20 năm hiện diện tại quốc gia này. Gần như ngay tại thời điểm đó, một làn sóng bạo lực mới đã diễn ra, tình hình an ninh tại Afghanistan trở nên rối ren. Taliban mở rộng tiến công nhiều vùng lãnh thổ, lực lượng Chính phủ Afghanistan tỏ ra khó ngăn chặn được bạo lực, tình hình Afghanistan đứng trước ngã ba đường: Tiến trình hòa bình có thể đưa đến thành lập chính phủ hòa hợp dân tộc; hoặc Taliban thắng thế, kiểm soát toàn bộ lãnh thổ khiến kết cục mới đã được cảnh báo trước trở thành hiện thực và cuối cùng là đất nước có thể rơi vào nội chiến, vòng xoáy bất ổn mới có thể sẽ bắt đầu.

Sau hai mươi năm tiến hành chiến tranh tại Afghanistan, Tổng thống Mỹ quyết định rút quân Mỹ và NATO bắt đầu từ ngày 01/5/2021 và kết thúc quá trình này vào ngày 31/8/2021.

1. Khoảng trống an ninh và quyền lực sau khi Mỹ và NATO rút quân

Phát huy đà tiến công từ sau cuộc bầu cử tổng thống Afghanistan năm 2014, đến ngày 07/7/2021, lực lượng Taliban tuyên bố đã kiểm soát 85% lãnh thổ, với khoảng 250 trong số 370 quận, huyện của Afghanistan, ngày càng siết chặt kiểm soát thủ đô Kabul, có thể tiếp tục giành thắng lợi trên chiến trường.

Trong khi đó, lực lượng của Chính phủ Afghanistan rơi vào tình trạng hỗn loạn, tinh thần bạc nhược, thậm chí một số bỏ chạy sang láng giềng Tajikistan. Lực lượng Chính phủ kiểm soát các thành phố, nhưng không phải là những thành trì kiên cố, khá vất vả để kiềm chế lực lượng Taliban. Dân chúng Afghanistan sẵn sàng chấp nhận Taliban cai trị nếu có được hòa bình. Afghanistan đang rơi vào hỗn loạn. Một số nước đã bắt đầu sơ tán công dân khỏi Afghanistan. Trước tình hình nghiêm trọng của đất nước, Tổng thống Afghanistan Asharf Ghani kêu gọi Taliban nên học các bài học từ Syria, Iraq và Yemen, chấm dứt tấn công bạo lực, ngồi vào đàm phán để cùng thúc đẩy tiến trình hòa bình, hòa giải.

2. Dự báo tình hình Afghanistan trong thời gian tới

Khả năng 1: Taliban và Chính phủ ngồi vào đàm phán, thực hiện hòa giải dân tộc

Từ khi bắt đầu cuộc chiến ở Afghanistan tháng 10/2001, Mỹ cho rằng có thể “đánh nhanh, thắng nhanh”, hất cẳng Taliban và al-Qaeda, nhưng việc xây dựng một nhà nước khó khăn hơn nhiều. Bị gạt sang một bên, Taliban quay về các tổ chức nổi dậy gốc rễ của họ.

Tháng 9/2007, Tổng thống Afghanistan Hamid Karzai đề nghị hòa đàm với Taliban. Nhưng Taliban từ chối, khi đưa ra nguyên tắc: không đàm phán trong khi binh lính nước ngoài chiếm đóng đất nước[1]. Chính quyền Afghanistan đã tổ chức đàm phán bí mật với phó thủ lĩnh của Taliban Abdul Ghani Baradar. Nhưng sau đó, Baradar bị bắt trong một cuộc đột kích chung Mỹ - Pakistan ở thành phố Karachi tháng 2/2010. Mặc dù đầu năm 2009, Chính quyền Obama đã tán thành tăng quân để giành lợi thế, nhưng Chính phủ Afghanistan vẫn muốn đàm phán. Tháng 10/2010, NATO dùng trực thăng hộ tống chỉ huy cấp cao của Taliban là Mullah Akhtar Mohammed Mansour đến Kabul để đàm phán bí mật với Tổng thống Karzai.

Trong khi đó, Mỹ và Taliban tổ chức cuộc gặp nghiêm túc đầu tiên vào năm 2013 ở Doha (Qatar), khiến Tổng thống Afghanistan Hamid Karzai tức giận, vì theo ông Taliban đang nhắm mục tiêu xây dựng chính phủ lưu vong thách thức Chính phủ Afghanistan. Các cuộc đàm phán sau đó đã bị trì hoãn. Các nước Pakistan, Trung Quốc, Nga và Chính phủ Afghanistan đã tổ chức các hội nghị khác nhau để nỗ lực đưa Taliban quay trở lại bàn đàm phán. Nhưng các nỗ lực này liên tiếp thất bại.

Tháng 6/2018, lần đầu tiên, Chính phủ Afghanistan do Tổng thống mới Ghani lãnh đạo và Taliban tuyên bố cùng ngừng bắn 3 ngày trong dịp lễ Eid (lễ Hiến sinh). Tháng 7/2018, các nhà ngoại giao Mỹ bí mật gặp các quan chức Taliban ở Doha. Mỹ tăng cường nỗ lực ngoại giao nhằm kết thúc cuộc chiến tranh, tổ chức 9 vòng đàm phán với Taliban và cả hai bên đã đạt được một thỏa thuận về nguyên tắc vào tháng 9/2019[2]. Tổng thống Afghanistan vẫn không tham gia các cuộc đàm phán về tương lai của đất nước ông. Ngày 29/2/2020, Mỹ và Taliban đã ký thỏa thuận quy định việc rút quân Mỹ vào tháng 5/2021, nhưng bỏ qua Chính phủ Afghanistan nên khiến người Afghanistan lo sợ về việc Taliban sẽ quay lại nắm quyền. Người dân Afghanistan phê phán chính quyền Mỹ coi chính phủ Afghanistan như một phe phái, “không được xem là một nhà nước có chủ quyền,… vội vàng bắt tay hòa bình với Taliban”[3]. Các nhóm thiểu số Afghanistan quan ngại sâu sắc, yêu cầu bảo vệ quyền của phụ nữ, quyền tự do ngôn luận và quyền của dân tộc thiểu số như một phần trong bất kỳ thỏa thuận hòa bình nào với Taliban.

Tiếp sau các cuộc đàm phán nói trên, ngày 07/7/2021, các quan chức chính phủ Afghanistan và các nhà lãnh đạo chính trị của Taliban đã đàm phán tại Tehran (Iran). Trong tuyên bố đưa ra cuối cuộc đàm phán, các quan chức chính phủ Afghanistan và các lãnh đạo chính trị của Taliban đã nhất trí rằng chiến tranh không phải là giải pháp cho cuộc khủng hoảng, tiếp tục nội chiến là rất nguy hiểm, làm tổn hại tình hình Afghanistan; một số vấn đề quan trọng như hòa bình vĩnh viễn, hệ thống Hồi giáo đã được thống nhất và sẽ được kết luận trong cuộc họp sớm nhất. Hai bên coi cuộc họp này là cơ hội để củng cố giải pháp chính trị cho vấn đề Afghanistan, lên án mạnh mẽ các vụ tấn công ở Afghanistan, yêu cầu các thủ phạm phải bị trừng phạt.

Nếu khả năng này trở thành hiện thực, mục tiêu một Afghanistan có chủ quyền, Hồi giáo, dân chủ, thống nhất, trung lập và kết nối[4] sẽ có khả năng được thực thi, phù hợp với mong muốn của cộng đồng quốc tế thể hiện trong Nghị quyết Hội đồng Bảo an Liên Hợp quốc số 2513 (tháng 3/2020) rằng thế giới không muốn sự trở lại của tiểu vương quốc Taliban[5].

Tuy nhiên, để đàm phán thành công, Liên Hợp quốc cần làm trung gian dàn xếp chính trị giữa chính phủ Afghanistan với lực lượng Taliban; thực hiện ngừng bắn toàn diện, có giám sát quốc tế. Các bên liên quan cần thảo luận và quyết định về một chính phủ chuyển tiếp; giữ nguyên chính thể cộng hòa, duy trì trật tự; bầu ban lãnh đạo mới. Trong thời kỳ quá độ này, cần tiếp tục điều hành phát triển kinh tế, giáo dục, cung cấp dịch vụ y tế không bị gián đoạn. Hai bên cần trao trả các tù nhân, hòa nhập các thành viên Taliban vào các cấp chính quyền, quân đội và xã hội cũng như giải quyết hậu quả hai chục năm chiến tranh.

Tiếp đó, sau khi Chính phủ và Taliban đạt được thỏa thuận, cần được người dân Afghanistan công khai xác nhận, trở thành đồng thuận quốc gia, thông qua tổ chức một loya Jirga (Đại hội quốc dân, gồm các nhà lãnh đạo cộng đồng nam và nữ, từ mọi tỉnh trong cả nước), để thông qua thỏa thuận ấy, đồng thời để Taliban có thể tiếp xúc và thể hiện với mọi thành phần dân cư sau 20 năm vắng bóng trên chính trường Afghanistan. Chính phủ mới sắp ra đời phải sửa đổi Hiến pháp Afghanistan năm 2004, đảm bảo tính chất Hồi giáo của nhà nước và các quyền cơ bản của công dân và các quyền khác; tái hòa nhập người tị nạn; tái định cư người ly tán trong nước; đặc biệt phải chú ý hòa giải dân tộc. Afghanistan cần cam kết trung lập vĩnh viễn để ngăn ngừa nguy cơ xung đột khu vực. Cam kết này cần được Đại hội đồng Liên Hợp quốc hoặc Hội đồng Bảo an chính thức hóa[6].

Khả năng 2: Taliban giành thắng lợi và quản lý đất nước

Lực lượng Taliban phát triển thành quy mô ngày càng lớn, lúc đầu chỉ có hơn 10.000 quân, nay đã lên tới 80.000 quân, lại được trang bị và tiếp tế đầy đủ. Afghanistan đang phải đối mặt với nguy cơ nội chiến sau khi lính Mỹ và lực lượng NATO rút hoàn toàn khỏi quốc gia Nam Á này ngày 31/8/2021. Hiện nay, lãnh thổ Afghanistan do quân đội Chính phủ kiểm soát về danh nghĩa. Hoạt động hiệu quả nhất trong số các đơn vị của Chính phủ Afghanistan là các lực lượng tác chiến đặc biệt, phối hợp với các lực lượng Mỹ còn đóng tại đây để giữ ổn định tình hình. Tuy nhiên, ngay cả các lực lượng đặc nhiệm Afghanistan cũng phải rất vất vả mới có thể kiềm chế Taliban khi không có sự trợ giúp của các cố vấn và hỗ trợ từ các cuộc không kích của Mỹ.

Taliban tìm mọi cách khiến nhà nước Afghanistan ngày càng bất ổn. Trong các cuộc tấn công khủng bố, chúng nhằm vào các công chức cấp cao của chính phủ tham dự các lễ nghi tôn giáo, thậm chí các lễ cưới hỏi của người dân. Và cứ mỗi quan chức bị sát hại, lại có hàng chục thường dân bị thiệt mạng đi kèm, nhất là phụ nữ và trẻ em. Họ không phải là mục tiêu ưu tiên của các vụ tấn công, mà đơn giản là các vụ tấn công thường xảy ra tại các địa điểm mà phụ nữ và trẻ em hay lui tới. Giao tranh hiện nay diễn ra trên khắp lãnh thổ Afghanistan, kể cả tại các vùng được coi là an toàn nhất. Taliban chiến đấu như một lực lượng du kích thật sự, với khả năng cơ động rất cao, khiến các đơn vị quân đội, cảnh sát địa phương rất khó định vị.

Tổng thống Mỹ Joe Biden thừa nhận rằng cơ hội để chính phủ hiện tại ở Afghanistan và Taliban thành lập một chính phủ đoàn kết dân tộc là “rất khó xảy ra”, mặc dù tiến trình hòa bình liên Afghanistan đã bắt đầu từ tháng 9/2020 tại Doha (Qatar)[7]. Nếu tình hình vẫn diễn ra như hiện nay, rất ít khả năng các lực lượng Afghanistan bảo đảm được an ninh cho đất nước. Trước khi rút quân, Mỹ bất đắc dĩ phải thuyết phục Taliban tham gia chính phủ Afghanistan, thậm chí tháng 2/2020, Washington đã ký với Taliban một thỏa thuận hứa hẹn rút quân vào ngày 01/5/2021 mà không hề tham vấn với Chính phủ Afghanistan.

Taliban tuyên bố không chấp nhận Hiến pháp Afghanistan năm 2004, không chia sẻ quyền lực với bất kỳ chính phủ dân cử nào. Trong mấy tháng qua, Taliban đã giành được những chiến thắng quan trọng và chiếm lại các vùng lãnh thổ rộng lớn. Điều đó khuyến khích Taliban tiếp tục chiến đấu và tránh thỏa hiệp trên bàn đàm phán. Taliban chắc chắn sẽ thấy không cần phải chia sẻ quyền lực khi họ có thể giành được trên chiến trường bằng vũ lực[8]. Điều mà họ nhắm tới là thiết lập một vương quốc Hồi giáo của người Afghanistan. Một tư lệnh cấp cao của Taliban nói: “Cuộc chiến này không phải nhằm chia sẻ quyền lực. Đây là cuộc chiến vì mục tiêu tôn giáo nhằm thiết lập một chính phủ Hồi giáo và thực thi luật Hồi giáo”[9].

Chú thích

[1] Ezzatullah Mehrdad, 2019, “In Afghanistan, the War Goes On”, The Diplomat, October 01, 2019, https://thediplomat.com/2019/10/in-afghanistan-the-war-goes-on/

[2] Ezzatullah Mehrdad, 2019, Tài liệu đã dẫn;

[3] Ezzatullah Mehrdad, 2019, Tài liệu đã dẫn;

[4] Ashraf Ghani, 2021, “Afghanistan’s Moment of Risk and Opportunity”, Foreign Affairs, May 4, 2021, https://www.foreignaffairs.com/articles/afghanistan/2021-05-04/ashraf-ghani-afghanistan-moment-risk-and-opportunity?utm_medium=newsletters&utm_source=twofa&utm_campaign=Afghanistan%E2%80%99s%20Moment%20of%20Risk%20and%20Opportunity&utm_content=20210507&utm_term=FA%20This%20Week%20-%20112017;

[6] Ashraf Ghani, 2021, Tài liệu đã dẫn.

[5] United Nations Digital Library, 2020, Resolution 2513 (2020)/adopted by the Security Council at its 8742nd meeting, on 10 March 2020, https://digitallibrary.un.org/record/3855892

[7] Jacques Follorou, 2021, « En Afghanistan, les talibans manœuvrent pour encercler Kaboul », Le Monde, le 01 juillet 2021, https://www.lemonde.fr/international/article/2021/07/01/en-afghanistan-les-talibans-man-uvrent-pour-encercler-kaboul_6086498_3210.html;

[8] Carter Malkasian, 2021, “The Taliban Are Ready to Exploit America’s Exit”, Foreign Affairs, April 14, 2021, https://www.foreignaffairs.com/articles/afghanistan/2021-04-14/taliban-are-ready-exploit-americas-exit;

[9] Carter Malkasian, 2021, Tài liệu đã dẫn.