Việt Nam đã và đang trở thành nền kinh tế năng động, có độ mở lớn và ngày càng đóng vai trò quan trọng trong cấu trúc thương mại-đầu tư của Cộng đồng kinh tế khu vực ASEAN.

Năm 1995 đánh dấu bước ngoặt lịch sử khi Việt Nam chính thức trở thành thành viên của Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN). Từ quy mô thương mại vỏn vẹn 3 tỷ USD ngày đầu gia nhập, sau 31 năm, Việt Nam không chỉ nâng tầm giao thương lên gần 30 lần mà còn vươn lên trở thành một động lực tăng trưởng cốt lõi, đóng góp to lớn vào chuỗi cung ứng và sự thịnh vượng chung của toàn khối ASEAN.

Thị trường tiêu thụ lớn, "bệ đỡ" cho sản xuất nội khối

Theo số liệu từ Tổng cục Hải quan, kim ngạch thương mại hai chiều giữa Việt Nam và ASEAN năm 2025 đã đạt xấp xỉ 91 tỷ USD, tăng thêm 7 tỷ USD so với năm 2024 và đã tăng gần 30 lần so với thời điểm mới gia nhập ASEAN. Trong đó, xuất khẩu của Việt Nam sang ASEAN đạt 38,4 tỷ USD (tăng 3,8%), nhưng đáng chú ý hơn cả là kim ngạch nhập khẩu từ ASEAN lên tới 52,5 tỷ USD (tăng 12%).

Đà tăng trưởng này tiếp tục được duy trì mạnh mẽ. Chỉ trong 5 tháng đầu năm 2026, Việt Nam đã xuất khẩu sang thị trường ASEAN 18,5 tỷ USD (tăng 16,9%) và nhập khẩu 27,1 tỷ USD (tăng 21,6%).

Việc Việt Nam nhập siêu từ ASEAN (hơn 14 tỷ USD trong năm 2025) mang một ý nghĩa chiến lược đối với nền kinh tế toàn khối. Trong bối cảnh Việt Nam liên tục xuất siêu ra thế giới, việc gia tăng nhập khẩu từ ASEAN cho thấy Việt Nam đang là một thị trường tiêu thụ khổng lồ, một "bệ đỡ" vững chắc cho hàng hóa của các nước thành viên.

ASEAN hiện là nguồn cung cấp máy móc thiết bị, linh kiện điện tử, phụ tùng và nguyên liệu đầu vào (đặc biệt là xăng dầu) không thể thay thế cho Việt Nam. Hàng hóa trung gian từ Thái Lan, Malaysia, Singapore... được nhập khẩu vào Việt Nam để phục vụ sản xuất, lắp ráp, sau đó xuất khẩu đi toàn cầu. Điều này minh chứng rõ nét: Sự tăng trưởng xuất khẩu của Việt Nam ra thế giới đang trực tiếp kéo theo sự bùng nổ sản xuất và xuất khẩu của các nước ASEAN. Việt Nam đang chia sẻ cơ hội và lợi ích kinh tế, cùng các nước thành viên kiến tạo một chuỗi cung ứng khu vực khép kín và vững mạnh.

Tiến sỹ Lê Quốc Phương, nguyên Phó Giám đốc Trung tâm Thông tin Công nghiệp và Thương mại (Bộ Công Thương) nhận định, nền tảng tạo nên sự phát triển mạnh mẽ chính là quá trình hội nhập kinh tế sâu rộng của Việt Nam.

Sau 31 năm gia nhập ASEAN, khu vực này cũng đã trở thành một trong những thị trường xuất nhập khẩu lớn nhất của Việt Nam. Nếu xét theo quy mô xuất khẩu, ASEAN hiện đứng khoảng thứ tư của Việt Nam, chỉ sau Mỹ, Trung Quốc và Hàn Quốc. Điều đó cho thấy vai trò đặc biệt quan trọng của khu vực đối với tăng trưởng kinh tế và hoạt động thương mại của Việt Nam.

Nhờ các hiệp định như AFTA, ATIGA, RCEP và các FTA ASEAN+, nhiều dòng thuế quan giữa Việt Nam và các nước ASEAN đã giảm xuống mức rất thấp, phổ biến chỉ còn khoảng 0-5%. Đây là yếu tố quan trọng giúp hàng hóa Việt Nam tiếp cận thị trường ASEAN thuận lợi hơn, đồng thời thúc đẩy dòng chảy thương mại nội khối ngày càng sôi động.

"Chính việc tham gia sâu vào các hiệp định thương mại tự do trong khuôn khổ ASEAN đã giúp thương mại giữa Việt Nam và khối phát triển rất mạnh," Tiến sỹ Lê Quốc Phương nhấn mạnh.

Bên cạnh thương mại, Việt Nam còn đóng góp vào sự thịnh vượng chung thông qua dòng vốn đầu tư song hướng. ASEAN hiện là một trong những khu vực rót vốn FDI lớn nhất vào Việt Nam (dẫn đầu là Singapore, Malaysia, Thái Lan). Ở chiều ngược lại, dòng vốn từ các doanh nghiệp Việt Nam cũng đang chảy mạnh sang Lào, Campuchia, Philippines và Indonesia, góp phần phát triển hạ tầng, tạo việc làm và thúc đẩy kinh tế tại các quốc gia anh em.

Hướng tới vai trò trung tâm sản xuất công nghệ cao của khu vực

Sau 31 năm, Việt Nam đã vượt lên khá xa so với nhóm các nước phát triển sau (CLMV) và đang nỗ lực thu hẹp khoảng cách với nhóm ASEAN-6. Tuy nhiên, để đóng góp lớn hơn nữa cho vị thế của ASEAN trên bản đồ kinh tế toàn cầu, Việt Nam đang hướng tới những nấc thang giá trị cao hơn.

Trong giai đoạn tới, đóng góp của Việt Nam đối với thịnh vượng chung ASEAN sẽ không chỉ nằm ở quy mô thương mại, mà còn ở khả năng nâng cấp chuỗi giá trị, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và hình thành các trung tâm sản xuất công nghệ cao.

Theo Phó Giáo sư, Tiến sỹ Nguyễn Thường Lạng, để bứt phá, Việt Nam phải xác định rõ những ngành công nghiệp có khả năng trở thành trung tâm sản xuất và chế tạo của khu vực như: Ôtô điện, bán dẫn, công nghệ năng lượng, thiết bị bay không người lái (drone), thiết bị số và các ngành công nghệ cao khác.

"Sau khi xác định được ngành trọng tâm, cần đầu tư bài bản vào nghiên cứu phát triển, làm chủ công nghệ, xây dựng hệ sinh thái và tổ hợp công nghiệp quy mô lớn. Bên cạnh đó, Việt Nam phải tăng cường kết nối với các tập đoàn đa quốc gia để học hỏi công nghệ, kinh nghiệm quản trị và phương thức tổ chức sản xuất hiện đại," Phó Giáo sư, Tiến sỹ Nguyễn Thường Lạng phân tích.

Từ một thành viên gia nhập sau, Việt Nam đã trở thành nền kinh tế năng động, có độ mở lớn và ngày càng đóng vai trò quan trọng trong cấu trúc thương mại-đầu tư của ASEAN. Việt Nam vừa là thị trường gần 100 triệu dân cho hàng hóa và dịch vụ khu vực, vừa là cứ điểm sản xuất, vừa là điểm đến đầu tư và cũng là nhà đầu tư ngày càng tích cực trong nội khối.

Sự phát triển của Việt Nam vì vậy không tách rời sự phát triển của ASEAN. Ngược lại, tăng trưởng của Việt Nam đang tạo thêm nhu cầu cho hàng hóa ASEAN, mở rộng không gian cho vốn đầu tư ASEAN, góp phần củng cố chuỗi cung ứng khu vực và nâng cao sức cạnh tranh chung của Cộng đồng Kinh tế ASEAN./.

​