Văn Miếu Bắc Ninh là biểu tượng sống động của truyền thống trọng học, trọng nhân tài, nhắc nhở mỗi người không ngừng học tập, rèn luyện, góp sức xây dựng quê hương ngày càng giàu đẹp, văn minh.

Cũng giống Văn miếu-Quốc Tử Giám tại Hà Nội, Văn Miếu Bắc Ninh (nằm trên địa bàn phường Võ Cường, thành phố Bắc Ninh) là nơi tôn thờ, lưu giữ những dấu ấn tiêu biểu về truyền thống khoa bảng, hiếu học của vùng đất Kinh Bắc.

Không chỉ là di tích lịch sử-văn hóa có giá trị đặc biệt, nơi đây còn là địa chỉ giáo dục truyền thống, khơi dậy tinh thần trọng học, trọng nhân tài và khát vọng chinh phục tri thức cho các thế hệ hôm nay.

Biểu tượng truyền thống khoa bảng Kinh Bắc

Văn Miếu Bắc Ninh được khởi dựng từ thời Lê Sơ thuộc địa phận Thị Cầu, trấn Kinh Bắc xưa. Tới năm Quý Tỵ, niên hiệu Thành Thái thứ 5 (1893), Văn miếu được chuyển về núi Phúc Sơn, phường Võ Cường, thành phố Bắc Ninh. Văn miếu là nơi phụng thờ Đức Khổng Tử, các vị tiên hiền, tiên triết; đồng thời đây cũng là nơi vinh danh tên tuổi các nhà khoa bảng của quê hương Bắc Ninh-Kinh Bắc đóng góp nhiều công lao với dân với nước dưới các triều đại phong kiến Việt Nam.

Qua thời gian, Văn Miếu Bắc Ninh được nhiều lần trùng tu, tôn tạo. Đến nay, Văn Miếu được kiến tạo thành một tổng thể kiến trúc hoàn chỉnh gồm: Tam môn, Tiền tế, Hậu đường, Tả vu, Hữu vu, nhà Tạo soạn, xung quanh là không gian sân vườn, cây cối xanh mát, tạo nên một không gian vừa trang nghiêm, cổ kính, là nơi hội tụ linh khí của đạo học Kinh Bắc.

Từ cổng Tam quan nhìn vào, tổng thể kiến trúc Văn Miếu Bắc Ninh hiện lên như một trục đạo học uy nghiêm, vừa khoáng đạt, vừa tĩnh tại, hàm chứa đầy đủ triết lý Nho gia về trật tự-lễ nghi-tôn ti.

Qua tòa tiền tế, Hậu đường là nơi đặt bàn thờ Đức Khổng Tử cùng các bậc tiên hiền, tiên triết của Nho học. Đây chính là không gian linh thiêng bậc nhất trong toàn bộ quần thể di tích. Mỗi người đứng trước ban thờ đều nguyện học hành, tu dưỡng nhân cách để trở thành người hữu dụng cho xã hội và đất nước.

Theo anh Nguyễn Hữu Chiến, Ban Quản lý Di tích thành phố Bắc Ninh điểm nhấn đặc biệt của Văn Miếu Bắc Ninh là 12 tấm bia đá “Kim bảng lưu phương” (Bảng vàng lưu danh), được dựng năm 1889 dưới thời vua Thành Thái, do quan Đốc học Đỗ Trọng Vĩ tổ chức thực hiện. Các tấm bia ghi chép tên tuổi, quê quán, khoa thi, học vị và chức tước của những người đỗ đại khoa vùng Kinh Bắc qua các triều đại. Đây là nguồn tư liệu quý giá, góp phần nghiên cứu lịch sử khoa cử, giáo dục và truyền thống văn hiến của địa phương.

Với những giá trị tiêu biểu, năm 2020, 12 bia đá “Kim bảng lưu phương” được công nhận là Bảo vật quốc gia. Trước đó, năm 1988, Văn Miếu Bắc Ninh được xếp hạng Di tích lịch sử-văn hóa cấp quốc gia.

Anh Nguyễn Hữu Chiến, Ban Quản lý di tích Bắc Ninh cho biết Văn Miếu không chỉ là nơi lưu giữ những giá trị vật thể qua hệ thống kiến trúc, bia đá mà còn là không gian kết tinh truyền thống hiếu học, tôn sư trọng đạo của người Kinh Bắc.

Mỗi tấm bia là một trang sử về những người con ưu tú của quê hương, qua đó nhắc nhở các thế hệ hôm nay về công lao của tiền nhân, đồng thời khơi dậy ý thức học tập, rèn luyện và cống hiến. Việc bảo tồn, phát huy giá trị di tích vì thế không chỉ gìn giữ một công trình lịch sử mà còn góp phần trao truyền những giá trị văn hóa tốt đẹp cho thế hệ mai sau.

Theo các tư liệu lịch sử, trong tổng số gần 3.000 vị đại khoa của cả nước thời phong kiến, vùng đất Bắc Ninh-Kinh Bắc có tới 677 người, chiếm gần 1/4. Đây là con số thể hiện rõ truyền thống trọng học, trọng nhân tài đã được bồi đắp qua nhiều thế kỷ.

Từ vùng đất này đã xuất hiện nhiều danh nhân khoa bảng nổi tiếng như Trạng nguyên khai khoa Lê Văn Thịnh, Lưỡng quốc Trạng nguyên Nguyễn Đăng Đạo cùng nhiều vị Tiến sỹ, Bảng nhãn, Thám hoa. Những tên tuổi ấy không chỉ làm rạng danh quê hương mà còn có nhiều đóng góp trong các lĩnh vực chính trị, ngoại giao, giáo dục, văn hóa và sự nghiệp dựng nước, giữ nước.

Tiếp nối truyền thống rạng rỡ ấy, vùng đất Kinh Bắc còn nổi tiếng với những làng quê khoa bảng, những “địa linh nhân kiệt” đã hun đúc nên cốt cách và khí phách của một miền văn hiến như làng Kim Đôi, phường Vũ Ninh - vùng đất được mệnh danh là “làng Tiến sỹ”. Nơi đây có hai dòng họ khoa bảng lừng danh họ Nguyễn với 18 vị đỗ đại khoa và họ Phạm với 7 vị. Làng Tam Sơn, phường Từ Sơn, vùng đất được ghi nhận với 21 vị đỗ đại khoa; làng Vọng Nguyệt, xã Tam Giang là nơi có 8 vị đỗ đại khoa.

Tiếp nối mạch nguồn hiếu học của quê hương

Nếu những tấm bia đá “Kim bảng lưu phương” lưu danh các bậc tiền nhân thì những thành tích học tập của thế hệ trẻ Bắc Ninh hôm nay là minh chứng, đang tiếp tục viết nên những trang mới cho truyền thống khoa bảng Kinh Bắc. Thế hệ trẻ Bắc Ninh đang từng ngày, từng giờ nỗ lực rèn đức, luyện tài, nuôi dưỡng khát vọng cống hiến, góp sức dựng xây quê hương, đất nước ngày càng phồn vinh, văn minh, hiện đại.

Tại Văn Miếu Bắc Ninh, hình ảnh các đoàn học sinh giỏi, học sinh đạt thành tích cao trong các kỳ thi quốc gia, quốc tế của thành phố Bắc Ninh về dâng hương, tưởng nhớ các bậc tiên hiền đã trở nên quen thuộc. Hoạt động không chỉ mang ý nghĩa tri ân mà còn là dịp để các em tìm hiểu lịch sử, cảm nhận sâu sắc hơn truyền thống hiếu học của quê hương, từ đó nuôi dưỡng ý chí và khát vọng vươn lên bằng tri thức.

Em Nguyễn Hữu Tiến Hưng, cựu học sinh trường Trung học phổ thông Chuyên Bắc Ninh, là một trong những gương mặt tiêu biểu của thế hệ trẻ Kinh Bắc. Với tấm Huy chương Vàng tại Kỳ thi Olympic Hóa học quốc tế năm 2024, đồng thời là thí sinh có số điểm cao nhất đoàn Việt Nam, Tiến Hưng đã góp phần đưa thành tích của đội tuyển Hóa học quốc gia Việt Nam vươn cao trên trường quốc tế. Thành tích ấy là kết quả của quá trình học tập nghiêm túc, niềm đam mê khoa học và nghị lực bền bỉ trên hành trình chinh phục tri thức.

Chia sẻ về những năm tháng học tập dưới mái trường Trung học phổ thông Chuyên Bắc Ninh, Tiến Hưng cho biết trước mỗi kỳ thi quan trọng, nhà trường và đoàn học sinh thường tổ chức đến Văn Miếu Bắc Ninh dâng hương, tưởng nhớ các bậc khoa bảng, tiền nhân có công với quê hương. Những chuyến đi mang lại cho em nhiều cảm xúc đặc biệt, giúp em hiểu hơn về truyền thống hiếu học của vùng đất mình sinh ra và lớn lên. Đứng trước những tấm bia ghi danh các bậc đại khoa, em càng ý thức rõ hơn trách nhiệm của thế hệ trẻ trong việc tiếp nối truyền thống, nỗ lực học tập, rèn luyện để đạt được những thành tích tốt, đóng góp cho quê hương, đất nước.

Ngày nay, Văn Miếu Bắc Ninh không chỉ là điểm đến tham quan, tìm hiểu lịch sử mà còn là địa chỉ giáo dục truyền thống của nhiều cơ quan, trường học, dòng họ và các tổ chức đoàn thể. Các hoạt động dâng hương, báo công, trao thưởng khuyến học được tổ chức tại di tích góp phần kết nối quá khứ với hiện tại, khơi dậy niềm tự hào về quê hương và ý thức trách nhiệm của thế hệ trẻ.

Ông Nguyễn Văn Luyện, Phó Giám đốc Ban Quản lý di tích thành phố Bắc Ninh cho biết nhằm bảo tồn và phát huy giá trị Văn Miếu Bắc Ninh, Ban Quản lý di tích cử một tổ công tác thường xuyên túc trực tại Văn Miếu để phục vụ du khách đến tham quan, tìm hiểu. Nhờ vậy, không gian cảnh quan, vệ sinh môi trường trong khuôn viên di tích được trông nom, chăm sóc hằng ngày.

Đặc biệt, Bắc Ninh đang từng bước phát huy không gian Văn Miếu gắn với các hoạt động văn hóa, giáo dục và du lịch. Năm 2025, cùng với việc khánh thành công trình Đền thờ Bác Hồ và dự án Đầu tư xây dựng hạ tầng kỹ thuật và các công trình phụ trợ công viên Văn Miếu (Công viên Văn Miếu), góp phần mở rộng không gian văn hóa, tạo điểm nhấn cảnh quan và tăng sức hấp dẫn đối với nhân dân, du khách.

Nơi đây trở thành “địa chỉ đỏ” giáo dục truyền thống hiếu học, yêu nước, cách mạng, góp phần khơi dậy niềm tự hào, tạo động lực để các thế hệ người dân Bắc Ninh học tập, lao động, đóng góp xây dựng quê hương.

Có thể nói, từ những tên tuổi được khắc ghi trên bia đá đến những học sinh đạt thành tích cao trên đấu trường tri thức quốc tế, mạch nguồn hiếu học của vùng đất Kinh Bắc vẫn đang được tiếp nối qua từng thế hệ. Văn Miếu Bắc Ninh vì thế không chỉ là nơi lưu giữ quá khứ mà còn là biểu tượng sống động của truyền thống trọng học, trọng nhân tài, nhắc nhở mỗi người hôm nay không ngừng học tập, rèn luyện, góp sức xây dựng quê hương ngày càng giàu đẹp, văn minh./.