Bản ghi nhớ Islamabad có lẽ vẫn còn quá mong manh, nhưng nếu được xem là một cơ chế ngăn chặn leo thang và tạo thêm không gian cho ngoại giao, văn bản này đã đạt được mục tiêu quan trọng đầu tiên.

Tổng thống Mỹ Donald Trump và Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian đã ký điện tử Bản ghi nhớ Islamabad, chính thức chấm dứt giai đoạn đối đầu quân sự kéo dài hơn ba tháng giữa hai nước.

Thỏa thuận được ký sớm hơn hai ngày so với kế hoạch ban đầu, mở đường cho vòng đàm phán 60 ngày nhằm hướng tới một thỏa thuận toàn diện về chương trình hạt nhân Iran và các vấn đề an ninh khu vực.

Vậy là sau gần nửa thế kỷ đối đầu, việc Washington và Tehran đạt được một văn bản chung đã thu hút sự quan tâm đặc biệt của dư luận quốc tế. Tuy nhiên, câu hỏi lớn hiện nay không chỉ là thỏa thuận này mang lại những thay đổi gì trước mắt, mà còn là liệu nó có thể tồn tại lâu dài hay không?

Điểm khác biệt đáng chú ý của Bản ghi nhớ Islamabad là phạm vi rộng hơn đáng kể so với các khuôn khổ đàm phán trước đây. Nếu các vòng thương lượng trong quá khứ chủ yếu xoay quanh chương trình hạt nhân Iran, thì lần này hai bên đồng thời đề cập tới các vấn đề an ninh, kinh tế và ổn định khu vực.

Theo nội dung được công bố, Mỹ cam kết từng bước dỡ bỏ phong tỏa hải quân đối với Iran, tạo điều kiện cho hoạt động xuất khẩu dầu mỏ và mở đường cho việc giải phóng các tài sản bị phong tỏa. Washington cũng cam kết phối hợp với các đối tác khu vực xây dựng kế hoạch phục hồi kinh tế Iran với quy mô tối thiểu 300 tỷ USD.

Đổi lại, Tehran tái khẳng định không phát triển vũ khí hạt nhân, chấp nhận để Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA) giám sát việc xử lý lượng uranium đã làm giàu và tiếp tục tham gia các cuộc đàm phán tiếp theo.

Đáng chú ý, hai bên dự kiến hướng tới một thỏa thuận cuối cùng được bảo đảm bằng nghị quyết mang tính ràng buộc của Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc. Đây được xem là nỗ lực nhằm tránh lặp lại kịch bản của thỏa thuận hạt nhân năm 2015, vốn đổ vỡ sau khi Mỹ đơn phương rút lui.

Nếu chỉ nhìn vào các điều khoản liên quan đến dầu mỏ, trừng phạt hay chương trình hạt nhân, người ta có thể bỏ qua ý nghĩa lớn hơn của văn bản này. Điều đáng chú ý là Washington và Tehran đang cố gắng xây dựng một khuôn khổ đủ rộng để xử lý đồng thời nhiều hồ sơ từng bị tách rời trong các vòng thương lượng trước đây. Chính điều đó khiến thỏa thuận Islamabad trở thành một bước đi đáng chú ý hơn so với nhiều nỗ lực hòa giải trước đây.

Phản ứng quốc tế nhìn chung mang màu sắc tích cực nhưng thận trọng. Nhận định về diễn biến mới, ông Ahmed Kandil, Trưởng đơn vị Quan hệ quốc tế và Chương trình năng lượng thuộc Trung tâm Nghiên cứu Chính trị và Chiến lược Al-Ahram của Ai Cập, cho rằng cuộc khủng hoảng vừa qua cho thấy không bên nào có thể đạt được mục tiêu chính trị lâu dài chỉ bằng sức mạnh quân sự.

Theo ông, việc Washington và Tehran quay trở lại bàn đàm phán phản ánh một thực tế ngày càng rõ nét tại Trung Đông, trong đó ổn định và phát triển kinh tế đang dần thay thế các chiến lược đối đầu kéo dài.

Từ góc nhìn khu vực, nhiều quốc gia Arab Vùng Vịnh cũng hoan nghênh việc hạ nhiệt căng thẳng.

Phát biểu tại Vienna (Áo), Ngoại trưởng Saudi Arabia Faisal bin Farhan mô tả bản ghi nhớ là một bước đi "cực kỳ quan trọng," song nhấn mạnh rằng thành công lâu dài của tiến trình này sẽ phụ thuộc vào các cơ chế kiểm chứng đáng tin cậy, đặc biệt liên quan tới chương trình hạt nhân Iran.

Trung Quốc cũng bày tỏ sự ủng hộ. Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Trung Quốc Lâm Kiếm hoan nghênh việc Mỹ và Iran ký kết Bản ghi nhớ Islamabad, đồng thời kêu gọi các bên tiếp tục thu hẹp bất đồng và thúc đẩy đối thoại trong giai đoạn tiếp theo.

Trong khi đó, Tổng Giám đốc IAEA Rafael Grossi đánh giá việc ký kết văn bản là tín hiệu tích cực đối với các nỗ lực ngoại giao liên quan tới hồ sơ hạt nhân Iran. Tuy nhiên, ông lưu ý rằng vẫn còn nhiều vấn đề kỹ thuật cần được giải quyết, đặc biệt liên quan đến cơ chế giám sát và xử lý các vấn đề hạt nhân.

Tuy nhiên, những phản ứng tích cực đó không đồng nghĩa với việc mọi nghi ngại đã được xóa bỏ.

Tại Israel, nhiều quan chức và chuyên gia an ninh tiếp tục bày tỏ lo ngại rằng bản ghi nhớ chưa giải quyết được những vấn đề mà Tel Aviv coi là cốt lõi, bao gồm chương trình tên lửa, ảnh hưởng khu vực của Iran cũng như tương lai của các lực lượng đồng minh thân Tehran.

Những lo ngại này không phải không có cơ sở. Ngay sau khi thỏa thuận được ký kết, người phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran Esmaeil Baqaei khẳng định chương trình tên lửa của nước này sẽ không nằm trong bất kỳ cuộc đàm phán nào với Mỹ. Điều đó cho thấy dù nguy cơ xung đột trực tiếp đã giảm xuống, nhiều khác biệt chiến lược quan trọng giữa các bên vẫn còn nguyên vẹn.

Chính vì vậy, câu hỏi quan trọng nhất hiện nay là liệu Bản ghi nhớ Islamabad có thể tồn tại lâu dài hay không. So với thời điểm ký kết thỏa thuận hạt nhân năm 2015, văn bản lần này có một số điều kiện thuận lợi hơn. Sau nhiều tháng căng thẳng quân sự, cả Mỹ và Iran đều có động lực tránh một cuộc đối đầu mới với những chi phí khó lường.

Các quốc gia Arab Vùng Vịnh cũng ngày càng ưu tiên ổn định để phục vụ các chương trình phát triển kinh tế và thu hút đầu tư. Thị trường năng lượng toàn cầu cũng có lợi ích rõ ràng trong việc duy trì an ninh hàng hải tại eo biển Hormuz.

Tuy nhiên, những yếu tố có thể làm suy yếu thỏa thuận vẫn hiện hữu. Các vấn đề liên quan tới chương trình tên lửa của Iran, vai trò của các lực lượng đồng minh thân Tehran trong khu vực hay những tính toán an ninh của Israel đều chưa được giải quyết. Bên cạnh đó, tiến trình đàm phán trong 60 ngày tới sẽ phải xử lý nhiều vấn đề phức tạp hơn so với những cam kết mang tính nguyên tắc hiện nay.

Theo nhà nghiên cứu Ahmed Eleiba thuộc Trung tâm Nghiên cứu Chính trị và Chiến lược Al-Ahram, thách thức lớn nhất hiện nay không phải là thiết kế một cấu trúc an ninh mới cho Trung Đông, mà là làm thế nào để đưa khu vực thoát khỏi vòng xoáy bất ổn và xung đột kéo dài nhiều thập niên.

Từ góc độ đó, giá trị lớn nhất của bản ghi nhớ Islamabad có thể không nằm ở các điều khoản cụ thể, mà ở việc tạo ra cơ hội để các bên từng bước chuyển từ đối đầu sang quản lý cạnh tranh và giảm leo thang.

Nếu được nhìn nhận như một thỏa thuận hòa bình toàn diện, Bản ghi nhớ Islamabad có lẽ vẫn còn quá mong manh. Nhưng nếu được xem là một cơ chế ngăn chặn leo thang và tạo thêm không gian cho ngoại giao, văn bản này đã đạt được mục tiêu quan trọng đầu tiên.

Tương lai của nó sẽ phụ thuộc vào việc liệu Washington và Tehran có thể biến những cam kết ban đầu thành một khuôn khổ hợp tác bền vững hơn trong những tháng tới hay không./.

​

​