Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sỹ là một cuộc chạy đua với thời gian, khi nhân chứng ngày một ít đi và dấu tích chiến tranh tiếp tục phai mờ.

Hơn nửa thế kỷ sau chiến tranh, trên vùng đất Quảng Trị vẫn còn những người lính chưa được tìm thấy, những phần mộ chưa xác định được danh tính và những gia đình vẫn chờ một cuộc trở về.

Từ ngày 15/3/2026 đến 27/7/2027, cùng với cả nước, Quảng Trị triển khai Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sỹ. Đó cũng là một cuộc chạy đua với thời gian, khi nhân chứng ngày một ít đi và dấu tích chiến tranh tiếp tục phai mờ.

Hơn nửa thế kỷ đã qua, O Thu vẫn nhớ những người lính xuống dòng Thạch Hãn nhưng không bao giờ tới được bờ bên kia. Có người trúng bom, pháo giữa dòng, có người bị nước cuốn đi mà trong điều kiện chiến sự lúc đó không thể thu hồi thi thể. Năm nay, O Thu 72 tuổi. Ký ức vẫn còn, nhưng dấu tích của những người đã mất thì ngày một xa hơn.

Những chuyến đò của mùa hè năm 1972

Sau cuộc tiến công chiến lược năm 1972, Quảng Trị trở thành tỉnh đầu tiên ở miền Nam được giải phóng hoàn toàn. Trong lúc Hội nghị Paris đang bước vào giai đoạn quyết định, cuộc phản kích từ ngày 28/6/1972 nhằm tái chiếm thị xã và Thành cổ vì thế không chỉ mang ý nghĩa quân sự mà còn nhằm đảo ngược tình thế chiến trường, tạo lợi thế trên bàn đàm phán.

Với Quân giải phóng, giữ Thành cổ không chỉ là giữ một tòa thành, mà là giữ trọng điểm của thị xã và vùng giải phóng vừa giành được, kéo lực lượng phản kích vào một cuộc chiến dài ngày. Mỗi ngày Thành cổ chưa bị tái chiếm cũng đồng nghĩa mục tiêu nhanh chóng giành lại Quảng Trị chưa đạt được; diễn biến chiến trường vì thế tác động trực tiếp tới cuộc đấu tranh ngoại giao tại Paris.

Trong cuộc giằng co ấy, Thạch Hãn trở thành tuyến nối phía sau với chiến trường. Từ bờ Bắc, quân bổ sung, vũ khí, đạn dược, lương thực vượt sông; chiều ngược lại là thương binh. Phương tiện thiếu thốn, lại nằm trong tầm đánh phá, có thời điểm đò không chở hết, nhiều chiến sỹ phải tự bơi qua sông. Giữa những chuyến vượt sông ấy có chiếc đò của ông Nguyễn Con và cô con dâu Nguyễn Thị Thu - O Thu.

Có người đã sang được bờ.
Có người không bao giờ tới.
Và có những người sang được bờ nhưng không trở lại.

Dường như cuộc đời O Thu được định sẵn để gắn bó và trở thành chứng nhân của dòng sông Thạch Hãn. Ở tuổi 72, bà vẫn sống cùng gia đình bên dòng sông năm nào, chỉ dịch về phía thượng nguồn một quãng, tại làng Giang Hến, xã Triệu Phong, tỉnh Quảng Trị.

Hơn nửa thế kỷ trôi qua, bờ bãi đã đổi khác, những bến cũ không còn nguyên vẹn, nhưng bà vẫn nhớ hướng những chuyến đò từng đi, nhớ những người lính xuống bến, những người không thể sang tới bờ bên kia và cả những người đã qua sông rồi không còn trở lại.

Năm 1972, Nguyễn Thị Thu mới 18 tuổi, sống bằng nghề cào hến trên sông, đã tham gia du kích. Bố chồng tương lai của bà, ông Nguyễn Con, 57 tuổi, làm nghề chèo đò trên sông Thạch Hãn. Khi chiến sự ngày càng ác liệt, lực lượng, vũ khí và lương thực liên tục phải vượt sông vào chiến trường thị xã và Thành cổ, O Thu đã vận động ông Con dùng chính chiếc đò mưu sinh của gia đình tham gia đưa bộ đội vượt sông.

Chiến tranh khi ấy không chỉ ở ngoài dòng Thạch Hãn mà đã đi thẳng vào chính gia đình O Thu. Bà vừa được gia đình ông Nguyễn Con dạm hỏi cho con trai là Nguyễn Cần thì người chồng tương lai bị quân đội Việt Nam Cộng hòa bắt quân dịch, đưa vào Đà Nẵng. Trong khi Nguyễn Cần khoác áo lính ở một phía của cuộc chiến, cô gái đã được gia đình coi như con dâu lại cùng cha chồng chèo đò đưa những người lính Quân giải phóng sang bờ bên kia.

Trong 81 ngày đêm chiến đấu bảo vệ Thành cổ và thị xã Quảng Trị, những chuyến đò vẫn qua lại Thạch Hãn giữa các đợt đánh phá. O Thu nhớ có thời điểm bộ đội tập trung sang sông quá đông, đò không chở hết; những người biết bơi phải tự xuống nước, mang theo súng, đạn, tư trang vượt sang bờ bên kia.

Đó là những cuộc vượt sông diễn ra ngay trong tầm hỏa lực. Máy bay đánh phá, pháo từ nhiều hướng trút xuống, tiếng súng máy xen trong những đợt pháo kích. Thành cổ và thị xã Quảng Trị bị bom đạn cày xới, còn Thạch Hãn - con đường đưa người và vật chất vào chiến trường - cũng trở thành một nơi đặc biệt nguy hiểm. Giữa dòng nước rộng, người trên đò hay những người đang bơi gần như không có gì che chắn.

Trong hoàn cảnh chiến sự khốc liệt, không phải trường hợp nào, những người còn sống cũng có thể đưa được thi thể vào bờ. "Ban ngày thì máy bay B52 rải thảm; đêm thì pháo kích, bom đạn cày xới. Có những chiến sĩ đã hy sinh ngay trên sông. Lúc đó không thể gom hết được," O Thu nhớ lại.

Sau mỗi trận đánh, dòng người qua sông vẫn tiếp tục. Những chuyến đò lại rời bến. Người sống phải đi tiếp vào trận địa, thương binh phải được đưa ra, trong khi những người đã mất giữa dòng có người theo nước trôi đi. Chiến tranh không để cô gái 18 tuổi biết tên họ, quê họ ở đâu, thuộc đơn vị nào. Điều còn ở lại trong ký ức O Thu sau 54 năm chỉ là hình ảnh những người lính đã xuống dòng Thạch Hãn và không trở lại.

Những hình ảnh đó vẫn in hằn trong ký ức bà suốt hơn nửa thế kỷ.

Chưa thể tìm các anh "dưới lòng" Thạch Hãn

Chính ký ức của O Thu khiến câu chuyện về Thạch Hãn hôm nay không chỉ dừng lại ở tưởng niệm. Hơn nửa thế kỷ sau, với những người đã hy sinh giữa dòng nước, thi thể không thể thu hồi trong chiến tranh, câu hỏi đặt ra là còn có thể tìm họ ở đâu. Nơi nhân chứng nhìn thấy một người lần cuối không đồng nghĩa với nơi hài cốt nằm lại; trong khi Thạch Hãn đã trải qua hàng chục mùa mưa lũ, bồi xói và biến đổi lòng sông.

Ngay trên đất liền, cuộc tìm kiếm cũng ngày càng khó khăn. Bà Nguyễn Thị Trang, Giám đốc Ban quản lý Di tích Thành cổ Quảng Trị, day dứt: "Cuộc chiến 81 ngày đêm Thành cổ Quảng Trị vẫn không ai biết có bao nhiêu người đã hy sinh, không ai biết bao nhiêu người đã nằm lại". Thực tế, hơn nửa thế kỷ sau chiến tranh, hài cốt liệt sỹ vẫn tiếp tục được phát hiện ở nhiều khu vực Thành cổ và các nơi khác dọc bờ sông, trong khu dân cư.

Thiếu tướng Trần Minh Thanh, nguyên Chủ nhiệm Chính trị Quân khu 4, từng trực tiếp tham gia công tác tìm kiếm liệt sỹ tại Quảng Trị cho rằng, đó là khó khăn chung của những chiến trường cũ. Sau nhiều thập kỷ, nơi từng diễn ra chiến sự có thể đã thành ruộng đồng, khu dân cư; dấu mốc biến mất, trong khi lời kể của các nhân chứng đôi khi khác nhau do vị trí và thời điểm chứng kiến khác nhau. Muốn biến ký ức thành một địa điểm tìm kiếm phải đối chiếu nhân chứng với lịch sử đơn vị, hồ sơ, tài liệu và thực địa. Chưa kể, với những người hy sinh mà không một ai nhận biết vị trí hoặc ở trên sông.

Trung tá Nguyễn Trung Thành, Tổ trưởng, Đội tìm kiếm quy tập hài cốt liệt sỹ số 2, Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Quảng trị kể rằng: "Thời gian không chỉ xóa dần dấu mốc địa hình mà còn làm mất chính những dấu tích vật chất cần tìm. Những mộ tập thể khi chôn cất có tăng, bạt hoặc tôn che phủ, trong một số trường hợp vẫn còn giữ được một phần hài cốt. Nhưng với những mộ lẻ, nơi bị bom đạn cày xới, vùi lấp rồi trải qua mấy chục mùa mưa bão, xương cốt có thể vỡ vụn, xáo trộn và hòa lẫn vào bùn đất đến mức rất khó nhận biết."

Nếu trên bờ đã khó như vậy, dưới lòng Thạch Hãn bài toán còn phức tạp hơn. Trung tá Nguyễn Trung Thành ánh mắt ngấn lệ, nhìn xa xăm, nói: "Đến nay lực lượng của đơn vị chưa thực hiện tìm kiếm hài cốt dưới lòng sông. Nhân chứng như O Thu vẫn có thể chỉ về nơi từng nhìn thấy người lính hy sinh, nhưng sau 54 năm, dòng chảy, bồi xói và địa hình đáy sông đã biến đổi. Khoảng nước trong ký ức của một người vì thế chưa thể trở thành một tọa độ đủ căn cứ để tổ chức tìm kiếm."

Đó cũng là lý do Chiến dịch 500 ngày đêm được triển khai trong một khoảng thời gian cụ thể, với yêu cầu đẩy nhanh việc tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sỹ. Những người thực hiện chiến dịch gọi đây không chỉ là nhiệm vụ chính trị mà còn là "mệnh lệnh từ trái tim", bởi phía sau mỗi trường hợp chưa được tìm thấy là sự mong đợi đã kéo dài hàng chục năm của thân nhân liệt sỹ./.

Bài 2: Ký ức dẫn đường

​