Trong bối cảnh quy mô kim ngạch xuất nhập khẩu đang ngày càng tăng, nhập khẩu cần được chuyển hóa thành năng lực công nghệ, năng lực cung ứng, sản phẩm mới và giá trị gia tăng trong nước.

Hoạt động xuất nhập khẩu của Việt Nam tiếp tục ghi nhận đà tăng trưởng mạnh mẽ trong 9 tháng năm 2026, phản ánh sức bật của nền kinh tế trong tiến trình hội nhập sâu rộng. Tuy nhiên, đằng sau quy mô kim ngạch ngày càng lớn là một yêu cầu cấp thiết, đó là cần phải nâng cao chất lượng tăng trưởng.

Cán cân thương mại đang nghiêng về trạng thái nhập siêu đòi hỏi nhập khẩu không chỉ để đáp ứng nhu cầu gia công trước mắt, mà phải được chuyển hóa thực chất thành năng lực công nghệ, năng lực cung ứng và gia tăng giá trị nội địa.

Nhập khẩu tăng mạnh, chủ yếu phục vụ sản xuất

Theo số liệu từ Bộ Công Thương, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu hàng hóa của Việt Nam trong 9 tháng năm 2026 đã đạt một cột mốc ấn tượng với hơn 888 tỷ USD, tăng 30,4% so với cùng kỳ năm trước. Trong đó, xuất khẩu đạt hơn 434 tỷ USD (tăng 24,5%) và nhập khẩu đạt hơn 453 tỷ USD (tăng 36,7%).

Nhìn vào những con số này, cán cân thương mại đang nghiêng về trạng thái nhập siêu. Tuy nhiên, các chuyên gia và nhà quản lý kinh tế cho rằng, hoạt động xuất nhập khẩu cần được nhìn nhận một cách đa chiều, đặt trong tổng thể chuỗi sản xuất, đầu tư và thương mại toàn cầu. Cán cân thương mại là một chỉ báo vĩ mô quan trọng, song nó chưa đủ để phản ánh toàn diện chất lượng tăng trưởng nếu chúng ta không phân tích sâu vào cơ cấu hàng hóa, mục đích nhập khẩu và khả năng hấp thụ nguồn lực đầu vào của nền kinh tế.

Bà Trịnh Thị Thu Hiền, Phó Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương) cho biết điểm sáng lớn nhất trong bức tranh thương mại là cơ cấu hàng hóa. Ở chiều xuất khẩu, Việt Nam tiếp tục chuyển dịch tích cực theo hướng tăng tỷ trọng các sản phẩm công nghiệp chế biến, chế tạo. Ở chiều nhập khẩu, nhóm hàng tư liệu sản xuất đạt 426,92 tỷ USD, chiếm tới 94,1% tổng kim ngạch.

Một trong những nguyên nhân đáng chú ý khiến nhập khẩu tăng cao nằm ở nhóm hàng điện tử, máy tính, linh kiện và thiết bị. Bà Trịnh Thị Thu Hiền chỉ ra nhiều yếu tố đan xen tác động trực tiếp đến trị giá nhập khẩu của nhóm hàng này.

Trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo phát triển nhanh, giá một số vi mạch, chip và SSD có thể tăng từ 300-500%. Ngay cả khi số lượng linh kiện nhập khẩu không tăng, trị giá nhập khẩu vẫn tăng mạnh. Thực tế tại một số doanh nghiệp thuộc hệ thống Samsung cho thấy dù vẫn xuất siêu, mức xuất siêu đã giảm so với cùng kỳ do giá nguyên liệu đầu vào leo thang.

Bên cạnh đó, nhiều doanh nghiệp chủ động tăng dự trữ nguyên liệu để bảo đảm sản xuất trong tương lai, đặc biệt trong bối cảnh chuỗi cung ứng toàn cầu còn nhiều bất ổn. "Có những doanh nghiệp hiện nay đã có dự trữ tồn kho đến tháng 3/2027. Vòng đời dự trữ tồn kho trước kia thông thường là 6 tuần thì nay có trường hợp đã được nâng lên thành 12 tuần," bà Hiền dẫn chứng. Tại một số doanh nghiệp, giá trị tồn kho từ mức khoảng 100 triệu USD đã tăng lên tới 700 triệu USD, kéo theo kim ngạch nhập khẩu của toàn ngành tăng đáng kể.

Ngoài ra, làn sóng mở rộng sản xuất của các tập đoàn đa quốc gia tại Việt Nam cũng tác động lớn tới nhập khẩu. Samsung Thái Nguyên mở rộng với quy mô tăng thêm 1,8 tỷ USD; Intel chuyển hoạt động sản xuất từ Costa Rica sang Việt Nam; BYD tại Phú Thọ mở rộng công suất nhà máy. Quá trình tạo lập tài sản cố định tất yếu kéo theo nhu cầu nhập khẩu đầu vào lớn trong ngắn hạn, nhưng về dài hạn lại là nguồn lực quan trọng cho các chu kỳ sản xuất và xuất khẩu tiếp theo.

Từ góc độ vĩ mô, ông Phan Đức Hiếu, Đại biểu Quốc hội, Ủy viên Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội cho rằng diễn biến xuất nhập khẩu cần được đặt trong tổng thể mô hình tăng trưởng, gắn với hội nhập, thu hút đầu tư và yêu cầu gia tăng giá trị trong nước. Nhập khẩu tăng không nên chỉ được nhìn như sức ép lên cán cân thương mại, mà cần phân tích dòng nhập khẩu đó phục vụ tiêu dùng hay sản xuất, gia công ngắn hạn hay tạo lập năng lực sản xuất mới.

Chuyên gia kinh tế, Tiến sỹ Nguyễn Minh Phong cũng đồng quan điểm: "Gần 95% hàng hóa chúng ta nhập khẩu là máy móc, thiết bị và nguyên vật liệu đầu vào cho sản xuất. Do đó, việc nhập siêu cho thấy hoạt động sản xuất, kinh doanh đang tốt lên và nhập siêu hiện nay không nặng về hàng hóa tiêu dùng. Đó là hai lý do chúng tôi cho rằng cần phải nhìn nhận lại con số nhập siêu của Việt Nam."

Tuy nhiên, ông Phong cũng thẳng thắn chỉ ra mặt trái: "Đây cũng là một cảnh báo cho thấy chúng ta vẫn phải chi khá nhiều ngoại tệ cho nhập khẩu, trong khi khả năng nội địa hóa và giữ lại phần giá trị gia tăng trong nước trong quá trình xuất khẩu vẫn chưa cao."

Hướng tới mục tiêu cân bằng và bền vững

Điều quan trọng không chỉ là quy mô nhập khẩu tăng hay giảm, mà là nguồn lực nhập khẩu được hấp thụ và chuyển hóa như thế nào thành năng lực sản xuất và giá trị gia tăng cho nền kinh tế.

Theo ông Phan Đức Hiếu, doanh nghiệp Việt Nam cần kết nối sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu, tăng khả năng cung cấp nguyên vật liệu trong nước cho các doanh nghiệp sản xuất, xuất khẩu. "Xuất khẩu hay nhập khẩu không chỉ là mở rộng thị trường mà trước hết phải dựa trên năng lực sản xuất ra những sản phẩm thực sự có chất lượng và sức cạnh tranh. Vì vậy, các chương trình nâng cao năng lực sản xuất cần được coi là giải pháp căn bản," ông Hiếu nhấn mạnh.

Về giải pháp cải thiện cán cân thương mại, bà Trịnh Thị Thu Hiền cho biết thực hiện các Thông báo kết luận số 443/TB-VPCP và 481/TB-VPCP, Bộ Công Thương đang triển khai đồng bộ các nhóm giải pháp: Tập trung vào cơ chế, chính sách; phát triển thị trường; hỗ trợ và đồng hành cùng doanh nghiệp. Về dài hạn, trọng tâm là nâng cao năng lực của doanh nghiệp Việt Nam và gia tăng giá trị của sản phẩm được sản xuất trong nước.

Bên cạnh đó, việc đa dạng hóa thị trường nhập khẩu để giảm phụ thuộc vào một số nguồn cung cũng được xác định là hướng đi cần thiết, vừa cải thiện cán cân thương mại song phương, vừa tăng khả năng chống chịu của chuỗi cung ứng quốc gia.

Về triển vọng những tháng cuối năm, bà Hiền cho biết ngay từ đầu năm, Nghị quyết 01 đã đặt mục tiêu tăng trưởng xuất khẩu từ 15-16%. Với đà tăng trưởng hiện tại và các yếu tố hỗ trợ từ thị trường quốc tế, có cơ sở để kỳ vọng cán cân thương mại sẽ được cải thiện trong quý cuối năm.

"Với con số tổng kim ngạch xuất nhập khẩu 9 tháng là 888 tỷ USD, chúng ta có căn cứ để nhìn nhận và kỳ vọng rằng con số nhập siêu trong những tháng cuối năm và tổng cả năm 2026 có thể giảm xuống dưới 10 tỷ USD," bà Trịnh Thị Thu Hiền cho hay./.