Bệnh lở mồm long móng là bệnh truyền nhiễm xuyên biên giới, xuyên châu lục, có thể gây ảnh hưởng nghiêm trọng tới sản xuất chăn nuôi, sinh kế của người chăn nuôi và an ninh lương thực.

Trước nguy cơ virus lở mồm long móng serotype SAT1 lan nhanh và xâm nhập vào khu vực Đông Nam Á, mới đây, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã có báo cáo gửi Thủ tướng Chính phủ và Phó Thủ tướng Chính, đồng thời đề xuất cho phép nhập khẩu vaccine chưa có trong danh mục lưu hành nhằm chủ động phòng dịch, bảo vệ ngành chăn nuôi và an ninh lương thực.

Virus SAT1 lan nhanh, nguy cơ xâm nhập rất cao

Thông tin từ Bộ Nông nghiệp và Môi trường chiều 6/5 cho biết, bệnh lở mồm long móng là bệnh truyền nhiễm xuyên biên giới, xuyên châu lục gây ra bởi loài virus thuộc họ Picornaviridae, giống Aphthovirus, lây lan nhanh trên các loài gia súc móng guốc chẵn, ảnh hưởng nghiêm trọng tới sản xuất chăn nuôi, sinh kế của người chăn nuôi và an ninh lương thực. Virus lở mồm long móng hiện có 7 serotype gồm: A, O, C, Asia1, SAT1, SAT2 và SAT3.

Tại Việt Nam, nhiều năm qua chỉ ghi nhận các serotype O, A và Asia1 lưu hành; chưa ghi nhận serotype SAT1. Virus lở mồm long móng serotype SAT1 trước đây chủ yếu lưu hành tại khu vực châu Phi, song từ năm 2025 đến nay đã lan nhanh ra ngoài khu vực châu Phi và xuất hiện tại nhiều nước Trung Đông, Tây Á. Đầu tháng 4/2026, Trung Quốc lần đầu tiên công bố xuất hiện ổ dịch lở mồm long móng serotype SAT1 trên đàn bò tại hai tỉnh Cam Túc và Tân Cương, cho thấy chủng virus này đã tiến sát khu vực Đông Nam Á.

Theo báo cáo, sự dịch chuyển nhanh chóng của virus lở mồm long móng serotype SAT1 phản ánh khả năng thích ứng, lây lan mạnh và làm gia tăng nguy cơ xâm nhập vào Việt Nam trong bối cảnh giao thương, vận chuyển động vật, sản phẩm động vật xuyên biên giới ngày càng phức tạp.

Đáng chú ý, Việt Nam có đường biên giới dài, các hoạt động vận chuyển, buôn bán gia súc qua biên giới, đường mòn, lối mở vẫn diễn biến phức tạp. Trong nhiều năm qua, đây là con đường chủ yếu khiến các bệnh truyền nhiễm nguy hiểm trên động vật xâm nhập và lây lan trong nội địa.

Trong khi đó, hiện nay, các loại vaccine phòng bệnh lở mồm long móng đang được cấp phép lưu hành tại Việt Nam chỉ có tác dụng bảo hộ với các chủng virus lở mồm long móng thuộc serotype O, A và Asia1, không có khả năng bảo hộ đối với virus lở mồm long móng serotype SAT1. Đáng chú ý, tổng số đàn gia súc dễ ốm nhiễm bệnh tại Việt Nam bao gồm 31,4 triệu con lợn; 6,14 triệu con bò; 1,95 triệu con trâu và hơn 3 triệu con dê cừu.

Cơ quan quản lý Nhà nước về lĩnh vực chăn nuôi, thú y lo ngại khi một chủng virus mới xâm nhập vào quần thể động vật chưa được bảo hộ, tỷ lệ mắc bệnh có thể rất cao, nguy cơ bùng phát dịch trên diện rộng là hiện hữu.

Cũng theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, hiện nay, vaccine phòng bệnh lở mồm long móng do virus serotype SAT1 đã có trên thế giới, nhưng không phải là loại vaccine đang sử dụng phổ biến trong chương trình tiêm phòng lở mồm long móng thông thường ở khu vực Đông Nam Á. Các tài liệu của phòng thí nghiệm tham chiếu lở mồm long móng của Tổ chức Thú y thế giới cho thấy đã có dữ liệu đánh giá tương đồng vaccine đối với serotype SAT1.

Theo báo cáo của phòng thí nghiệm tham chiếu bệnh lở mồm long móng, hiện tại có các nhà sản xuất vaccine phòng bệnh lở mồm long móng serotype SAT1 trên thế giới, bao gồm các công ty: Biogénesis Bagó, Argentina (chủng vắc xin SAT1 2020); DOLLVET, Thổ Nhĩ Kỳ (SAT1/BOT/1/77); Boehringer Ingelheim, Pháp (SAT1/RHO-78); Biopharma (O/A/SAT1/SAT2); KEVEVAPI, Kenya (SAT1 T155) và BVI, Botswana (SAT 109, SAT105).

Kết quả đánh giá cho thấy vaccine phòng bệnh lở mồm long móng do chủng virus serotype SAT1 hiện nay có khả năng tạo đáp ứng kháng thể trung hòa đối với các chủng virus thực địa, nhưng mức độ bảo hộ dao động đáng kể giữa các loại vaccine và các chủng virus thực địa đang lưu hành.

Đề xuất cho phép nhập khẩu vaccine

Theo báo cáo của Bộ Nông nghiệp và Môi trường gửi tới lãnh đạo Chính phủ, các biện pháp như kiểm soát vận chuyển, tiêu độc khử trùng, khoanh vùng ổ dịch, tiêu hủy động vật mắc bệnh tuy rất cần thiết nhưng không thể thay thế vai trò của vaccine trong phòng bệnh chủ động.

Vì vậy, khi dịch lở mồm long móng serotype SAT1 xâm nhập và lây lan nhanh, việc chỉ dựa vào biện pháp hành chính và kỹ thuật sẽ làm tăng chi phí xử lý, thiệt hại kinh tế và áp lực lớn cho ngân sách nhà nước.

Trong khi đó, Luật Thú y và các văn bản hướng dẫn thi hành quy định vaccine thú y chưa có Giấy chứng nhận lưu hành tại Việt Nam được phép nhập khẩu và cho phép sử dụng khi có kết quả kiểm tra chất lượng đạt yêu cầu trong trường hợp phòng, chống dịch bệnh động vật khẩn cấp.

Hiện nay, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã nhận được nhiều văn bản của các cơ sở kinh doanh vắc xin thú y, chăn nuôi bò, lợn đề nghị nhập khẩu vaccine phòng bệnh lở mồm long móng serotype SAT1 với mục đích tiêm phòng tạo miễn dịch chủ động cho đàn gia súc trước khi dịch bệnh xảy ra. Kinh phí mua vắc xin sẽ do các cơ sở chăn nuôi tự chi trả.

Từ thực tiễn dịch tễ, căn cứ pháp luật và đề nghị của các cơ sở chăn nuôi gia súc nêu trên, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đề nghị Thủ tướng Chính phủ, Phó Thủ tướng Chính phủ xem xét, chỉ đạo cho phép nhập khẩu vaccine lở mồm long móng serotype SAT1 đã được cơ quan có thẩm quyền của các nước cấp phép lưu hành với mục đích phòng chống dịch bệnh khẩn cấp.

“Trên cơ sở kết quả kiểm tra chất lượng sản phẩm đạt yêu cầu, sẽ cho phép sử dụng tại các cơ sở chăn nuôi gia súc theo nội dung đề nghị của các cơ sở với mục đích tiêm phòng tạo miễn dịch chủ động cho đàn gia súc trước khi dịch bệnh xảy ra, đồng thời sẽ tiêm phòng bao vây ổ dịch trong trường hợp dịch bệnh xảy ra tại Việt Nam,” báo cáo nêu rõ.

Về phía Bộ Nông nghiệp và Môi trường, bộ này khẳng định việc chủ động cho phép nhập khẩu vaccine phòng bệnh lở mồm long móng serotype SAT1 trong trường hợp phòng, chống dịch bệnh động vật khẩn cấp là giải pháp cấp thiết, nhằm tạo miễn dịch chủ động, bảo vệ đàn gia súc, giảm thiểu thiệt hại kinh tế và bảo đảm an toàn dịch bệnh quốc gia trong bối cảnh nguy cơ xâm nhập của vi rút lở mồm long móng serotype SAT1 ngày càng gia tăng./.