Nhà hát Cải lương Trần Hữu Trang là nơi hội tụ “cây đa, cây đề” sân khấu truyền thống, cũng là nơi lưu giữ linh hồn di sản dân tộc, khẳng định sức sống cải lương trong văn hóa nghệ thuật đương đại.

Từ một đơn vị nghệ thuật được hình thành trong những ngày đầu đất nước thống nhất, Nhà hát Cải lương Trần Hữu Trang đã trải qua hành trình 50 năm đầy tự hào. Không chỉ là nơi hội tụ của những “cây đa, cây đề” sân khấu truyền thống, nhà hát còn là nơi lưu giữ linh hồn di sản dân tộc, nơi những thế hệ nghệ sỹ nối tiếp nhau giữ lửa tri âm, khẳng định sức sống bền bỉ của dòng chảy cải lương trong xu hướng văn hóa nghệ thuật đương đại.

Nơi hội tụ tinh hoa

Sau ngày đại thắng mùa Xuân năm 1975, yêu cầu thành lập một đơn vị nghệ thuật cải lương tiêu biểu, làm nòng cốt cho phong trào văn hóa văn nghệ tại Thành phố Hồ Chí Minh trở nên cấp thiết.

Tháng 9/1976, Nhà hát Cải lương Trần Hữu Trang (tiền thân là Nhà hát Cải lương Giải phóng) chính thức ra đời, trở thành biểu tượng của sự đoàn kết và giao thoa nghệ thuật.

Đây là sự kiện có ý nghĩa lịch sử, đánh dấu sự hợp nhất giữa lực lượng nghệ sỹ từ chiến khu, nghệ sỹ tập kết từ miền Bắc trở về (Đoàn Cải lương Nam Bộ) và những tài năng sân khấu tại chỗ ở Sài Gòn lúc bấy giờ.

Nghệ sỹ Ưu tú Lê Thiện, nguyên Phó Giám đốc Nhà hát Cải lương Trần Hữu Trang, người đã gắn bó từ những ngày đầu bồi hồi nhớ lại: “Hạnh phúc lớn nhất lúc bấy giờ là sự đoàn kết. Những người học trò của các thầy Tám Danh, Ba Du từ miền Bắc vào đã đứng chung sân khấu với cô Bảy Phùng Há - một tượng đài của sân khấu miền Nam. Đó không chỉ là sự hội ngộ của những cá nhân, mà là sự giao thoa, bồi đắp giữa hai dòng nghệ thuật để tạo nên một diện mạo mới cho cải lương cách mạng.”

Sự góp mặt của những “tượng đài” như các Nghệ sỹ Nhân dân Phùng Há, Út Trà Ôn, Ba Du... đã tạo nên một thời kỳ hoàng kim rực rỡ của nghệ thuật cải lương ở Nam Bộ. Những năm 80, Nhà hát Cải lương Trần Hữu Trang đã dàn dựng những tác phẩm kinh điển, gây tiếng vang và cháy vé suốt thời gian dài như: “Thái hậu Dương Vân Nga”, “Tiếng trống Mê Linh”, “Nàng Xê-đa”, “Rạng ngọc Côn Sơn”... Những vở diễn này không chỉ mẫu mực về nghệ thuật mà còn mang tinh thần dân tộc quật khởi, định hướng thẩm mỹ cho công chúng.

Không chỉ bó hẹp trong các đề tài lịch sử, Nhà hát Cải lương Trần Hữu Trang còn tiên phong thể hiện những đề tài xã hội mới, mang hơi thở thời đại như “Chim Việt cành Nam,” “Tình yêu và tướng cướp.” Theo Nghệ sỹ Ưu tú Lê Thiện, thành công của thời kỳ này đến từ sự nghiên cứu nghiêm túc, bài bản trong từng khâu từ đạo diễn, âm nhạc đến phục trang, hóa trang.

“Hồi đó chúng tôi làm nghệ thuật nghiêm túc lắm, từ đạo diễn đến âm nhạc, ngay cả khâu phục trang, hóa trang cũng phải được nghiên cứu hết sức bài bản. Mỗi nhân vật khi bước ra sân khấu đều phải có hồn cốt riêng,” Nghệ sỹ Ưu tú Lê Thiện kể.

Sự kỹ lưỡng trong từng chi tiết nhỏ nhất không chỉ giúp các vở diễn đạt đến độ chín về nghệ thuật mà còn tạo nên một phong cách “Trần Hữu Trang” đặc trưng, vừa hào sảng, vừa tinh tế, chinh phục hoàn toàn giới mộ điệu và tạo nên những chuẩn mực vàng cho sân khấu cải lương cách mạng.

Nhìn lại chặng đường nửa thế kỷ đã qua, Nghệ sỹ Ưu tú Phan Quốc Kiệt bày tỏ quyết tâm nuôi dưỡng sức sống bền bỉ cho đơn vị: “Chúng tôi nỗ lực hết mình để giữ cho nhà hát luôn “sáng đèn.” Mục tiêu lớn nhất là xây dựng một biểu tượng văn hóa đặc sắc, nơi mà bất kỳ du khách nào khi đặt chân đến Thành phố Hồ Chí Minh cũng mong muốn được trải nghiệm để thấu hiểu hơn về hồn cốt của nghệ thuật truyền thống Việt Nam.”

Tiếp nối dòng chảy truyền thống 50 năm từ góc nhìn của một đại diện thế hệ trẻ, soạn giả Phạm Văn Đằng, Trưởng phòng Nghệ thuật Nhà hát Cải Lương Trần Hữu Trang cho rằng, trong thời đại công nghệ số hiện nay, việc đưa cải lương lên các nền tảng xã hội không chỉ là xu hướng mà còn là trách nhiệm.

“Bằng cách đưa các tác phẩm lên không gian số, chúng ta không chỉ quảng bá thương hiệu cá nhân hay đơn vị mà quan trọng hơn là giúp giới trẻ tiếp cận những tinh hoa nghệ thuật một cách tự nhiên nhất. Từ đó giúp họ nhận thức đúng về cái hay, cái đẹp và những giá trị nhân văn mà cải lương đóng góp cho cộng đồng,” soạn giả Phạm Văn Đằng chia sẻ.

“Bệ phóng” của thế hệ nghệ sỹ kế thừa

Trong suốt 50 năm qua, Nhà hát Cải lương Trần Hữu Trang không chỉ là nơi biểu diễn mà còn giữ vai trò “hạt nhân” trong việc phát hiện, đào tạo và bồi dưỡng tài năng trẻ của nghệ thuật cải lương ở Thành phố Hồ Chí Minh và cả nước. Một trong những điểm sáng tự hào nhất chính là việc duy trì và nâng tầm Cuộc thi Tài năng diễn viên sân khấu cải lương Trần Hữu Trang. Hoạt động này không đơn thuần là một cuộc tranh tài mà đã trở thành “bệ phóng” uy tín, giúp các nghệ sỹ trẻ khẳng định năng lực và bước vào hàng ngũ những gương mặt kế thừa sáng giá của sân khấu phía Nam.

Đặc biệt, thế hệ nghệ sỹ được đào tạo từ “lò luyện” Nhà hát Cải lương Trần Hữu Trang (khóa 3) đã hợp thành Đoàn cải lương xung kích, mang tiếng hát phục vụ chiến sỹ ở Trường Sa, chiến trường biên giới Tây Nam và nước bạn Campuchia. Đây chính là cái nôi rèn luyện tạo nên những tên tuổi rạng danh sau này như Nghệ sỹ Nhân dân Tấn Giao, Nghệ sỹ Ưu tú Quế Hằng, Nghệ sỹ Ưu tú Tấn Quốc.

Nghệ sỹ Nhân dân Tấn Giao chia sẻ: “Những ngày tháng xung kích đó đã rèn luyện bản lĩnh nghệ sỹ. Chúng tôi hát giữa tiếng sóng, tiếng gió, hát bằng cả trái tim dành cho những người lính đang bảo vệ Tổ quốc.”

Bước vào giai đoạn kinh tế thị trường, sân khấu truyền thống trong đó có nghệ thuật cải lương phải đối mặt với những thách thức nghiệt ngã. Tuy nhiên, Nhà hát Cải lương Trần Hữu Trang đã chủ động chuyển mình, khẳng định vai trò là sân khấu thực nghiệm và đào tạo lớn nhất phía Nam.

Ông Trần Thế Thuận, Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao Thành phố Hồ Chí Minh đánh giá: Trong suốt 50 năm qua, Nhà hát Cải lương Trần Hữu Trang luôn giữ vững vị trí “cánh chim đầu đàn.”

Đây là nơi thử nghiệm những khuynh hướng nghệ thuật mới, đồng thời là “lò” đào tạo nên những thế hệ nghệ sỹ hội đủ cả tài năng và đạo đức nghề nghiệp, đóng góp to lớn vào đời sống văn hóa nghệ thuật truyền thống của thành phố.

Nghệ sỹ Nhân dân Trần Ngọc Giàu, Chủ tịch Hội Sân khấu Thành phố Hồ Chí Minh, người có nhiều năm gắn bó với các dự án sân khấu thực nghiệm trong vai trò Giám đốc Nhà hát Cải lương Trần Hữu Trang (giai đoạn 2010-2015) khẳng định: “Nghệ thuật cải lương muốn “sống” được phải có người kế thừa giỏi. Chúng tôi không chỉ dạy kỹ thuật hát, diễn mà còn truyền ngọn lửa yêu nghề, ý thức về trách nhiệm của người nghệ sỹ đối với văn hóa dân tộc.”

Nỗ lực lan tỏa giá trị di sản ra thế giới

Thực tế cho thấy, sức hút của cải lương đối với khán giả nước ngoài là rất lớn. Nghệ sỹ Nhân dân Tấn Giao kể lại những kỷ niệm đầy xúc động khi diễn cho du khách tại các suất diễn thực nghiệm: "Khách nước ngoài xem xong họ cứ ngẩn ngơ hỏi hết rồi sao? Họ trầm trồ trước sự độc đáo của âm nhạc, của cách biểu hiện cảm xúc trong cải lương. Điều đó cho thấy, nghệ thuật dân tộc mình có giá trị rất cao, vấn đề là chúng ta cần có chiến lược quảng bá xứng tầm.”

Để giữ lửa tri âm cho chặng đường mới, nhà hát đang đứng trước những “vận hội mới” từ các chính sách phát triển công nghiệp văn hóa của Thành phố Hồ Chí Minh và đặc biệt là Nghị quyết 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa.

Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao Thành phố Hồ Chí Minh Trần Thế Thuận nhấn mạnh, Thành phố sẽ tiếp tục đầu tư, tạo điều kiện thuận lợi nhất để các thiết chế văn hóa phát triển, không chỉ là nơi biểu diễn mà còn là một “bảo tàng sống,” một không gian văn hóa nghệ thuật đặc sắc.

Nghệ sỹ Ưu tú Lê Thiện bày tỏ sự phấn khởi trước các chính sách mới, coi đó là “làn gió mới” để các sân khấu truyền thống trở lại thời “hoàng kim” trước đây. Tuy nhiên, bà cũng trăn trở: “Để bảo tồn giá trị truyền thống, Nhà nước cần có sự ủng hộ nhất định về kinh phí và cơ chế, không thể để nghệ thuật dân tộc tự bơi hoàn toàn trong cơ chế thị trường.”

Từ những tín hiệu tích cực của công chúng quốc tế, Nghệ sỹ Nhân dân Tấn Giao cho rằng đã đến lúc cải lương cần một chiến lược tiếp cận bài bản hơn để tiến ra biển lớn. Ông nhấn mạnh việc chú trọng đầu tư đồng bộ từ khâu kịch bản, kỹ thuật trình diễn đến các phương thức truyền thông hiện đại, nhằm khẳng định sức mạnh của một di sản văn hóa Việt Nam đủ sức cạnh tranh và tỏa sáng trên bản đồ nghệ thuật thế giới.

Nghệ sỹ Ưu tú Phan Quốc Kiệt, Giám đốc Nhà hát Cải lương Trần Hữu Trang chia sẻ, đơn vị đang nỗ lực đa dạng hóa các hoạt động, từ tổ chức các suất diễn định kỳ, các chương trình thực nghiệm đến việc đẩy mạnh quảng bá nghệ thuật cải lương đến khách du lịch quốc tế... Theo Nghệ sỹ Ưu tú Phan Quốc Kiệt, cái khó nhất là làm sao vừa giữ được bản sắc cốt lõi, vừa phải làm mới mình để không bị tụt hậu.

Nhà hát đang nỗ lực tìm kiếm những hình thức thể hiện mới, từ việc tinh gọn kịch bản đến áp dụng kỹ thuật sân khấu tiên tiến. Mục tiêu là để khán giả, đặc biệt là người trẻ, thấy rằng cải lương không hề cũ kỹ mà là một loại hình nghệ thuật rất sống động, có thể phản ánh mọi mặt của đời sống đương đại.

Khép lại hành trình 50 năm, Nhà hát Cải lương Trần Hữu Trang đã hoàn thành xuất sắc sứ mệnh của mình trong quá khứ và đang vững vàng bước vào tương lai. Ngọn lửa nghệ thuật được thắp lên từ tâm huyết của những thế hệ nghệ sỹ đi trước vẫn đang được các nghệ sỹ trẻ nâng niu, gìn giữ.

Với lòng tự tôn nghề nghiệp và sự đồng hành của công chúng, Nhà hát Cải lương Trần Hữu Trang sẽ mãi là nơi tri âm của những tâm hồn yêu văn hóa dân tộc, để tiếng đờn, lời ca cải lương còn vang mãi cùng thời gian./.