Bảo tồn nghề vẽ tranh kính là giữ lại phương thức sản xuất thủ công và giữ lại cách kể chuyện bằng hình ảnh của người Khmer Nam Bộ, nơi tín ngưỡng, đời sống, nghệ thuật hòa quyện trong từng tác phẩm.

Ở Nam Bộ, có những nghề thủ công không ồn ào, không tạo ra những sản phẩm quá lớn lao, nhưng lại bền bỉ đi cùng đời sống của một cộng đồng qua nhiều thế hệ. Nghề vẽ tranh trên kính của đồng bào Khmer ở Sóc Trăng là một nghề như thế.

Trong tiếng Khmer, tranh kính được gọi là “Kùmnu Kànhchót”, thể hiện bằng kỹ thuật vẽ ngược trên mặt kính trong suốt. Qua bàn tay khéo léo của người thợ, những hình ảnh Đức Phật, chùa chiền, cảnh làng quê hay những câu chuyện về đạo và đời hiện lên với màu sắc rực rỡ. Với đồng bào Khmer Nam Bộ, tranh kính không đơn thuần là vật trang trí mà còn gắn với đời sống tín ngưỡng, tâm linh và những giá trị văn hóa được trao truyền qua nhiều thế hệ.

Ở ấp Phước Thuận, xã Thuận Hòa, Thành phố Cần Thơ, nghề vẽ tranh kính từng có thời kỳ phát triển mạnh, trở thành sinh kế của nhiều gia đình. Những bức tranh mang đậm sắc thái Phật giáo Nam tông đã theo chân người bán đến nhiều tỉnh, thành vùng đồng bằng sông Cửu Long, nơi có đông đồng bào Khmer sinh sống.

Những nét vẽ trên mặt kính

Theo các tư liệu về tranh kính, loại hình nghệ thuật này xuất hiện ở Việt Nam từ thế kỷ 19 và sau đó phát triển ở nhiều địa phương Nam Bộ. Mỗi vùng hình thành một phong cách riêng, gắn với đời sống văn hóa của cộng đồng cư dân nơi đó.

Nghề vẽ tranh kính ở Phước Thuận hình thành khoảng những năm 1960. Người Khmer nơi đây vốn có truyền thống vẽ tranh tường, tranh vải nên khi tiếp cận kỹ thuật vẽ trên kính, họ tiếp thu phương pháp nhưng đưa vào đó nội dung và cách thể hiện của chính cộng đồng mình. Bởi vậy, cùng là tranh kính nhưng những tác phẩm ở Phước Thuận dễ nhận ra bởi màu sắc, đề tài và cách thể hiện đậm nét văn hóa Khmer. Trong nhiều gia đình, tranh Đức Phật Đản sinh, Đức Phật ngồi thiền hay hình Apsara được đặt ở những vị trí trang trọng.

Đặc biệt, tranh kính được thực hiện bằng phương pháp vẽ ngược. Người thợ đặt tấm kính lên mẫu tranh rồi vẽ ở mặt sau. Những chi tiết đáng lẽ phải thực hiện sau cùng lại được vẽ trước, sau đó mới lần lượt hoàn thiện các lớp màu và phần nền.

Công việc vẽ tranh đòi hỏi sự chính xác gần như tuyệt đối. Một nét cọ sai rất khó sửa, bởi người thợ không thể nhìn trực tiếp mặt tranh như khi vẽ trên giấy hay vải. Họ phải hình dung được bức tranh hoàn chỉnh trong đầu để tính toán thứ tự từng đường nét, từng mảng màu.

Trước khi vẽ, kính được xử lý để tạo độ bám cho sơn. Người thợ tách tỉa những đường nét cơ bản, sau đó lần lượt lên màu từ tiền cảnh, hậu cảnh đến phần phông. Vì sơn trên kính lâu khô, quá trình vẽ cần được thực hiện liên tục và bàn tay phải đủ nhanh nhưng vẫn giữ được độ mềm mại.

Nghệ nhân vẽ tranh kính cho biết để hoàn thiện một bộ tranh phải trải qua nhiều công đoạn. Làm nghề này phải tỉ mỉ mới làm được, vẽ bằng từng cây cọ nhỏ, phơi cho khô mới sơn màu lên. Mười khuôn phơi rồi lên màu thì cũng mất 5 ngày”.

Trong những đề tài quen thuộc, tranh Đức Phật được xem là một trong những dòng tranh khó thể hiện nhất. Không chỉ cần đúng hình mẫu, người vẽ còn phải tạo được thần thái, nhất là đôi mắt và nụ cười hiền từ của Đức Phật.

Một thời tranh kính đi khắp miền Tây

Có thời điểm, Phước Thuận được biết đến như một “công xưởng” tranh kính của đồng bào Khmer ở Nam Bộ. Hàng chục hộ gia đình sống bằng nghề, từ người vẽ, người làm khung đến những người mang tranh đi bán.

Tranh kính Phước Thuận theo những chuyến hàng đến nhiều tỉnh, thành trong vùng đồng bằng sông Cửu Long. Nơi nào có đông đồng bào Khmer sinh sống, nơi đó có nhu cầu về những bức tranh Đức Phật, tranh chùa chiền hay các hình ảnh mang ý nghĩa tâm linh.

Vào thời kỳ hưng thịnh, đặc biệt khoảng những năm 1990, mỗi nghệ nhân có thể làm hàng trăm bộ tranh mỗi tháng. Có gia đình nhờ nghề mà cuộc sống trở nên sung túc. Những ngày cận Tết Nguyên đán hay Chol Chnăm Thmây, nhu cầu mua tranh tăng lên khi các gia đình Khmer sửa sang, trang hoàng nhà cửa.

Theo những nghệ nhân tại Phước Thuận, trước đây từ trẻ nhỏ đến người lớn tuổi trong phum, sóc đều biết vẽ tranh. Nghề được học từ ông bà, cha mẹ rồi tiếp tục truyền cho thế hệ sau. Những tấm kính được phơi đầy trước cửa nhà trở thành hình ảnh quen thuộc của làng nghề.

Không chỉ có giá trị về mặt thẩm mỹ, tranh kính còn hiện diện trong đời sống thường ngày của người Khmer. Trong những ngôi nhà hiện đại, bên cạnh các vật dụng mới, vẫn có những bức tranh mang hình ảnh Đức Phật hoặc các biểu tượng văn hóa truyền thống.

Từ bàn thờ gia đình đến không gian sinh hoạt, tranh kính hiện diện một cách tự nhiên. Với người Khmer, đó là sự hiện diện của niềm tin, lòng hướng thiện và sự nhắc nhớ về những giá trị đạo đức được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Nhưng rồi thị trường thay đổi. Những phương pháp sản xuất bằng kỹ thuật in, phun màu, kéo lụa giúp tranh được hoàn thiện nhanh hơn, màu sắc đa dạng và giá thành thấp hơn nhiều so với tranh vẽ thủ công. Trong khi đó, tranh kính truyền thống phụ thuộc vào thời tiết, mất nhiều thời gian và công sức nên ngày càng khó cạnh tranh.

Từ hàng chục gia đình theo nghề, số người làm tranh kính ở Phước Thuận cứ thưa dần. Những bộ cọ, khuôn mẫu và tấm kính từng gắn với sinh kế của nhiều gia đình dần được cất vào một góc nhà.

Giữ nghề từ tình yêu với văn hóa Khmer

Ngày nay, nghề xưa đã không còn nhộn nhịp như trước. Nhưng giữa sự thay đổi của thị trường và sức ép từ những phương thức sản xuất hiện đại, vẫn có những người lặng lẽ cầm cọ, gìn giữ từng nét vẽ như giữ lại một phần ký ức của quê hương.

Trong số ít người còn bám nghề ở Phước Thuận có nghệ nhân giờ đã bước vào tuổi xưa nay hiếm, có người bắt đầu làm nghề từ năm 16 tuổi, đến khi đã gần 70 vẫn chưa muốn đặt bút vẽ xuống bởi với họ cái nghề đã gắn chặt với cuộc đời, do đó, giữ nghề không đơn thuần là giữ một công việc kiếm sống mà là giữ lại một phần ký ức của quê hương.

Bởi vậy, câu chuyện bảo tồn nghề vẽ tranh kính Khmer không nên chỉ dừng ở việc giữ lại một vài sản phẩm cũ mà quan trọng hơn là giữ được người làm nghề và quá trình truyền nghề.

Hiện nay những người theo nghề ngày một lớn tuổi, trong khi người trẻ ít lựa chọn nghề thủ công làm kế sinh nhai. Đây là một trong những lý do khiến nghề vẽ tranh kính đứng trước nguy cơ thất truyền. Do vậy, một số nghệ nhân đang kiên trì với nghề, tiếp tục làm tranh thủ công mong muốn truyền lại những kỹ thuật căn bản, đặc biệt là kỹ thuật vẽ tranh Đức Phật trên kính và khơi lại sự quan tâm đối với nghề cho những người trẻ trong địa phương thông qua việc mở lớp dạy vẽ tranh kính. Từ những người mới bắt đầu làm quen với cây cọ, một số em đã có thể vẽ khá thuần thục. Tuy nhiên, để trở thành người thợ thực sự, các em còn cần thời gian dài rèn luyện.

Bảo tồn nghề vẽ tranh kính không chỉ là giữ lại một phương thức sản xuất thủ công, quan trọng hơn là giữ lại một cách kể chuyện bằng hình ảnh của người Khmer Nam Bộ, nơi tín ngưỡng, đời sống và nghệ thuật hòa quyện trong từng tác phẩm.

Nếu có thêm những hướng đi phù hợp, tranh kính có thể trở thành một sản phẩm văn hóa gắn với du lịch cộng đồng, trải nghiệm làng nghề và hành trình khám phá văn hóa Khmer. Du khách không chỉ nhìn thấy những bức tranh hoàn thiện mà còn có thể tìm hiểu cách người thợ vẽ ngược trên mặt kính, tự tay thử một vài nét cọ và nghe câu chuyện phía sau mỗi tác phẩm.

Nghề có thể không còn thời kỳ hưng thịnh như trước, nhưng những tấm kính vẫn còn đó, trong suốt và lặng lẽ lưu giữ màu thời gian. Qua bàn tay của những nghệ nhân còn tâm huyết, từng đường nét về Đức Phật, mái chùa, cảnh làng quê hay những biểu tượng Khmer tiếp tục được trao truyền.

Đó cũng là cách một nghề truyền thống tìm đường đi tiếp giữa đời sống hiện đại bằng những sản phẩm được làm ra và bằng cả ký ức, niềm tin và tình yêu của những người không muốn để một nét văn hóa đẹp bị lãng quên./.