Trong 20 năm (1963-1983), nhà văn hóa Lê Hồng Dương đã để lại dấu ấn sâu đậm trong đời sống văn hóa địa phương bằng tư duy quản lý có tầm nhìn, sự trân trọng đối với các giá trị truyền thống.

Nhà quản lý văn hóa Lê Hồng Dương (1921-2003) là một cán bộ có tâm huyết, tầm nhìn và trách nhiệm sâu sắc với văn hóa truyền thống, đặc biệt là di sản văn hóa vùng Kinh Bắc.

Đó là nhận định của Phó Giáo sư-Tiến sỹ, nhạc sỹ Đỗ Hồng Quân, Chủ tịch Liên hiệp các Hội Văn học Nghệ thuật Việt Nam tại Hội thảo khoa học “Nhà văn hóa Lê Hồng Dương với Di sản văn hóa dân tộc” ngày 12/11 tại Hà Nội.

Hội thảo do Viện Nghiên cứu, Bảo tồn và Phát huy Văn hóa dân tộc phối hợp với Liên hiệp các Hội Văn học Nghệ thuật Việt Nam tổ chức, hướng tới Ngày Di sản văn hóa Việt Nam 23/11, Ngày Văn hóa Việt Nam 24/11 và kỷ niệm 80 năm Hội nghị Văn hóa toàn quốc lần thứ nhất (1946-2026).

Nhà văn hóa Lê Hồng Dương quê ở Bắc Ninh, tham gia cách mạng từ năm 1945 và trải qua nhiều vị trí công tác trước khi đảm nhiệm cương vị Trưởng Ty Văn hóa Hà Bắc.

Một trong những đóng góp nổi bật của ông là quá trình phục hồi, bảo tồn và phát triển dân ca Quan họ Bắc Ninh. Khi Quan họ chủ yếu được lưu truyền trong sinh hoạt cộng đồng tại các làng quê, ông đã quan tâm tổ chức sưu tầm, nghiên cứu những làn điệu cổ, huy động các nhà nghiên cứu, nhạc sỹ, cán bộ chuyên môn và nghệ nhân tham gia ghi chép, ký âm, ghi âm, tìm hiểu lề lối sinh hoạt cũng như phong cách diễn xướng.

Ông cũng chú trọng xây dựng lực lượng kế cận, tạo điều kiện để diễn viên trẻ về các làng Quan họ gốc học hát trực tiếp từ nghệ nhân. Việc thành lập Đội Quan họ, sau phát triển thành Đoàn Dân ca Quan họ Bắc Ninh vào tháng 1/1969, là dấu mốc quan trọng trong quá trình đưa loại hình nghệ thuật dân gian đặc sắc này đến với đông đảo công chúng.

Đối với tranh dân gian Đông Hồ, ông có vai trò quan trọng trong việc khôi phục nghề truyền thống khi hoạt động sản xuất tranh đứng trước nguy cơ mai một. Năm 1967, ông cùng cán bộ Ty Văn hóa về địa phương tìm hiểu thực trạng, gặp gỡ nghệ nhân và bàn giải pháp phục hồi nghề.

Bên cạnh Quan họ và tranh Đông Hồ, ông còn quan tâm bảo tồn múa rối nước Đồng Ngư, các di tích lịch sử, đình, đền, chùa cổ; đồng thời chỉ đạo xây dựng, phát triển những đoàn nghệ thuật chuyên nghiệp như chèo, tuồng, kịch và dân ca Quan họ. Ông cũng chú trọng đào tạo cán bộ, phối hợp với các trường đại học, học viện để bồi dưỡng nhạc sỹ, nghệ sỹ biểu diễn, tạo điều kiện cho hoạt động sáng tác và nghiên cứu văn hóa nghệ thuật.

Trong lĩnh vực nghiên cứu, biên soạn và xuất bản, ông chỉ đạo thực hiện nhiều công trình có giá trị về lịch sử, địa chí và văn hóa nghệ thuật Hà Bắc, trong đó có bộ sách “Địa chí Hà Bắc.” Những tư liệu này góp phần lưu giữ tri thức về vùng đất, con người, di tích và truyền thống văn hóa địa phương, phục vụ công tác nghiên cứu, giáo dục truyền thống qua nhiều thế hệ.

Năm 1978, ông được UNESCO trao Bằng Danh dự vì những đóng góp xuất sắc trong việc giữ gìn các truyền thống âm nhạc có giá trị nghệ thuật và văn hóa to lớn. Ông còn được Đảng, Nhà nước trao tặng nhiều phần thưởng cao quý, trong đó có Huân chương Độc lập hạng Ba, Huân chương Kháng chiến chống Pháp hạng Nhì, Huân chương Kháng chiến chống Mỹ hạng Nhất và Huân chương Lao động hạng Ba.

Phó Giáo sư-Tiến sỹ Đỗ Hồng Quân cho rằng giá trị trong cách làm của nhà văn hóa Lê Hồng Dương thể hiện rõ ở việc trân trọng những người nắm giữ di sản, tạo điều kiện để nghệ nhân truyền dạy cho thế hệ kế cận và tập hợp đội ngũ chuyên môn cùng tham gia công tác bảo tồn.

“Với nghệ thuật dân gian, di sản không chỉ nằm ở giai điệu hay lời ca mà còn được thể hiện qua phong cách diễn xướng, sắc thái và không gian văn hóa cộng đồng. Vì vậy, muốn bảo tồn bền vững phải chăm lo cho những người đang nắm giữ di sản, đồng thời tạo môi trường để các giá trị ấy tiếp tục được thực hành và trao truyền,” Phó Giáo sư-Tiến sỹ Đỗ Hồng Quân nói.

Từ góc độ quản lý nhà nước, ông Trương Quang Hải, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch thành phố Bắc Ninh đã phân tích những dấu ấn trong tư duy và phương thức quản lý di sản thời kỳ ông Lê Hồng Dương làm Trưởng Ty Văn hóa Hà Bắc.

Theo ông, bài học nổi bật là người đứng đầu cần có tầm nhìn dài hạn, chủ động nhận diện những giá trị văn hóa tiêu biểu cần ưu tiên bảo tồn, đồng thời gắn hoạt động quản lý với thực tiễn cơ sở và vai trò chủ thể của cộng đồng.

Từ việc sưu tầm Quan họ và khôi phục tranh Đông Hồ, ông Trương Quang Hải cho rằng bảo tồn di sản không thể chỉ dừng ở hồ sơ, đề án hay văn bản hành chính. Cơ quan quản lý cần trực tiếp tìm hiểu đời sống di sản, gặp gỡ nghệ nhân, nắm bắt thực trạng và tạo điều kiện để cộng đồng tiếp tục thực hành. Công tác tư liệu hóa, kiểm kê, số hóa và xây dựng cơ sở dữ liệu cũng cần được chú trọng nhằm lưu giữ tri thức, kỹ năng, kỹ thuật truyền thống trước nguy cơ mai một.

Tại hội thảo, Nghệ sỹ Nhân dân Lê Tiến Thọ, Viện trưởng Viện Nghiên cứu, Bảo tồn và Phát huy văn hóa dân tộc, nguyên Thứ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch cho biết, sau đây Viện sẽ có văn bản đề xuất đặt tên đường mang tên Lê Hồng Dương tại Bắc Ninh nhằm ghi nhận những đóng góp của ông đối với sự nghiệp bảo tồn, phát huy di sản văn hóa dân tộc./.