Với lợi thế về bản sắc văn hóa và sự tham gia tích cực của người dân, tỉnh Phú Thọ đang từng bước tạo dựng hướng đi riêng trong phát triển du lịch cộng đồng, bảo tồn giá trị văn hóa dân tộc Tày.

Là cộng đồng dân tộc chiếm đa số tại xã Tân Pheo, tỉnh Phú Thọ, người Tày nơi đây đang lưu giữ một kho tàng văn hóa truyền thống phong phú, được bồi đắp qua nhiều thế hệ.

Trước những biến đổi của đời sống hiện đại, Tân Pheo đang triển khai nhiều giải pháp nhằm bảo tồn, trao truyền di sản, từng bước biến những giá trị văn hóa truyền thống thành sản phẩm du lịch, tạo sinh kế và nâng cao thu nhập cho người dân.

Kho tàng văn hóa đặc sắc được gìn giữ qua nhiều thế hệ

Đến với xóm Thu Lu, nơi 100% người dân là đồng bào dân tộc Tày, du khách sẽ cảm nhận được những nét văn hóa truyền thống vẫn hiện diện trong đời sống thường ngày. Những nếp nhà sàn, trang phục truyền thống, tiếng hát khắp, các điệu múa dân gian và những món ăn mang hương vị núi rừng đã tạo nên không gian văn hóa đặc trưng của cộng đồng người Tày.

Nghề dệt, nhuộm, may trang phục truyền thống là một trong những nét văn hóa tiêu biểu của người Tày. Từ những sợi vải thô, qua đôi bàn tay khéo léo và sự kiên trì của người phụ nữ, từng tấm vải được tạo nên với những hoa văn phong phú, mang đậm quan niệm thẩm mỹ và dấu ấn văn hóa dân tộc. Các sản phẩm chủ yếu gồm chăn, gối, khăn và trang phục truyền thống với hai kỹ thuật dệt phổ biến là dệt trơn và dệt hoa văn, với họa tiết hình học, cỏ cây, hoa lá cách điệu, rồng phượng. Đặc biệt, nghệ thuật trang trí thổ cẩm được thể hiện tinh tế trên cạp váy và khăn Piêu.

Để hoàn thành một chiếc khăn Piêu, người phụ nữ Tày có thể mất khoảng 3 tháng thực hiện các công đoạn dệt vải, thêu thùa. Những đường thêu nổi ở hai đầu khăn được phối hợp hài hòa về màu sắc, tạo nên các họa tiết tinh xảo. Không đơn thuần là vật dụng trong sinh hoạt, chiếc khăn còn thể hiện sự khéo léo, óc sáng tạo và đức tính cần cù của người phụ nữ Tày.

Cùng với nghề dệt, cộng đồng người Tày ở Tân Pheo còn lưu giữ nhiều loại hình nghệ thuật dân gian như múa Quành loóng, sáo ôi, hát khắp, múa ống, múa khăn Piêu. Trong đó, hát khắp được xem là hình thức sinh hoạt văn hóa tinh thần gần gũi, gắn bó với nhiều sự kiện quan trọng của cộng đồng. Những câu hát đối đáp nam nữ, hát giao duyên, hát đối chọi hay hát tự sự, kể chuyện, khuyên răn... vừa thể hiện tâm tư, tình cảm, vừa chuyển tải những kinh nghiệm sống và quan niệm ứng xử của đồng bào.

Song hành với hát khắp là múa Quành loóng, còn gọi là “Quành loóng kháu máu”-điệu múa mừng mùa lúa mới. Những động tác mô phỏng hoạt động lao động sản xuất thể hiện niềm vui khi mùa màng bội thu, gửi gắm ước vọng về cuộc sống no đủ, bản làng bình yên, trù phú.

Bản sắc văn hóa người Tày còn được kết tinh trong nghệ thuật ẩm thực. Từ bao đời nay, đồng bào đã sáng tạo nên nhiều món ăn mang hương vị riêng, gắn với sản vật địa phương và tập quán sinh hoạt. Xôi ngũ sắc với 5 màu trắng, xanh, đỏ, tím, vàng thường xuất hiện trong các dịp lễ, Tết, tượng trưng cho những điều may mắn, tốt lành. Bên cạnh đó là bánh chưng, bánh dày, cơm lam, rau rừng, món nằm khâu-thịt lợn hấp cách thủy cùng các loại gia vị.

Trong sinh hoạt thường ngày, sự hiếu khách của người Tày còn được thể hiện qua những món ăn dân dã như phở chua, bánh coóc mò làm từ gạo nếp gói lá chuối, bánh khẩu Sli chế biến từ gạo nếp và mật mía, pẻng tải (bánh gai). Mỗi món ăn không chỉ mang hương vị riêng mà còn chứa đựng kinh nghiệm chế biến, cách sử dụng nguyên liệu và nét văn hóa ứng xử của đồng bào.

Đưa di sản vào đời sống, tạo không gian trải nghiệm văn hóa

Nhận thức rõ giá trị của di sản văn hóa truyền thống, thời gian qua, xã Tân Pheo đã chú trọng triển khai các hoạt động bảo tồn gắn với phát triển du lịch cộng đồng. Trong khuôn khổ Dự án 6 thuộc Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế-xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, địa phương tổ chức nhiều hoạt động thực nghiệm nhằm nghiên cứu, phục hồi và phát huy các giá trị văn hóa của người Tày.

Tại xóm Thu Lu, các nghệ nhân, đại diện hộ gia đình và đông đảo người dân đã tham gia thực hành, trình diễn nghề thủ công, nghệ thuật dân gian và trải nghiệm văn hóa ẩm thực truyền thống.

Điểm đáng chú ý là các hoạt động không chỉ dừng lại ở việc giới thiệu, biểu diễn mà hướng đến tạo không gian tương tác, để người tham gia trực tiếp tìm hiểu quy trình chế biến món ăn, kỹ thuật dệt vải, nhuộm chàm cũng như ý nghĩa của từng loại hình nghệ thuật trong đời sống cộng đồng.

Trong chương trình thực nghiệm mô hình trải nghiệm văn hóa ẩm thực và nghệ thuật trình diễn dân gian của người Tày năm 2026, những món ăn truyền thống được giới thiệu cùng câu chuyện về nguyên liệu, cách chế biến và phong tục sử dụng trong các dịp lễ, Tết.

Các nghệ nhân cũng trực tiếp trình diễn những làn điệu hát khắp, điệu múa Quành loóng, múa ống, múa khăn Piêu và giới thiệu tiếng sáo ôi. Qua đó, du khách không chỉ được thưởng thức mà còn hiểu thêm về phong tục, tập quán và đời sống tinh thần của đồng bào.

Đối với nghề dệt, nhuộm, may trang phục truyền thống, địa phương đã tổ chức thực nghiệm nghiên cứu, phục hồi và truyền dạy các kỹ thuật thủ công. Những công đoạn như quay sợi, mắc cửi, dệt vải, tạo hoa văn, nhuộm chàm, cắt may được nghệ nhân trực tiếp hướng dẫn. Đây là cách làm thiết thực nhằm khôi phục những kỹ năng có nguy cơ mai một, đồng thời khơi dậy niềm tự hào, ý thức trách nhiệm của người dân, nhất là thế hệ trẻ, đối với di sản của dân tộc mình.

Thông qua các hoạt động, vai trò chủ thể của cộng đồng ngày càng được đề cao. Nghệ nhân và người am hiểu văn hóa là người trình diễn và trực tiếp truyền dạy, giải thích ý nghĩa của từng phong tục, kỹ thuật và làn điệu dân gian. Người dân được khuyến khích tham gia từ khâu chuẩn bị, tổ chức đến thực hành, qua đó tạo sự gắn kết giữa bảo tồn di sản với đời sống thực tế.

Gắn bảo tồn văn hóa với phát triển sinh kế bền vững

Bên cạnh mục tiêu gìn giữ bản sắc, xã Tân Pheo đang từng bước tìm hướng khai thác các giá trị văn hóa truyền thống để hình thành sản phẩm du lịch đặc trưng. Trong đó, nghề dệt thủ công được xác định có nhiều tiềm năng phát triển theo hướng kết hợp sản xuất sản phẩm lưu niệm với tổ chức hoạt động trải nghiệm cho du khách.

Từ những khổ vải dệt chàm truyền thống, địa phương định hướng phát triển các sản phẩm có tính ứng dụng trong đời sống hiện đại như túi xách, ví, khăn, khăn trải bàn, băng đô... Việc đa dạng hóa sản phẩm không chỉ góp phần mở rộng thị trường tiêu thụ mà còn tạo thêm động lực để các hộ gia đình duy trì nghề. Cùng với đó, hoạt động dệt, nhuộm chàm tại Nhà văn hóa thôn Thu Lu được đề xuất trở thành điểm dừng chân trải nghiệm trong tuyến du lịch cộng đồng của xã.

Tuy nhiên, để nghề truyền thống thực sự trở thành sinh kế ổn định, địa phương vẫn cần giải quyết một số khó khăn. Thời gian thực nghiệm còn hạn chế, một số học viên chưa thành thạo các kỹ thuật nâng cao; nguồn nguyên liệu tự nhiên như cây chàm, bông vải chưa có vùng trồng ổn định. Việc đầu tư trang thiết bị, hỗ trợ nghệ nhân, mở rộng sản xuất và tìm kiếm đầu ra cho sản phẩm cũng là những vấn đề cần được quan tâm.

Trước yêu cầu đó, xã Tân Pheo định hướng tiếp tục bố trí nguồn lực phù hợp, tạo điều kiện để nghệ nhân duy trì thực hành và truyền dạy nghề cho thế hệ trẻ; đồng thời nghiên cứu hình thành tổ hợp làng nghề dệt, may trang phục truyền thống gắn với du lịch cộng đồng giai đoạn 2026-2030. Cùng với nghề thủ công, các giá trị về kiến trúc nhà sàn, tiếng nói, trang phục, lễ hội cầu Mường, nghệ thuật trình diễn và ẩm thực cũng được định hướng đưa vào các hoạt động trải nghiệm.

Việc tổ chức thường xuyên các phong trào văn hóa, văn nghệ, ngày hội và hội diễn tại cơ sở cũng góp phần tạo môi trường để người dân thực hành, trao truyền di sản. Qua đó, những làn điệu hát khắp, điệu múa dân gian, nghề dệt truyền thống và nét đẹp ẩm thực có thêm cơ hội hiện diện trong đời sống đương đại, thay vì chỉ được tái hiện trong những dịp lễ hội.

Bảo tồn văn hóa không chỉ là lưu giữ những giá trị của quá khứ mà quan trọng hơn là làm cho di sản tiếp tục sống trong cộng đồng, được trao truyền và phát huy trong điều kiện mới. Với lợi thế về bản sắc văn hóa và sự tham gia tích cực của người dân, Tân Pheo đang từng bước tạo dựng hướng đi riêng trong phát triển du lịch cộng đồng.

Khi nghệ nhân có điều kiện truyền nghề, người trẻ chủ động tiếp nối, sản phẩm truyền thống có đầu ra và du khách có thêm những trải nghiệm chân thực, văn hóa dân tộc Tày sẽ trở thành nguồn lực quan trọng thúc đẩy phát triển kinh tế-xã hội và du lịch, góp phần nâng cao đời sống vật chất, tinh thần cho đồng bào vùng cao./.