Từ ngày 1/6/2026, Cục Hải quan chính thức triển khai thí điểm mô hình thông quan tập trung tại Chi cục Hải quan khu vực III nhằm đẩy mạnh hiện đại hóa ngành.

Ngày 11/5, Cục Hải quan chính thức thông tin về việc triển khai thí điểm mô hình thông quan tập trung tại Chi cục Hải quan khu vực III. Đây là bước đi cụ thể nhằm thực hiện chủ trương của Đảng và Nhà nước về cải cách hành chính, xây dựng nền hành chính hiện đại, chuyên nghiệp đồng thời thúc đẩy chuyển đổi số quốc gia.

Trong bối cảnh toàn cầu hóa và hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng, hoạt động xuất nhập khẩu không chỉ gia tăng về quy mô mà còn ngày càng phức tạp về tính chất. Điều này đòi hỏi ngành Hải quan phải có những bước chuyển mình mạnh mẽ để vừa đảm bảo hiệu quả quản lý, vừa tạo hành lang thông thoáng cho dòng chảy thương mại.

Việc đổi mới này được đặt trong khung khổ pháp lý vững chắc và các định hướng chiến lược tầm quốc gia. Đó là tinh thần Nghị quyết số 18-NQ/TW về sắp xếp tổ chức bộ máy tinh gọn, hiệu lực, hiệu quả; Nghị quyết số 57/NQ-TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia; Nghị quyết số 66/NQ-TW ngày 30/4/2025 về đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật. Tất cả các nỗ lực này đều hướng tới mục tiêu phát triển Hải quan đến năm 2030 theo Quyết định số 628/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ, đưa Hải quan Việt Nam tiệm cận với các chuẩn mực quốc tế hiện đại.

Tối ưu hóa quy trình chuẩn mực hiện đại

Cục Hải quan cho biết theo nghiên cứu kinh nghiệm quốc tế, mô hình thông quan tập trung (Centralized Clearance) đã được triển khai thành công tại Liên minh châu Âu (EU). Tại đó, doanh nghiệp có thể khai báo Hải quan tại một quốc gia thành viên, trong khi hàng hóa được kiểm tra tại một quốc gia khác. Học hỏi mô hình này, Cục Hải quan đã xây dựng Đề án thông quan tập trung từ tháng 9/2025. Sau quá trình đánh giá kỹ lưỡng về cơ sở pháp lý và điều kiện thực tiễn, Bộ Tài chính đã phê duyệt kế hoạch thí điểm tại Chi cục Hải quan khu vực III.

Điểm cốt lõi của mô hình này là thay đổi căn bản phương thức làm việc. Thay vì giải quyết thủ tục tại nhiều đơn vị cửa khẩu hoặc ngoài cửa khẩu phân tán như hiện nay, toàn bộ việc tiếp nhận và kiểm tra hồ sơ sẽ được thực hiện tập trung tại một nơi duy nhất là Đội Thông quan. Cách làm này không chỉ đảm bảo tính chuyên sâu, thống nhất trong xử lý nghiệp vụ mà còn phù hợp với xu hướng tinh gọn biên chế. Nói chính xác, mô hình thông quan tập trung là sự thay đổi về tư duy quản lý, chuyển mạnh từ kiểm tra trong thông quan sang kiểm tra sau thông quan, thực hiện nguyên tắc thủ tục kết thúc ở đâu thì đơn vị đó xử lý các phát sinh, đảm bảo quy trình luôn xuôi chiều và không bị ngắt quãng.

Thực tế, mô hình mới vận hành trên nguyên tắc "phi giấy tờ" và hạn chế tối đa sự tiếp xúc trực tiếp giữa doanh nghiệp và công chức Hải quan. Điều này là "chìa khóa" để loại bỏ những tiêu cực, phiền hà và sách nhiễu có thể phát sinh. Việc chuyển dịch sang kiểm tra sau thông quan dựa trên quản lý rủi ro giúp giải phóng hàng hóa nhanh chóng, giúp doanh nghiệp giảm chi phí lưu kho bãi, từ đó nâng cao năng lực cạnh tranh cho hàng hóa Việt Nam trên thị trường quốc tế.

Đồng bộ hạ tầng và nhân lực

Để đảm bảo mô hình thông quan tập trung vận hành thông suốt từ ngày 1/6/2026, Cục Hải quan đã huy động tổng lực sự phối hợp của các đơn vị chuyên môn.

Ban Giám sát quản lý về Hải quan đóng vai trò "kiến trúc sư" khi ban hành quy trình thủ tục chi tiết và phối hợp xây dựng hệ thống nghiệp vụ. Trong khi đó, Ban Quản lý rủi ro sẽ là "màng lọc" thông minh, tăng cường các biện pháp kỹ thuật để xác định đối tượng trọng điểm, thiết lập tiêu chí phân luồng và xây dựng hồ sơ doanh nghiệp trọng điểm nhằm xử lý kịp thời các rủi ro ngay từ đầu.

Về phía hạ tầng kỹ thuật, Ban Công nghệ thông tin và thống kê Hải quan giữ vai trò chủ chốt. Đơn vị này chịu trách nhiệm điều chỉnh, cấu hình hệ thống công nghệ thông tin để việc triển khai không làm gián đoạn dòng chảy hàng hóa. Đặc biệt, việc ban hành chuẩn dữ liệu số hóa chứng từ và thiết lập mã bộ phận xử lý tờ khai tự động sẽ giúp công khai, minh bạch hóa danh sách công chức xử lý, giúp người khai Hải quan dễ dàng theo dõi tiến độ. Các ban ngành khác, như Ban Nghiệp vụ thuế, Ban Pháp chế, Ban Tài vụ quản trị và các Chi cục Kiểm tra sau thông quan, Điều tra chống buôn lậu cũng được phân công nhiệm vụ cụ thể, kịp thời tổng hợp báo cáo để hướng dẫn, xử lý các vướng mắc phát sinh thuộc lĩnh vực của mình.

Mô hình thí điểm này chính là Đội Thông quan thuộc Chi cục Hải quan khu vực III. Theo đó, đơn vị có tư cách pháp nhân, con dấu riêng và được mở tài khoản tại Kho bạc Nhà nước. Đội Thông quan không chỉ thực hiện các thủ tục Hải quan cho hàng hóa xuất nhập khẩu, phương tiện vận tải mà còn đảm nhận 17 nhiệm vụ quyền hạn cụ thể, từ quản lý thuế, áp dụng kỹ thuật quản lý rủi ro đến xử lý vi phạm hành chính và giải quyết khiếu nại, tố cáo.

Đội trưởng Đội Thông quan là người đứng đầu, chịu trách nhiệm trực tiếp trước Chi cục trưởng Chi cục Hải quan khu vực III về toàn bộ hoạt động của đơn vị. Với cơ cấu tổ chức chặt chẽ, biên chế được lựa chọn kỹ lưỡng, Đội Thông quan được kỳ vọng sẽ trở thành hình mẫu về sự chuyên nghiệp. Chi cục Hải quan khu vực III cũng đã chủ động lập danh sách cán bộ, tổ chức tập huấn quy trình mới và thành lập Tổ triển khai thí điểm để hỗ trợ doanh nghiệp 24/7.

Nhìn lại quá trình từ năm 2014, hệ thống VNACCS/VCIS đã tạo nên một cuộc cách mạng khi xử lý tới 99% tờ khai Hải quan điện tử. Tuy nhiên, mô hình thông quan tập trung lần này là một cấp độ cao hơn về hiện đại hóa. Nó đòi hỏi sự kết nối sâu rộng hơn với Cơ chế một cửa quốc gia và một cửa ASEAN, thúc đẩy các Bộ, ngành khác cùng chuyển đổi số để giảm thời gian kiểm tra chuyên ngành.

Trước đây, quy trình 5 bước truyền thống thường gắn liền với mã của từng Chi cục riêng lẻ, khiến việc quản lý đôi khi bị chia cắt. Với mô hình mới, sự thống nhất trong tiêu chí quản lý rủi ro và việc tự động hóa tối đa luồng xanh sẽ giúp doanh nghiệp cảm nhận rõ rệt sự thay đổi. Việc thí điểm này khẳng định quyết tâm chính trị của ngành Hải quan nhằm góp phần cải thiện môi trường kinh doanh và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia./.