Đại biểu Quốc hội bàn luận về dự thảo Luật Thủ đô sửa đổi, đề xuất phân quyền lớn cho Hà Nội đi kèm cơ chế kiểm soát quyền lực và trách nhiệm rõ ràng.

Sáng 12/4, Quốc hội thảo luận tại hội trường về Dự án Luật Thủ đô (sửa đổi). Nhiều đại biểu bày tỏ đồng tình cao với chủ trương phân cấp, phân quyền mạnh mẽ cho Hà Nội, coi đây là bước đột phá về thể chế, song nhấn mạnh cần đi kèm cơ chế kiểm soát quyền lực và trách nhiệm giải trình rõ ràng.

Cần giải pháp căn cơ xử lý ô nhiễm môi trường Thủ đô

Phát biểu tại hội trường, đại biểu Phạm Văn Hòa (Đoàn Đồng Tháp) cơ bản thống nhất với Tờ trình của Chính phủ và Báo cáo thẩm tra của Ủy ban Pháp luật và Tư pháp, đồng thời nêu thêm một số vấn đề cần tiếp tục làm rõ.

Một trong những nội dung được đại biểu đặc biệt quan tâm là đề xuất giao Hội đồng nhân dân thành phố Hà Nội quy định các trường hợp cụ thể về việc cắt điện, cắt nước.

Theo đại biểu Phạm Văn Hòa, nội dung này trước đây đã từng được đề xuất nhưng chưa được Quốc hội chấp thuận. Vì vậy, việc tiếp tục đưa vào dự thảo luật lần này cần được giải trình cụ thể hơn về cơ sở thực tiễn, tính cần thiết và hiệu quả trong quá trình quản lý.

Liên quan đến vấn đề môi trường, đại biểu bày tỏ lo ngại về tình trạng ô nhiễm không khí tại Hà Nội. Để giải quyết căn cơ, đại biểu đề nghị thành phố cần có giải pháp giãn dân khu vực nội đô, từng bước di dời dân cư ra ngoại thành; đồng thời đẩy mạnh phát triển nhà ở xã hội nhằm tạo điều kiện ổn định chỗ ở cho người dân.

Bên cạnh đó, đại biểu cũng đề cập thực trạng nhiều khu chung cư cũ đã xuống cấp nghiêm trọng và cần có giải pháp quyết liệt hơn, kể cả việc phá dỡ, xây dựng lại thay vì chỉ cải tạo, nhằm bảo đảm an toàn và nâng cao chất lượng sống lâu dài.

Ngoài ra, đại biểu cho rằng cần tiếp tục đẩy nhanh tiến độ di dời các cơ sở sản xuất công nghiệp ra khỏi khu vực nội đô theo đúng chủ trương đã đề ra, bởi thực tế triển khai thời gian qua còn chậm.

Về cơ chế tài chính - ngân sách, đại biểu đồng tình với ý kiến của đại biểu Nguyễn Trường Giang, đồng thời lưu ý cần bảo đảm hài hòa trong phân bổ nguồn lực giữa Trung ương và địa phương. Theo đó, dù cần có cơ chế ưu tiên cho Thủ đô, nhưng cũng phải tính toán hợp lý để bảo đảm cân đối chung, hỗ trợ các địa phương khác phát triển.

“Việc xây dựng và phát triển Thủ đô Hà Nội cần hướng tới mục tiêu nâng cao chất lượng môi trường sống, tạo dựng không gian đô thị xanh, sạch, văn minh, đáp ứng kỳ vọng của người dân cả nước,” đại biểu Phạm Văn Hòa nhấn mạnh.

Phân quyền mạnh phải đi đôi với kiểm soát quyền lực

Qua nghiên cứu dự thảo, đại biểu Tạ Văn Hạ (Đoàn Đà Nẵng) cho biết, việc sửa đổi Luật Thủ đô lần này sẽ trao cho thành phố Hà Nội 192 thẩm quyền, trong đó có 50 thẩm quyền kế thừa từ Luật Thủ đô hiện hành và các nghị quyết thí điểm trước đó; đặc biệt có 85 thẩm quyền mới chưa có trong quy định pháp luật hiện hành.

Bày tỏ ủng hộ việc phân quyền, phân cấp mạnh mẽ cho chính quyền thành phố Hà Nội, đại biểu nhấn mạnh: đi đôi với phân quyền mạnh thì phải kiểm soát quyền lực chặt chẽ.

Từ đó, đại biểu đề nghị Hà Nội cần đánh giá đầy đủ năng lực thực thi của bộ máy, nhất là đội ngũ cán bộ tham mưu xây dựng chính sách pháp luật. Theo đại biểu, đội ngũ này phải có trình độ, kinh nghiệm và tư duy tương xứng với khối lượng thẩm quyền được giao, đồng thời cần có kế hoạch đào tạo, bồi dưỡng và thu hút nguồn nhân lực chất lượng cao.

Đại biểu cũng đề nghị thiết lập cơ chế kiểm tra, giám sát hiệu quả, bảo đảm công khai, minh bạch, gắn với trách nhiệm của người đứng đầu; đồng thời làm rõ cơ chế đánh giá, sơ kết, tổng kết thí điểm để các chính sách được triển khai có kiểm soát, từ đó hoàn thiện và nhân rộng mô hình phù hợp.

Về liên kết vùng, đại biểu cho rằng cần chuyển từ tư duy xây dựng Hà Nội thành trung tâm thu hút sang tư duy Hà Nội là trung tâm lan tỏa, lấy người dân vùng Thủ đô làm thước đo cho mọi chính sách, dự án và liên kết phát triển.

Đồng tình với ý kiến trên, đại biểu Trịnh Xuân An cho rằng việc phân cấp, phân quyền mạnh mẽ cho Hà Nội là bước đi đột phá, tạo động lực phát triển cho Thủ đô, đồng thời là tiền đề để mở rộng cơ chế tương tự cho các đô thị đặc biệt và thành phố trực thuộc Trung ương trong thời gian tới.

Theo đại biểu, điểm nổi bật của dự thảo luật là lần đầu tiên trao một khối lượng thẩm quyền rất lớn cho chính quyền đô thị Hà Nội, trong đó trung tâm là Hội đồng nhân dân thành phố.

Qua rà soát, Hội đồng Nhân dân thành phố được giao hơn 130 thẩm quyền trên hầu hết các lĩnh vực như tổ chức bộ máy, biên chế, tài chính, ngân sách, đầu tư, đất đai, quy hoạch, khoa học công nghệ.

Đặc biệt, Hội đồng Nhân dân thành phố được trao quyền ban hành các cơ chế, chính sách đặc thù và văn bản quy phạm pháp luật. Đại biểu cho rằng Hội đồng Nhân dân Hà Nội đang được định vị như một thiết chế hoạch định chính sách, kiến tạo thể chế ở cấp độ rất cao, có thể ví như “Quốc hội của Thủ đô.”

Tuy nhiên, đại biểu Trịnh Xuân An cũng lưu ý, khi quyền lực được trao mạnh hơn thì thiết chế thực thi quyền lực cũng phải được nâng cấp tương xứng.

Theo đó, đại biểu đề nghị luật cần quy định rõ việc nâng tỷ lệ đại biểu chuyên trách của Hội đồng Nhân dân thành phố lên tối thiểu 50% đồng thời linh hoạt hơn trong tổ chức các ban chuyên trách, nghiên cứu thành lập Ban Quốc phòng, An ninh và Đối ngoại.

Bên cạnh đó, cần tăng cường bộ máy tham mưu, đội ngũ chuyên gia và năng lực phản biện chính sách để Hội đồng Nhân dân thực hiện tốt vai trò kiến tạo thể chế.

Đối với cơ chế kiểm soát quyền lực, đại biểu đề nghị bổ sung quy định chặt chẽ đối với các nghị quyết đặc thù hoặc mang tính thí điểm, nhất là những nội dung khác với quy định hiện hành của Trung ương, nhằm vừa bảo đảm tính chủ động, sáng tạo, vừa giữ được sự thống nhất của hệ thống pháp luật.

Rà soát phân quyền, bảo đảm không trái Hiến pháp

Giải trình, làm rõ thêm các ý kiến đại biểu nêu, Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thanh Tùng nhấn mạnh, việc sửa đổi Luật Thủ đô là bước tiến mang tính lịch sử nhằm thiết lập mô hình thể chế phát triển mới, chuyển mạnh từ tư duy quản lý sang kiến tạo và quản trị phát triển.

Quan điểm xuyên suốt được quán triệt là trao quyền mạnh hơn, phân cấp, phân quyền triệt để và trách nhiệm giải trình rõ ràng, gắn với phương châm: “Hà Nội quyết, Hà Nội làm, Hà Nội chịu trách nhiệm.”

Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thanh Tùng cho biết, tiếp thu ý kiến đại biểu Quốc hội, cơ quan chủ trì soạn thảo sẽ tiếp tục nghiên cứu, làm rõ hơn các tiêu chí phân quyền trong dự thảo Luật Thủ đô (sửa đổi). Theo đó, dự thảo sẽ quy định cụ thể trường hợp nào giao thẩm quyền cho Hội đồng nhân dân, tập thể Ủy ban nhân dân và trường hợp nào giao cho cá nhân Chủ tịch Ủy ban nhân dân, nhằm bảo đảm nguyên tắc rõ trách nhiệm trong quá trình ra quyết định.

Cùng với đó, dự thảo sẽ bổ sung các quy định về hệ quả pháp lý nếu việc giải trình không đạt yêu cầu hoặc việc thực hiện quyền hạn không hiệu quả, làm cơ sở để kịp thời điều chỉnh nội dung phân quyền. Về hình thức giải trình, cơ quan soạn thảo cũng sẽ nghiên cứu quy định cụ thể hơn về thời điểm thực hiện trước, trong hoặc sau khi triển khai nhiệm vụ để tăng tính chủ động cho thành phố.

Liên quan đến giới hạn của việc ban hành các cơ chế khác luật, Bộ trưởng cho biết dự thảo đã thiết lập khung pháp lý cho phép Thủ đô ban hành các quyết định khác với pháp luật hiện hành thông qua ba cấp độ: áp dụng pháp luật; thẩm quyền ban hành văn bản quy phạm pháp luật có nội dung khác với văn bản của cơ quan Trung ương và thí điểm cơ chế, chính sách khác luật hoặc những vấn đề pháp luật chưa quy định.

Về kiểm soát quyền lực, dự thảo luật quy định rõ các lĩnh vực loại trừ không thực hiện thí điểm; quy trình ban hành phải có sự chấp thuận của cơ quan có thẩm quyền, đánh giá tác động toàn diện về kinh tế-xã hội, môi trường và quyền con người, đồng thời tham vấn ý kiến các bộ, ngành và đối tượng chịu tác động.

Đáng chú ý, cơ quan soạn thảo dự kiến bổ sung nguyên tắc việc ban hành cơ chế khác luật không được hạn chế quyền con người, quyền công dân trái Hiến pháp đồng thời quy định rõ thời hạn thí điểm, dự kiến từ 3 đến 5 năm, kèm trách nhiệm báo cáo định kỳ với Quốc hội và Chính phủ.

Về cơ chế tài chính đặc thù, Bộ trưởng Hoàng Thanh Tùng khẳng định quy định tại Điều 21 của dự thảo cơ bản kế thừa Luật Thủ đô hiện hành, cho phép Hà Nội được hưởng toàn bộ số tăng thu ngân sách Trung ương trên địa bàn để bổ sung cho ngân sách thành phố.

Theo Bộ trưởng, Luật Ngân sách nhà nước năm 2025 đã quy định Hà Nội thực hiện cơ chế tài chính đặc thù theo Luật Thủ đô, do đó quy định này không trái luật. Tuy nhiên, để đảm bảo tính chặt chẽ, cơ quan soạn thảo sẽ tiếp tục nghiên cứu, báo cáo chi tiết vấn đề này với Chính phủ và Ủy ban Thường vụ Quốc hội. Trong trường hợp cần thiết, sẽ xin ý kiến chỉ đạo trực tiếp từ các cơ quan có thẩm quyền cao hơn./.