Phó Thủ tướng Lê Tiến Châu cho rằng đặt trong yêu cầu phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, khoa học công nghệ và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia, giáo dục đào tạo vẫn còn nhiều điểm nghẽn.

Ngày 1/10, tại Thành phố Hồ Chí Minh, Phó Thủ tướng Chính phủ Lê Tiến Châu cùng đại diện lãnh đạo một số bộ, ngành Trung ương và địa phương dự Hội nghị Giáo dục đại học năm 2026. Sự kiện do Bộ Giáo dục và Đào tạo tổ chức, kết nối trực tuyến đến tất cả các cơ sở giáo dục đại học trong cả nước.

Giáo dục đại học phải đi trước trong chuẩn bị nguồn nhân lực

Phó Thủ tướng Lê Tiến Châu ghi nhận và đánh giá cao sự nỗ lực, kết quả đạt được của giáo dục đại học trong năm học vừa qua với nhiều điểm sáng. Tuy nhiên, Phó Thủ tướng cho rằng, nếu đặt trong yêu cầu phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, khoa học, công nghệ và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia trong giai đoạn tới đây, giáo dục đào tạo vẫn còn nhiều điểm nghẽn, nút thắt. Trong đó, chất lượng và năng lực đào tạo, nghiên cứu khoa học giữa các cơ sở còn có sự chênh lệch, sứ mệnh, thế mạnh của nhiều trường chưa thật rõ. Công tác dự báo nhu cầu, điều chỉnh quy mô đào tạo chưa được quan tâm đúng mức, dẫn đến tình trạng sinh viên ra trường không có việc làm hoặc làm không đúng với chuyên môn, gây lãng phí.

Phát triển đội ngũ chất lượng cao và đào tạo sau đại học vẫn còn khoảng cách so với nhu cầu phát triển. Tự chủ đại học và bảo đảm chất lượng chưa thật sự đi vào chiều sâu; tiềm lực nghiên cứu, đổi mới sáng tạo và dữ liệu chưa được chuyển hóa đầy đủ thành năng lực phát triển.

Điều Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ đặc biệt quan tâm không chỉ là khắc phục hạn chế trước mắt, mà là vị thế và năng lực thực sự của giáo dục đại học Việt Nam trong 10-20 năm và xa hơn nữa, ở vị trí nào.

Không chỉ là thứ hạng, mà vấn đề đặt ra là vì sao chúng ta chưa hình thành được những đại học có năng lực đào tạo, năng lực nghiên cứu, thu hút nhân tài và tạo ra tri thức hàng đầu khu vực và thế giới.

Phó Thủ tướng đề nghị Bộ Giáo dục và Đào tạo, mỗi cơ sở giáo dục đại học phải nghiêm túc suy nghĩ và có câu trả lời bằng kết quả thực tế. Bởi, yêu cầu này rất cấp thiết khi trí tuệ nhân tạo, công nghệ số và thị trường lao động đang thay đổi rất nhanh, nếu không chủ động đổi mới sẽ rất dễ rơi vào tình trạng đào tạo hôm nay cho yêu cầu của ngày hôm qua.

Trong bối cảnh hiện nay, cách đánh giá về thành công của giáo dục đại học cũng cần phải thay đổi; không thể chỉ đo bằng số lượng trường, ngành, người học, công bố hay thứ hạng, mà thước đo cuối cùng phải là chất lượng và đóng góp thực.

Vì thế, toàn ngành phải cụ thể hoá chủ đề năm học 2026-2027: “Đổi mới tư duy - Chuyển biến mạnh mẽ - Kết quả thực chất” bằng hành động: tự chủ đi cùng trách nhiệm; đầu tư đi cùng sản phẩm; nghiên cứu đi cùng ứng dụng; chính sách phải thực sự đi vào nhà trường, lớp học và phòng thí nghiệm. Theo đó, trước hết giáo dục đại học phải chuyển mạnh từ hoàn thiện thể chế, chính sách sang tổ chức thực hiện và tạo ra kết quả cụ thể, thực chất.

Cùng với triển khai có hiệu quả các cơ chế, chính sách đã ban hành, Bộ Giáo dục và Đào tạo cần chủ động phát hiện vướng mắc từ thực tiễn để xử lý hoặc đề xuất xử lý kịp thời. Trong đó, các bên liên quan phải thống nhất nguyên tắc: nội dung nào luật đã giao quyền cho cơ sở giáo dục đại học thì để cơ sở quyết định và chịu trách nhiệm, không phát sinh thêm thủ tục, tầng nấc xin ý kiến và tiến đến chấm dứt tình trạng xin - cho. Các cơ sở giáo dục đại học cũng cần phát huy đầy đủ quyền tự chủ gắn với trách nhiệm giải trình, công khai, minh bạch và kiểm soát nội bộ.

Cùng với đó, các bên liên quan tập trung sắp xếp mạng lưới cơ sở giáo dục đại học trên cơ sở chất lượng, sứ mạng, nhu cầu phát triển của ngành, của vùng, của địa phương và khả năng liên kết, hiệu quả sử dụng nguồn lực.

Mục tiêu không phải chỉ là gọn đầu mối mà trước hết là đổi mới, nâng cao chất lượng đào tạo, tập trung nguồn lực, khắc phục tình trạng phân tán và đầu tư dàn trải; không sáp nhập một cách cơ học nhưng cũng không duy trì kéo dài những cơ sở còn yếu kém và chất lượng thấp.

Từ đó, tập trung đầu tư, tạo điều kiện hình thành những đại, lĩnh vực và nhóm nghiên cứu có khả năng dẫn dắt, cạnh tranh quốc tế, nâng chuẩn của toàn hệ thống. Các trường cần chủ động xác định rõ sứ mệnh, thế mạnh và vị trí của mình, tập trung nguồn lực vào những lĩnh vực có lợi thế, không mở rộng quy mô dàn trải, lãng phí nguồn lực.

Phó Thủ tướng Lê Tiến Châu yêu cầu giáo dục đại học phải đi trước một bước trong chuẩn bị nguồn nhân lực chất lượng cao, nhân lực tinh hoa và nhân tài cho đất nước. Trong đó, năng lực dự báo nhu cầu về nhân lực trong dài hạn cần được nâng cao, làm căn cứ để điều chỉnh quy mô, cơ cấu đào tạo.

Các cơ sở giáo dục đại học phải thực sự trở thành trung tâm nghiên cứu, đổi mới sáng tạo và phát triển công nghệ; trong đó chuyển mạnh từ nghiên cứu chủ yếu để công bố sang tạo ra tri thức mới, công nghệ, sản phẩm có giá trị cho xã hội. Bên cạnh nỗ lực tháo gỡ điểm nghẽn về thể chế của các bộ ngành, các trường cũng phải chủ động tìm bài toán từ thực tiễn, không chờ giao nhiệm vụ…

Chuyển từ mở rộng quy mô sang tạo chất lượng thực

Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo Hoàng Minh Sơn cho biết năm học 2025-2026, giáo dục đại học đã đạt được những kết quả quan trọng với nhiều chuyển biến mạnh mẽ về tư duy, thể chế, chính sách và các kết quả cụ thể. Hệ thống văn bản pháp luật đối với giáo dục đại học đã được đổi mới mạnh mẽ, cơ bản hoàn thiện; đặc biệt, lần đầu tiên có Nghị định riêng về cơ chế tự chủ cho giáo dục đại học.

Nguồn lực đầu tư công và kế hoạch trung hạn, chương trình mục tiêu quốc gia đang được chuẩn bị với tổng kinh phí từ ngân sách nhà nước cho giáo dục đại học tăng mạnh so với giai đoạn trước. Những năm qua, giáo dục đại học đã đạt được kết quả quan trọng trong việc tăng tỷ lệ người học đại học.

Tuy nhiên, quan trọng hơn số lượng, giáo dục đại học cần tập trung nâng cao chất lượng đào tạo, tạo ra chất lượng thực chất. Trong đó, các trường đại học cần chuyển mạnh từ mở rộng số lượng sang tập trung vào chất lượng và chuyển đổi về cơ cấu trình độ đào tạo, ngành nghề, lĩnh vực, tập trung vào những ngành đất nước cần trong giai đoạn tới.

Đáp ứng yêu cầu trong bối cảnh hiện nay, theo Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn, giáo dục đại học phải xác định được những định hướng đổi mới trong chiến lược phát triển để đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước và yêu cầu đổi mới mô hình tăng trưởng trong giai đoạn tới. Trong đó, thay vì chỉ quan tâm đến thứ hạng, số lượng công bố, các cơ sở giáo dục đại học cần tập trung vào nâng cao chất lượng đào tạo và nghiên cứu, quan tâm đến việc làm và đóng góp của người học sau khi tốt nghiệp.

Theo báo cáo của Bộ Giáo dục và Đào tạo, năm học 2025-2026, toàn hệ thống giáo dục đại học tuyển mới 5.687 người học trình độ tiến sĩ (tăng 39,49%); 54.246 người học trình độ thạc sĩ (tăng 23,89%); 646.576 người học đại học chính quy (tăng 15,63%).

Quy mô giáo dục đại học hiện nay gần 2,8 triệu người học, trong đó gần 2,6 triệu người học đại học, hơn 203.000 người học sau đại học. Đáng chú ý, cơ cấu đào tạo có xu hướng dịch chuyển sang phát triển nhân lực các ngành công nghệ chiến lược, then chốt; quy mô người học thuộc 8 lĩnh vực STEM chiếm khoảng 30,3%.

Tiếp tục khẳng định vai trò hạt nhân nghiên cứu quốc gia, các cơ sở giáo dục đại học đóng góp 83,61% tổng công bố Scopus toàn quốc năm 2025. Hoạt động chuyển giao và thương mại hóa kết quả nghiên cứu cũng tiếp tục được mở rộng, nguồn thu khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo tăng 58,07% so với năm 2024.

Năm học 2026-2027, ngành giáo dục tiếp tục tập trung đưa chính sách vào thực tiễn, tạo kết quả đo lường được về chất lượng đào tạo, đội ngũ, nghiên cứu và hiệu quả quản trị. Trong đó, ngành tiếp tục hoàn thiện thể chế và hiện đại hoá quản trị; sắp xếp mạng lưới và đầu tư phát triển có trọng điểm; đổi mới tài chính và bảo đảm điều kiện thực hiện; phát triển đội ngũ và văn hóa chất lượng; chuyển đổi số và phát triển cùng trí tuệ nhân tạo; đào tạo nhân lực chất lượng cao gắn với nghiên cứu và hội nhập quốc tế; nâng chất lượng nghiên cứu, đổi mới sáng tạo và thương mại hóa./.

​