Chuyên gia cảnh báo tội phạm công nghệ đang dùng AI, deepfake và các “bẫy tâm lý” để thao túng người dùng tài chính số. Người dân cần nâng cao cảnh giác, giữ sự tỉnh táo trước mọi quyết định đầu tư.

Các chuyên gia cảnh báo, tội phạm công nghệ đang kết hợp trí tuệ nhân tạo (AI), deepfake và kỹ thuật thao túng tâm lý để tạo ra những “bẫy niềm tin” ngày càng khó nhận diện trên môi trường tài chính số. Nguy hiểm hơn, lừa đảo trên môi trường tài chính số đang chuyển từ các thủ đoạn “đánh nhanh thắng nhanh” bằng tin nhắn giả mạo, đường link độc hại sang mô hình tinh vi hơn: xây dựng niềm tin dài hạn với nạn nhân thông qua các “bẫy tâm lý” được thiết kế bài bản.

Trung tá, Tiến sĩ Bùi Thị Liên, chuyên gia Tâm lý học tội phạm, Học viện An ninh nhân cho biết, thuật ngữ quốc tế gọi hình thức này là “pig butchering” - tức “nuôi con mồi đến khi đủ lớn rồi mới ra tay chiếm đoạt”.

Với sự hỗ trợ của trí tuệ nhân tạo (AI), deepfake và kỹ thuật thao túng hành vi, tội phạm công nghệ không chỉ nhắm vào người thiếu hiểu biết mà còn có thể dẫn dụ cả những người có học thức, kinh nghiệm và am hiểu công nghệ tự nguyện chuyển tiền.

Đây là nội dung thu hút nhiều ý kiến thảo luận tại phiên đối thoại “Niềm tin số thời AI: An toàn bắt đầu từ người dùng” trong khuôn khổ Diễn đàn Digital Trust in Finance 2026 diễn ra mới đây tại Hà Nội.

Theo chuyên gia Tâm lý học tội phạm Bùi Thị Liên, dưới góc độ tâm lý học, niềm tin được hình thành qua trải nghiệm, cảm xúc và hành vi. Tuy nhiên, trong môi trường số hiện nay, khi AI khiến việc phân biệt thật - giả ngày càng khó khăn, niềm tin của con người trở nên mong manh hơn bao giờ hết.

Dẫn số liệu từ Interpol, bà Liên cho biết lừa đảo liên quan tới tài chính và đầu tư hiện là nhóm tội phạm phát triển nhanh nhất toàn cầu. Riêng tại khu vực Đông Nam Á, khoảng 63% các vụ lừa đảo có liên quan trực tiếp đến tiền bạc, đầu tư và tài chính.

Đáng chú ý, xu hướng hiện nay là tội phạm kết hợp chặt chẽ giữa công nghệ và tâm lý học để thao túng hành vi nạn nhân. Vì vậy, không chỉ người thiếu hiểu biết mà ngay cả những người có học thức, có kinh nghiệm sống hoặc địa vị xã hội cũng có thể trở thành nạn nhân.

Tội phạm công nghệ chuyển sang “nuôi” lòng tin nạn nhân

Theo phân tích của chuyên gia tâm lý học tội phạm, một trong những thủ đoạn phổ biến hiện nay là giả danh chuyên gia đầu tư, mời người dùng tham gia các nhóm chứng khoán, ngoại hối (Forex), tiền số trên Telegram hoặc Zalo.

Trong các nhóm này thường xuất hiện những “chim mồi” đóng vai nhà đầu tư thành công để tạo cảm giác chân thực. Ban đầu, nạn nhân có thể được hưởng lợi nhuận nhỏ nhằm củng cố niềm tin. Khi lòng tin đủ lớn, các đối tượng sẽ dẫn dụ đầu tư số tiền lớn hơn rồi chiếm đoạt. Bà Liên gọi đây là “bẫy lấp lánh” - thủ đoạn đánh vào kỳ vọng lợi nhuận, lòng tham và tâm lý sợ bỏ lỡ cơ hội của con người.

“Con người thường dễ bị hấp dẫn bởi những thứ lấp lánh như tiền bạc, lợi nhuận và viễn cảnh thành công nhanh chóng. Khi bị cuốn vào ánh hào nhoáng đó, chúng ta rất dễ đánh mất khả năng cảnh giác,” bà Liên phân tích.

Một dạng lừa đảo khác đang gia tăng mạnh là “romance scam” - lừa đảo tình cảm kết hợp đầu tư tài chính. Theo chuyên gia, các đối tượng thường xây dựng kịch bản tiếp cận rất bài bản, từng bước tạo dựng cảm xúc, sự tin tưởng và phụ thuộc tâm lý với nạn nhân trước khi dẫn dắt tham gia đầu tư. “Nếu ‘bẫy lấp lánh’ đánh vào lòng tham thì đây là ‘bẫy ngọt ngào’. Sự ngọt ngào khiến con người dễ mất cảnh giác hơn rất nhiều,” bà Liên nhận định.

Điều nguy hiểm nằm ở chỗ nạn nhân thực hiện các giao dịch gần như hoàn toàn tự nguyện, không nhận ra mình đang bị thao túng tâm lý.

Vì sao người thông minh vẫn trở thành nạn nhân?

Tại diễn đàn, các chuyên gia cho rằng quan niệm “chỉ người thiếu hiểu biết mới bị lừa đảo” là nhận thức sai lầm.

Theo ông Hoàng Minh Tiến, Phó Cục trưởng Cục Công nghệ thông tin, Ngân hàng Nhà nước, AI và deepfake đang khiến các hành vi lừa đảo trở nên khó nhận diện hơn rất nhiều.

“Nếu trước đây các hình thức lừa đảo chủ yếu dựa vào tin nhắn giả mạo hoặc cuộc gọi thông thường, thì hiện nay kẻ gian có thể dùng AI để giả giọng nói, giả hình ảnh, giả video, tạo ra những tình huống rất khó phân biệt thật giả,” ông Tiến nhấn mạnh.

Các chuyên gia tâm lý học cho rằng tội phạm công nghệ đang khai thác mạnh ba yếu tố chính trong hành vi con người.

Thứ nhất là “lối tắt tư duy” và áp lực thời gian. Khi bị đặt vào trạng thái phải quyết định nhanh, con người thường bỏ qua các tín hiệu cảnh báo để tập trung vào lợi ích trước mắt.

Thứ hai là tác động của cảm xúc. Một lời khen, một mối quan hệ tình cảm hoặc viễn cảnh lợi nhuận hấp dẫn có thể khiến khả năng phán đoán suy giảm đáng kể.

Thứ ba là “thiên kiến xác nhận” - xu hướng chỉ tìm kiếm thông tin củng cố điều mình muốn tin và bỏ qua các dấu hiệu cảnh báo ngược lại.

Theo bà Liên, chính vì quá tin vào khả năng phán đoán của bản thân nên nhiều người thành đạt, có trình độ chuyên môn hoặc hiểu biết công nghệ vẫn có thể trở thành nạn nhân của các vụ lừa đảo tài chính số.

Giữ độ chậm cần thiết trước mọi quyết định tài chính

Từ thực tế điều tra và nghiên cứu tâm lý tội phạm, các chuyên gia khuyến nghị người dùng cần đặc biệt cảnh giác với những dấu hiệu thao túng phổ biến trên môi trường số.

Đầu tiên là các lời mời đầu tư cam kết lợi nhuận cao, lợi nhuận ổn định bất thường hoặc cơ hội “không thể bỏ lỡ”.

Thứ hai là việc đối tượng liên tục tạo áp lực thời gian như yêu cầu chuyển tiền ngay, xác nhận ngay hoặc “chỉ còn vài phút cuối cùng”.

Thứ ba là các mối quan hệ trên mạng phát triển quá nhanh, thường xuyên chia sẻ cảm xúc, tạo sự thân mật hoặc hứa hẹn tương lai nhằm xây dựng sự phụ thuộc tâm lý.

Ngoài ra, người dùng cần cảnh giác với các hình ảnh, video hoặc cuộc gọi có dấu hiệu deepfake; đồng thời luôn kiểm chứng thông tin qua nhiều nguồn trước khi thực hiện giao dịch tài chính. Theo các chuyên gia, điều quan trọng nhất là giữ được “độ chậm cần thiết” trước mọi quyết định tài chính trên không gian số. “Đôi khi chỉ cần chậm lại vài phút, bình tĩnh hơn một chút, kiểm chứng thêm một bước, chúng ta có thể tránh được những hậu quả rất lớn,” chuyên gia Bùi Thị Liên nhấn mạnh.

Tại diễn đàn, các đại biểu cũng cho rằng xây dựng niềm tin số không thể chỉ dựa vào công nghệ, mà cần sự phối hợp giữa cơ quan quản lý, doanh nghiệp, nền tảng số và chính người dùng.

Các chuyên gia cho rằng trong thời đại AI và deepfake, “lá chắn” quan trọng nhất của người dùng không chỉ là công nghệ bảo mật mà còn là khả năng kiểm soát cảm xúc, kiểm chứng thông tin và giữ sự tỉnh táo trước mọi quyết định tài chính trên môi trường số./.