40 năm đổi mới chính sách văn hóa: Hoàn thiện thể chế, tạo sức mạnh mềm quốc gia

Sau 40 năm đổi mới chính sách văn hóa, tư duy lý luận đã có những bước tiến quan trọng, hệ thống chính sách, pháp luật từng bước được hoàn thiện và vai trò của văn hóa ngày càng được khẳng định.

Đổi mới chính sách văn hóa phải bắt đầu từ con người và hướng tới con người. Thành công của chính sách được thể hiện ở việc mỗi người dân có thêm cơ hội hưởng thụ văn hóa, mỗi người sáng tạo được khích lệ cống hiến, mỗi giá trị văn hóa được gìn giữ và lan tỏa.

Đó là quan điểm của Thứ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Nguyễn Huy Dũng trong phát biểu tại hội thảo khoa học “40 năm đổi mới chính sách văn hóa (1986-2026) - Những vấn đề lý luận và thực tiễn.”

Chuyển hóa di sản thành sức mạnh kinh tế

Hội thảo do Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) tổ chức ngày 18/11, tại Hà Nội, nhằm đánh giá, phân tích, trao đổi để làm rõ những thành tựu nổi bật, chỉ ra các điểm nghẽn về thể chế, cơ chế tài chính, nguồn lực và những thách thức mới đối với sự nghiệp xây dựng, phát triển văn hóa, con người Việt Nam trong bối cảnh chuyển đổi số, kinh tế thị trường và hội nhập quốc tế.

Từ đó, hội thảo cung cấp luận cứ khoa học và thực tiễn, đề xuất các giải pháp chiến lược, kiến nghị hoàn thiện thể chế, chính sách văn hóa trong kỷ nguyên mới.

Thứ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Nguyễn Huy Dũng. (Ảnh: PV/Vietnam+)

Phát biểu khai mạc hội thảo, Thứ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Nguyễn Huy Dũng cho hay chặng đường 40 năm đổi mới đã khẳng định văn hóa là nền tảng tinh thần, nguồn lực nội sinh và động lực phát triển đất nước.

Từ Nghị quyết Trung ương 5 Khóa VIII, Nghị quyết số 33 về xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước của Ban Chấp hành Trung ương Đảng, đến Nghị quyết số 80 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam, tư duy về văn hóa ngày càng được hoàn thiện, đặt ra yêu cầu bức thiết phải chuyển mạnh từ quản lý sang kiến tạo phát triển.

Theo Thứ trưởng Nguyễn Huy Dũng, nước ta hiện sở hữu kho tàng di sản phong phú với hơn 40.000 di tích và gần 70.000 di sản văn hóa phi vật thể được kiểm kê; các ngành công nghiệp văn hóa đã đóng góp khoảng 5% GDP. Sự bứt phá của những bộ phim Việt đạt doanh thu hàng trăm tỷ đồng thời gian qua là minh chứng sinh động cho tiềm năng chuyển hóa giá trị văn hóa thành sức mạnh kinh tế và sức mạnh mềm quốc gia.

Tuy nhiên, Thứ trưởng thẳng thắn chỉ ra 4 vấn đề cốt lõi cần giải quyết: Nguồn lực đầu tư cho văn hóa chưa tương xứng; chính sách liên ngành còn thiếu đồng bộ; cơ hội thụ hưởng văn hóa giữa các vùng miền còn chênh lệch; sự phát triển của trí tuệ nhân tạo (AI) và các nền tảng xuyên biên giới đang đặt ra thách thức mới về bản sắc, chủ quyền văn hóa và quyền tác giả.

Từ thực tiễn đó, Thứ trưởng Nguyễn Huy Dũng đề nghị hội thảo tập trung làm rõ 3 trọng tâm: Đánh giá chính sách bằng kết quả thực tế; đề xuất giải pháp tháo gỡ điểm nghẽn về thể chế và nguồn lực; xây dựng chính sách văn hóa phù hợp với thời đại số.

Tổng Biên tập Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật Hoàng Hà phát biểu đề dẫn tại hội thảo. (Ảnh: PV/Vietnam+)

Báo cáo đề dẫn tại hội thảo, Tổng Biên tập Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật Hoàng Hà cho biết, nhìn lại chặng đường từ Đại hội VI (1986) đến tầm nhìn chiến lược trong Văn kiện Đại hội XIV và Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 7/1/2026 của Bộ Chính trị, văn hóa luôn được đặt ngang hàng với kinh tế, chính trị, xã hội, thực sự trở thành trụ cột, hệ điều tiết cho sự phát triển nhanh và bền vững đất nước.

Hệ thống chính sách, pháp luật về văn hóa ngày càng được hoàn thiện, đồng bộ, góp phần bảo tồn các giá trị truyền thống, đề cao vai trò chủ thể sáng tạo của nhân dân và thúc đẩy công nghiệp văn hóa phát triển. Dù vậy, thực tiễn vẫn đặt ra không ít bài toán về khoảng cách thụ hưởng văn hóa, hạn chế của đội ngũ cán bộ văn hóa cơ sở cũng như sự thiếu vắng các cơ chế ưu đãi đặc thù, mang tính đột phá.

Đánh thức sức sáng tạo trong xã hội

Đề xuất giải pháp nhằm khơi thông nguồn lực cho văn hóa, Phó trưởng Ban Tuyên giáo Trung ương, Phó Giáo sư-Tiến sỹ Bùi Hoài Sơn chỉ ra yêu cầu phải chuyển mạnh từ tư duy Nhà nước làm thay sang Nhà nước kiến tạo một hệ sinh thái để mọi sức sáng tạo trong xã hội được đánh thức.

Theo ông, đời sống văn hóa phong phú không thể chỉ được tạo nên bằng mệnh lệnh hành chính hay những chương trình theo mùa vụ, mà văn hóa phải thực sự sống trong nghệ sỹ, doanh nghiệp dám đầu tư cho ý tưởng mới, trong các làng nghề, trường học và từng cộng đồng dân cư.

Phó trưởng Ban Tuyên giáo Trung ương, Phó Giáo sư-Tiến sỹ Bùi Hoài Sơn. (Ảnh: PV/Vietnam+)

Ông Bùi Hoài Sơn nhắc lại yêu cầu được Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh: “Không để xã hội giàu lên về vật chất nhưng nghèo đi về văn hóa, đạo đức.” Đây không chỉ là lời nhắc nhở mà còn là thước đo sâu sắc đối với mọi lựa chọn phát triển. Một quốc gia thịnh vượng không thể chỉ có những con số tăng trưởng đẹp, mà còn phải có những con người được tôn trọng, những gia đình được nâng đỡ, những cộng đồng gắn kết và những giá trị nhân văn được gìn giữ qua các thế hệ.

Do đó, Nhà nước cần làm tốt hơn vai trò kiến tạo luật chơi, đầu tư hạ tầng, bảo vệ bản quyền, nâng đỡ tài năng, bảo đảm quyền tiếp cận văn hóa; đồng thời tin tưởng, trao cơ hội và tạo điều kiện để xã hội cùng sáng tạo.

“Nghị quyết số 28/2026/QH16 mở ra cơ chế mới về nguồn lực, không gian sáng tạo và hợp tác công-tư. Chủ trương bảo đảm tối thiểu 2% tổng chi ngân sách nhà nước cho văn hóa là cam kết cần thiết; song điều quan trọng hơn là mỗi đồng đầu tư phải tạo ra năng lực phát triển lâu dài, chứ không chỉ thêm những hoạt động rồi khép lại khi sự kiện kết thúc,” Phó Giáo sư-Tiến sỹ Bùi Hoài Sơn nêu quan điểm.

Tổng kết Hội thảo, Giáo sư-Tiến sỹ Từ Thị Loan, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Văn hóa Thăng Long, Ủy viên Hội đồng Di sản văn hóa quốc gia cho biết, các tham luận đã tập trung làm sáng tỏ những nội dung cốt lõi về lý luận và thực tiễn của 40 năm đổi mới chính sách văn hóa.

Hội thảo đã tổng kết hệ thống thành tựu to lớn của sự nghiệp phát triển văn hoá trong 40 năm đổi mới, trên các phương diện: công tác bảo tồn, phát huy giá trị di sản (với hệ thống di sản được UNESCO ghi danh và hàng vạn di tích được Nhà nước xếp hạng); phát triển hệ thống thiết chế; xây dựng văn hóa cơ sở và môi trường văn hoá; các ngành công nghiệp văn hóa , sự phát triển phong phú, đa dạng của văn học, nghệ thuật…

Bên cạnh đó, các ý kiến đề xuất các giải pháp chiến lược và đột phá chính sách nhằm hoàn thiện thể chế trong kỷ nguyên mới. Chuyển đổi từ phương thức quản lý hành chính sang quản trị văn hóa hiện đại dựa trên dữ liệu, bản quyền tác giả và ứng dụng công nghệ; đổi mới căn bản cơ chế tài chính công (đầu tư có trọng tâm trọng điểm, thiết lập quỹ phát triển văn hóa, thúc đẩy hợp tác công-tư minh bạch, có chính sách ưu đãi đặc thù về thuế, tiếp cận vốn…); phát triển đồng bộ các ngành công nghiệp văn hóa theo chuỗi giá trị nhằm hiện thực hóa khát vọng đóng góp 7% GDP vào năm 2030 và 9% GDP vào năm 2045 theo định hướng Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị./.

(Vietnam+)